Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

Сьӧлӧмнас пыр вӧлі Комиын · В.Мартынов, 1994.

Каллистрат Жаков

Каллистрат Жаков

"Психология творчества" (1923 во) да "Гений и творчество" (1924 во) книгаяслӧн автор профессор С.О.Грузенберг "Зырянский подвижник науки" статьями гижӧ: "К.Ф.Жаков шемӧсмӧдіс уна пӧлӧс научнӧй интересъясӧн: философия тӧдмалысь, логика кузя специалист, уджаліс математикаын и этнографияын, и культура историяын, сійӧ вӧлі и беллетрист-сказочник и, дерт жӧ, Зырянскӧй история да литература медбура тӧдысьясысь ӧтиӧн".

Жаковoс татшӧмӧн тӧдліс профессор Грузенберг, кор уджаліс сыкӧд ӧтлаын Петербургса психоневрологическӧй институтын. Налы эз ӧтчыд удайтчыв сёрнитны ӧта-мӧдыскод, мый отсаліс С.О.Грузенберглы бурджыка тӧдмавны К.Ф.Жаковӧс, кодӧс сійӧ ёртъясыс бӧрся нимтыліс "Зыряналӧн Фаустӧн".

К.Ф.Жаков бура тӧдіс роч да мировӧй литература. 1909 воын сылӧн петаліс "Леонид Андреев и его произведения (опыт философской критики)" статья, кодӧс вӧлі лэдзӧма Л.Андреевлӧн "Рассказ о семи повешенных" книгаын. Андреевлӧн "В темную ночь" висьтын петкӧдлӧма Николай Барсуковӧс, код йылысь Жаков гижӧ: "...мы встречаем его в 1905 году там, где "строятся баррикады", где пролетариат борется за свою свободу, где бесстрашный орел чувствует себя нужным, полезным и непобедимым в своей мрачной энергии". Гижліс Жаков Гамсунлӧн творчество йылысь.

"Сквозь строй жизни" повестьын авторыс мӧвпалӧ аслас творчество йылысь, эскӧ, мый гижысьлы колӧ йиджтысьны ыджыд классикъяслӧн творчествоӧн.

Жаков чайтіс, мый Генрих Ибсен, Оскар Уайльд, Кнут Гамсун кыскисны лыддьысьысьӧс ас дораныс выннас, войвыв вӧр-валӧн серпасъясӧн, йӧзлӧн вына характеръясӧн. Сійӧ гижлӧма да сёрнитлӧма лекцияяс вылын Данте, Шекспир, Сервантес, Ариосто Мильтон йылысь.

Кӧть 20-ӧд воясын на гижлісны: "Жаков коми литература медбура тӧдысь. Сьӧкыд вочавидзны, кыдзи чукӧрмис сылӧн коми литература йылысь тӧдӧмлуныс, олӧмас кутшӧм лоӧмторъяс матыстісны сійӧс сы дінӧ. Ӧд сійӧ этша оліс чужан муын. Медводз, кыдзи чайтсьӧ, таӧ сійӧс чуйдіс Иван Куратов йылысь, кыдзи поэт йылысь, финскӧй профессор Ирье Вихманлӧн юӧрыс, кодӧс сійӧ вӧчис 1903 вӧӧ. Мукӧд поэт, шуам, П.Ф.Клочков да П.В.Распутин йылысь, сійӧ вермис тӧдмавны Г.С.Лыткинлӧн "Зырянский край при епископах Пермских и зырянский язык" книгаысь, коді петаліс Петербургын 1889 воын. Но буретш Вихманлӧн отчётыс, кыдзи гижліс Куратовӧс тӧдмалысь Е.С.Гуляев, шызьӧдіс сэки унаӧс, тшӧтш Жаковӧс.

