![]() КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
(Гöтрасьöм–кодрасьöм), опубликовано в журнале "Ударник" #2,3 за1937.
Важ коми олöм бытысь театрын петкöдлöм вылö вит сценкаа, пролога да эпилога опера—драма
Гöрддзалöма кöрт этшöн,
Янсöдöма ыж этшöн.
(Бöрдöдчан кывйысь).
... Историческöй кад босьтöма 1880—90–öд вояс да 1900–öд вояс. Сэкся олöм быт коми крестьяналöн.
Паськöм:
Best illustrations: Foto Collection Komi Traditional Lifestyle |
I. Корасьысь, бöрдöдчысь ань, вежай–вежань да бать–мам важджык пöлöс вöччан паськöмаöсь: "нанка" да "китайка" дöраысь шушун либöас мичмöдöм дöраысь шушун; виж да веж юр кöртöд чышъянъясаöсь; гöрд пышина кöтiаöсь; сера чувкиясаöсь; тугъя–табъя шöрт вöньяс...
Виж кожа сюртук да гач, кумач дöрöм, ас сера дöрöм, бобрик шапка (скöбаа юрси), лаз, шабур, "вöралан" шапка, сюмыс тасма, ной чöрöс, визя кушак, бива да мукöд сэтшöм кöлуй.
II. Бöрдöдчысь нывъяс да кольпалысь зонъяс выльджык (1900–öд воясся) паськöмаöсь ситеч кöлуй: таса сарапанъяс, ковтаяс, серöдöм сосъяс, сера–визя чувкияс; сикöтшъяс, чунькытшъяс, исергаяс...
III. Дозмукъяс: тасьтi, яндова, гыр, гыпан, бипöш, туис, чуман да мукöдтор.
ВОРСЫСЬЯС:
МУНЫСЬ НЫВ (мырдöн сетöмöн) – ар 18
БÖРДÖДЧЫСЬ АНЬ (олöма дöва) шог чужöма
БÖРДÖДЧЫСЬ НЫВЪЯС (нывлöн тшöтшъяяс) – 8–10 кымын
МÖС КОРСЬЫСЬЯС найö жö
КОРАСЫСЬ – ар 50, тшап, озырджык паськöма
НЫВЛÖН МАМ – ар 40–45
НЫВЛÖН АЙ – ар 50
ВЕЖАНЬ (нывлöн) – ар 40
ВЕЖАЙ (нывлöн) – ар 45
ГÖТРАСЬЫСЬ ЗОН – ар 18–20
СЫЛÖН ВЕЖАЙ – ар 50–60
ДРУЖКАЯС: ыджыд дружка, шöр дружка, коймöд дружка,
дзöля дружка ("пон бöж кералысь") – кызьсянь 40 арöсöдз
ЗОНЛÖН ВЕЖАНЬ – ар 50
НЫВЛÖН ЧОЖИНЬ – ар 50
НЫВЛÖН ПОСНИ ЧОЙ–ВОК (2–3)
СИГУДÖКÖН ВОРСЫСЬ
МÖД ВОРСЫСЬ (таллянка либö "кык сода" гудöкöн)
ЗОНЪЯС (кольпалысьяс да пируйтысьяс)
БОКÖ КОЛЬÖМ ЗОН – ар 20
ПИРУЙТЫСЬЯС (мужикъяс, бабаяс).
ГИЖÖДЛЫ "БУРСИÖМ" КЫВ
Тэныд, |
П Р О Л О Г
Мöс корсянiнын
Важ тыла эрд. Гöгöрыс вöр коз — пуяс, ньыв пу, кыдз–пипуяса рас... Мöс корсьысьяс, ныв чукöр (вит–ö–квайтöн) котöрöн сорöн петöны эрд вылö. Кодсюрöлöн кöтi тшайподыс сой кусыняс, кодкö сюмöд наберушкаа... Кашкöны. Сувтöны. Пельяс торгöдöны–кывзысьöны.мас Ылын–ылын кöнкö мöс жыннян шы кылыштö: "тун–тон... тун–тон..."
— Энлöй! — горöдлö–öлöдö öти ныв.
— Тайö миян, шыасьö мöд.
Сэсся кылöны мукöд жыннянъяс — трангöны–брангöны... Нывъяс чепöсйöны жыннянъяс шыö. Öни ныв кольлöма бöрö, котöрöн вуджö эрд вомöн, сувтовкерлö муртса кывзысьны да котöртiгмозыс горöдö:
— Эн кольöööй!..
Эрд вылын некод эз коль. Лöнь, сöмын кöклöн кылö нор кöкöм. Здук мысти кылö чуксасьöм: "Ээ–ууу!" да сылы воча ылынджык "у–у–у..."