"Сквозь строй жизни" автобиографическӧй повестьын Жаков гижис: "Меным тшӧктӧма вӧлі нуӧдны статистика кузя удж. Попов (менам отсасьысь) да ме чӧла мӧдӧдчим урчитӧм сиктъясӧ да босьтчим уджавны". Кутшӧм сиктъясӧ волісны Жаков да Попов, позьӧ тӧдмавны Жаковлӧн "Из летней поездки к зырянам" статьяысь, кодӧс йӧзӧдӧма 1908 воын "Север" газетын. Сэні висьтавсьӧ Пожӧг ю пӧлӧн, Сыктыв ю катыд (Вотчаӧ да Визинӧ) и медбӧрын Печора дорӧдз, Мылдін сиктӧ ветлӧм йылысь. "Визин сиктын (Сыктыв ю вылын), — гижис К.Ф.Жаков, — ме нем виччысьтӧг аддзи сиктса священник Стефан Афан. Куратов ордысь квайтымынӧд воясӧ овлӧм Иван Алексеевич Куратовлысь коми кыв вылын кывбуръяса гижӧд. Тайӧ кывбуръясыс, ӧти юкӧнас — вуджӧдӧмторъяс (Шиллерысь, Гётеысь, Байронысь. Италияса да рытыввывса мукӧд гижысьясысь), мӧд юкӧнас — ас гижӧдъяс, шензьӧдісны менӧ асланыс лӧсьыдлуннас, мичлуннас да тэчасногнас". Збыль вылассӧ Жаков тані шуис пӧшти сійӧс шӧ, мый гижліс вит во сайын Иван Куратовлӧн кывбуръяс йылысь Финляндияысь профессор Ирье Вихман, коді та йылысь пасйылі тадзи: "Визинын меным мойвиис тӧдмасьны Иван Куратовӧн лӧсьӧдӧм уна гижӧдӧн, кодъяс пӧвстын вӧліны... и кывбуръяс, ӧти юкӧнас — ас гижӧдъяс, мӧд юкӧнас — вуджӧдӧмаяс... Вуджӧдӧмаяс пиысь позис аддзыны Шиллерлысь, Гейнелысь, Бернслысь кывбуръяс, а сідз жӧ Горацийлысь ӧткымын ода. Колӧ кутны тӧд вылын, мый Куратовӧдз да Гуговӧдз (Гуговсӧ да Куратовсӧ Вихман, а сы бӧрын и Жаков, лыддьылісны торъя поэтъясӧн — В.М.) зырянскӧй поэзияын эз вӧвлыны поэтъяс. Лоӧ шензьыны налӧн сямӧн, кыдз найӧ, торйӧн кӧ, Куратов, зыряналысь олӧмсӧ сэтшӧм яръюгыда петкӧдлісны поэзияын". Дерт, Вихманлӧн татшӧм кывъясыс шензьӧдісны Жаковӧс, эз вермыны не чужтыны сылысь ыштӧмсӧ Куратов дінӧ.

Позьӧ чайтны, мый Куратовлӧн кывбуръясыс ышӧдісны Жаковӧс лӧсьӧдны Петербургын ассьыс издательство. "Вологодский поэт Евг.Ив.Чернобаев" статьяын, коді петіс 1913 воын "Вологодский листок" газетын, авторыс М.Швецов гижӧ: "Ӧкмысдасӧд вояс шӧрын мудз тӧдтӧм К.Ф.Жаков котыртіс "Парма" нима войвывса книгоиздательство". М.Швецов сэні жӧ тӧдчӧдӧ, мый пармаыс коминас лоӧ вӧр. Ме тӧдмалі сэкся книгаяссӧ видлалігӧн, мый тайӧ издательствоыс лэдзліс торъя изданиеясӧн ассьыс Жаковлысь "Гулень на небе" мойд (1905 во), сылысь "Принцип эволюции в гносеологии, метафизике и морали" философскӧй удж (1906 во), "Из жизни и фантазии" висьт чукӧр (1907 во), "О преподавании этики в средних учебных заведениях" брошюра (1907 во), "Ниеганелла (сказание о зле)" книга (1908 во), "В хвойных лесах. Рассказы коми морта" прозаа гижӧдъяс (1908 во).

Мукoд авторлӧн книгаясысь, кодъясӧс лэдзис индӧм издательствоыс, тӧдса сӧмын "Евгений Чернобаев. Стихи" нима книга (1907 во). 70-ӧд воясӧ, стӧчджыка кӧ, 1972 вося апрель первӧй лунся письмӧын Жаковӧс туялысь медицинскӧй наукаясса кандидат А.Шабунин меным юӧртіс, мый, кодсюрӧлӧн чайтӧм серти, Евгений Чернобаев ним улын Жаков лэдзліс 1907 воын "Парма" издательствоын ассьыс кывбуръяссӧ: Жаковлӧн "Лимитизм" книгаысь, коді петіс 1929 воын Ригаын, Жаков кулӧм бӧрын нин, тыдалӧ, мый збыльысь тайӧ сборникыслӧн нимыс пырӧ аслас, Жаковлӧн, йӧзӧдӧм уджъяс лыдӧ.