..."Петö эрд вылö öтка ныв. Сiдз жö киняулас тшайпöдыс. Мудзöм шог чужöма. Пуксьö шомасьöм колода вылö. Ышловзьö сьöкыда.
— Колисны... Меед... Ог вош... Суöда...— вашкöмöн шуалö аслыс. Лöнь. Матын кöкö кöк: "Кук–ку... Кук–ку... Кук–ку!.." Кöнкö ылын кылыштiс мöс бакöстöм: "Баа–ууу!" Мöдарын чукöстчöм мöс корсьысьлöн: "У–ууу!" И бара лöнь. Сöмын кöк нораа кöкö. Нормö ныв. Сувтö, чатöртчö да гораа сьöлöмсяньыс, кузя чукöстчöмöн, сьылiгмоз юалö:
Кö–кööö–чойö, кöкö–чойöй! Узь да вöтась да, висьтав: кымын во нин ме верöс сайö ог му–у–ун?
— Кöк лöньö, сöмын кукнитыштiс джынсö: "к–ку...", быттьö виньдiс да лэбзис мöд пу йылö.
Нюкырмунö ныв, юрсö кыпöдлö, вежалан синъясöн видзöдö кöк вылö да сьöлöмсяньыс шога шуалö:
...Коньöрöй тэ, позтöм кöканьöй!..
Майбырöй, тэöй кöкöй!
Пыр на öд тэд ас вöля...
Коньöрöй дай меöй.
Дзикöдз нормö, синваыс доршасьö–петö. Пуксьö бöр колода вылö да бöрдiгтыръя сьылö:
Шондiöй–мамöй дай
Вердысьöй–эньöй...
Дыр вöд новлöдлiн дай
Шудтöг рöдитiн...
Матö вöд кöсйин
Да ылö тай сетiн.
Ылi земляö
Да уна семьяö.
Нёль эня–нылö да
Дас кыкöд туйö...
Öти во олi да
Мамöс эг аддзыв.
Мöд восö олi да
Мамöс эг аддзыв.
Коймöд во олi да
Гöститны мунi.
Кузь вöра интi да
Паськыд эрд вывтi...
Мам воча воис да
Мам нылöс эз тöд.
Шондiöй–мамöй дай,
Эн öмöй нö тöд?
— Вердöмöй, дитьöй дай,
Кöн югыд вирыд?..
Кöтiыс усьö киняувсьыс. Оз вермы сьывнысö водзö, сыркъялö бöрдö.
З А Н А В Е С
Корасьöм
Гöля (либö шöркоддьöм) олысь крестьянинлöн керка пытшкöс: нёль пельöса (квадратнöй) кык öшинь, коймöд "краснöй" öшинь ыджыдджык, шöрас; пöлать, паччöр, гöбöчвыв, джаджйöдз лöсалöм стен (вылысыс лöсавтöм), тупльöс керъя йирк, паськыд (черöн лöсалöм) джодж плакаяс; пемыд "енув" пельöс; кöтшас, пачводз, сёр; гöгöрыс лабич, öти джек (бöртöм улöс), порог улын сулалö гыр да с.в. Йирк бердын вылын пищальяс, паччöр öшиньсянь югöр усьыштö сэтчö. Дзоньнассö керка пытшкöсын рöмыд.
Керкаын мам да сылöн челядь: невеста ныв, 2–3 посниджык, ар 7–10. Öшалö потан, кага бöрдö, мам сьылö–öлöдö:
Öввö, öввö, öввö...
Узь нин, зарни пиöй...
Челядь вылö горöдлö корсюрö (найö кöтшасын ворсöны–дурöны да): – Да öвсьылöй нин тi, сё ен могысьöн! Кагаыслы он лэдзöй унмовсьныыс.
Челядь оз öвсьыны. НЫВ пукалö "краснöй" öшинь дорын да швейка вылын вурсьö.
Пырö корасьысь. Пыригмозыс на порог улас пöрöдö гыр. Сэсся ыджыда (паськыда) пернапасасьö. Нюжйöдлана шыасьö:
– Оланныд да выланныд! Туанныд–быдманныд!
МАМ. Локыв жö, лок! Шойччы, сваття, шойччы...
Корасьысь, йирк, джодж да стен вылö видзöдiг, паськыда (важнöя) пуксьö коник лабичö либö кöтшасö. Челядь йöз дырйиыд ланьтöны. Корасьысь ыджыда ышловзьö. Чöв. Кага потанын унмовсис. НЫВ гöгöрвоö да кельдöдöм чужöма тэрыба петö. Печкан (швейка) усьö джоджö.
КОРАСЫСЬ (вашнитö мамлы). Ноко, сваття, вай челядьтö ыстыштлы регыдик...
МАМ (челядьлы). Ноко, петавлöй тi, ывлаын ворсыштöй... Мунöй, мунöй.
Керкаын лöньö, сöмын лайкан дзуртыштлö.
КОРАСЫСЬ. Ме эськö зэв ыджыд могöн тiянöдз да...
МАМ (повзьыштö быттьö). Мый нö, бласлö кристос, сэтшöм ыджыдыс суис?
КОРАСЫСЬ. Ыджыд... Кыдз шулывлöны: "Шом пö вöйö, из кыптö..." (Мöдарö бергöдчыштöмöн гусьöник шöпкыштö аслыс, сьöласиг–пöлясигтырйи: "Тьфу, эн сибав, мутиöй, тьфу, эн сибав, омöльöй..." Сэсся гораджыка:) Ме эськö локтi... Менö эськö ыстiсны тiянлысь медыджыд изкинытö пызан сайсьыныд кыпöдны да...
МАМ (ышловзьö да лицемеритiгмоз). Оог тööд бара, вермам огöй сiйöтортö... (Кост.) Ыджыд вöд сiйö уджыд да...
КОРАСЫСЬ. Ыджыд, ыджыд, сваття. Некод оз шу, мый дзоля... Но мунны позьö сы сайö, жöникыс, майбырöй, шогмö, быд удж вылö сюсь: "Вöр–пу йылысь лэдзö", кыдз шуласны, и "ва пыдöссьыс пö кыпöдö..." А овмöсныс! (Ошйысигтыр.) Нёль лысьтан мöс да дас вит шыран ыж!
МАМ (аслас гöльлунсьыс яндысиг). Сiдзнас сiйö сiдз... Ылöдз нималöны...
КОРАСЫСЬ. Нималöны бара,— быдторнас, асланыс эмбурöн. Абу сiдз–тадз: гöрныс — кöрт ньöръя, агасныс – кöрт пиня... Позьö, майбыр, и мунны... Юкысь–янсöдысь некод абу.
МАМ (аслас абутöмсьыс яндысиг). А уна–ö нö эськö коранныд? Уна–ö вöйпанныд козинсö?
КОРАСЫСЬ. Козин... Абу уна... (Чунь вылас лыддигтыр.) Комын вит шайт сьöм, мöс, кык ыж, чалькост ув выль видз, пудовня ув кöдза му... Чувки–кепысь квайт гоз, кузьчышъян вит–ö–квайт... 5 берд дöра, дукöс, пась...
МАМ (ышлолалiг). Бласлö кристос! Зэв тай уна...
Корасьысь да мам донъясьöны–артасьöны.
МАМ (пыксьö). Кытысь нö миянлы сы мындаыс? Мöсным öти, мöдыс сöмын ялавич на; выль видзным ставыс нёль чалькост и эм; ыжным куим, а этша ыжнад и чувки–кепысьыд абу зэв уна... Да содтöд ковмас на поп–дяклы козин: куим кепысь гоз, куим чувки гоз, кузьчышъянъяс, вöньяс... Ок, уна ковмас...
КОРАСЫСЬ. Да мый нö тэ, сваття, кушöн öмöй кöсъян сетны нывтö этатшöм бур овмöса семьяö? Яндысь!.. Тэныд чесьт вöчöны, а тэ сiдзи артасян.
МАМ. Пасибö, сваття, бур кывйыд вылö, но ми ог вермöй сы мындасö. Мöссö нö позьö сетны – ялавичсö, а лысьтантöгыс дзоля каганад да посни челядьнад кольччыны ог вермöй. Видзсö – чалькост увтö быть. Ыжсö нö мед, öти балясö позьö... А мукöд кöлуй, мый вермам, огö кутöй, мый чукöрмас – пуктам.
КОРАСЫСЬ. Дерт, эськö тi зэлöдчанныд да. Но, мый нин сэсся тiянкöд вöчан. Этшаджык жö эськö да...
МАМ. Кутшöм али, сё батюшко, кутöм, эм кö!..
КОРАСЫСЬ (недыр мöвпалöм бöрын). Вай инö ки орöдам да енлы юрбитам, мый сэсся. (Юрбитöны да ки орöдöны; корасьысь мöдöдчö.)
МАМ (тэрмасиг). Но, сэтшöм регыд, да нинöм гöститтöг? Ок, ме йöй... Сы мында жö и гöгöрвои. Да шуны кö, нинöм на миян лöсьöдтöм гöститанторйыс... Виччысьтöгыд... (Öдйö вайö яндоваöн ырöш.)
МАМ. Вай кöть