Тӧдліс К.Ф.Жаков Георгий Степанович Лыткинлысь гижӧдъяссӧ. Сы йылысь медводдзаысь Жаков казьтыштіс, кыдзи и И.А.Куратов йылысь, 1908 вӧӧ сійӧ жӧ "Из летней поездки к зырянам" статьяын. Но тӧдмасис Жаков Георгий Лыткинкӧд ёна водзджык. Сӧмын, буракӧ, эз тӧд, мый Лыткин тшӧтш гижліс кывбуръяс.

И.А.Куратов гижӧдъясын эм Г.С.Лыткинлӧн сӧмын ӧти, "Ном" нима кывбур йылысь гарыштӧм, кодӧс коми литературалы подув пуктысь зэв ярскӧба шуис некытчӧ шогмытӧмӧн. Бӧрынджык К.Ф.Жаков вермис водз кулӧм Куратов дорысь унджык тӧдмавны Г.С.Лыткин йылысь да гижис сы йылысь аслас "Олӧм пыр" повестьын со мый: "...менам земляк Ю.С.Лыткин (Лыткин кьрымавліс ассьыс гижӧдъяссӧ Юрий либӧ Егор, либӧ Георгий Лыткин нимъясӧн. — В. М.), квайтӧд гимназияын география да история велӧдысь (сёрниыс Петербургса квайтӧд гимназия йылысь, кӧні уджавліс Г.С.Лыткин. — В. М.) вӧлі Зырянскӧй мулы пӧльза вылӧ ыджыд уджалысь, вуджӧдчысь да историк. Ме дыр нимкодяси сылӧн "Зырянский край при епископах Пермских и зырянский язык" книгаӧн".

Жаковлӧн вылынджык вайӧдӧм кывъясын стӧча тӧдчӧдӧма Г.С.Лыткинлӧн литератураас медся ыджыд шедӧдӧмторсӧ — сылысь вуджӧдчан уджсӧ. Сійӧ вӧлі медводдзаӧн, коді, кыдзи ас кадӧ пасйыліс И.Н.Костромина, вуджӧдіс коми кыв вылӧ А.С.Пушкинлысь кывбуръяссӧ. Вуджӧдіс коми кыв вылӧ и Епифаний Премудрыйӧн гижӧм "Слово о жизни и учении святого Стефана, бывшего в Перми епископа", а сідз жӧ К.Д.Ушинскийӧн лӧсьӧдӧм "Родное слово" книгаысь челядьлы сьыланкывъяс да мойдъяс.

Г.С.Лыткинысь кындзи, Жаков бур кыв шуліс и мукӧд коми литератор-землякъяс йылысь. 1907 воын йӧзӧдӧм "К вопросу о составе населения в восточной части Вологодской губернии" статьяын Жаков юӧртіс, мый Дереваннӧйын, кӧні сійӧ гижис рӧзбойник — син пӧртысь Тунныр-Як йылысь предание, сылы отсаліс тайӧс вӧчны священник Дмитрий Яковлевич Попов. Сыӧдз Попов йӧзӧдіс печатьын Г.С.Лыткин книгалы рецензия, а 1914 воын паськыда тӧдса краевед да фольклор чукӧртысь А.А.Цембер сетіс "Коми мойдан и сьыланкывъяс" книгаын Д.Я.Поповлысь дас кывбур.

К.Ф.Жаков бура тӧдліс и Алексей Александрович Чеусовӧс, коді 1903 воын на Вӧлӧгдаын лэдзліс ассьыс "Стихотворения зырянина" книга. Кыкнанныс найӧ, К.Ф.Жаков да А.А.Чеусов, чужлісньі да быдмисны Выльгортын. 1907 вося июнь 15 лунӧ коми ёртъяслы письмӧын Жаков гижис, мый некор оз вунӧд А.А.Чеусовӧс. Отсаліс и том П.А.Сорокинлы босьтчыны научнӧй да литературнӧй уджӧ, ӧтлаын сыкӧд ветліс научнӧй экспедицияӧ. Сійӧ радейтліс кывзыны аслас быдтас Ф.П.Чукичевлысь коми мойдъяс, зэв сьӧлӧмсяньыс гижліс аслас мӧд ученик В.А.Худяевлӧн коми кыв вылӧ художественнӧй гижӧдъяс вуджӧдан сям йылысь.

Кыдзи велӧдысь да велӧдчӧм морт К.Ф.Жаков некор эз эновтлы надея коми да мукӧд сідз шусяна "ичӧт" нация пӧвстын аддзыны кужысь да вежӧра том войтырӧс. И кор аддзис сэтшӧмъяссӧ, зілис ӧдйӧджык юӧртны на йылысь лылдьысьысьлы, висьтавны тайӧ том йӧз йывсьыс. Тадзи, аслас ӧти ветлӧм-мунӧм йылысь висьталігӧн, Жаков гижис: quot;Помӧсдінын ми пыралім ӧти тӧдтӧм поэт Кунчин ордӧ, и сійӧ лыддис миянлы тетрадьяссьыс повестьяс войвывса олӧмысь... Вузасьысь да войвывті ветлысь-мунысь, сійӧ тӧдіс збыльсӧ и мойдсӧ... Но повестьяссӧ сылысь эз босьтлыны газетъясӧ да журналъясӧ. Ӧтчыд кыдзкӧ паныдалі ме сійӧс пароход вылын. Сійӧ муніс Архангельскӧ пӧтка борд вузавны да кутіс питшӧгас некымын тетрадь, кӧні вӧліны сылӧн висьтъясыс войвывса олӧм йылысь. Сӧмын тай пӧтка бордсӧ сылысь ньӧбисны, а дона тетрадьясыс сідзи и колисны сы ордын: некод эз ышты тӧдтӧм художниклӧн перӧӧ..

Октябрьскӧй революция борын К.Ф.Жаков вежӧра том йӧзӧс корсьны эз нин сэтшӧма вермы. Олӧмыс вӧтліс сійӧс Советскӧй государствоысь. Этша коді землякъяс пӧвстсьыс смелмӧдчыліс тайӧ кадӧ корсьчы кутшӧмкӧ йитӧд сыкӧд. И век жӧ татшӧм йӧзыс сюрлісны. Сідз, Финляндияын олысь коми-пермяк И.Мошщегов (псевдонимыс — И.Мосшег) гижис: "Бӧръяысьсӧ меным удайтчис волыны Жаков ордӧ 1925 вося ноябрь 11 лунӧ. ...Сійӧ ыджыд радлунӧн да челядь кодь нюмӧн петкӧдліс меным ӧти коми студентлысь письмӧ, коді воис сылы Петроградысь. Сыӧдз сійӧ тӧдіс ӧнія Россия йылысь сӧмын роч эмигрантъяслӧн сёрниысь и весиг поліс гижны студентлы воча кывсӧ. Чайтіс, таысь студентсӧ дзескӧдасны". Тайӧ письмӧыс вӧлі том Александр Степанович Забоевсянь, кодӧс бӧрынджык кутісны тӧдны Коми муын литературнӧй критик Сан-Антусӧн. Письмӧас Забоев корис Жаковӧс бӧр локны гортӧ. Но сылӧн корӧмыс эз нин збыльмы. Кык да джын тӧлысь мысти Жаков кулі.

Забоев эз вунӧдлы Жаковӧс да пыр чукӧртіс сылӧн олӧм да гижӧдъяс йылысь. Жаковӧс пӧльӧн шуысьыс Любовь Вадимовна юӧртліс меным, мый, кор сійӧ ачыс чукӧртіс материал Жаков рӧдлӧн история, сылӧн пӧч-пӧльяс да ныв-пи йылысь, ёна отсаліс тайӧ уджас Александр Степанович Забоев, ас мусӧ да ас йӧзсӧ бура тӧдысь морт.

К.Ф.Жаков зэв ёна пыдди пуктіс И.А.Куратовлысь, Г.С.Лыткинлысь, П.Ф.Клочковлысь, В.А.Худяевлысь да мукӧллысь гижӧдъяссӧ, паныдасьліс Г.С.Лыткинкӧд, Д.Я.Поповкӧд, А.А.Чеусовкӧд, отсаліс П.А.Сорокинлы, ралейтліс кывзыны Ф.П.Чукичевӧс... И став землякыслы, кодъяскӧд сійӧ тӧдмасьліс да паныдасьліс, К.Ф.Жаков зілис быд ног отсавны, пыр висьталіс бур да ышӧдана кыв.

В.МАРТЫНОВ, филологияса кандидат, "Коми Му" республикаса войтырлӧн газет, 1994 май 5 лун.

Реклама Google: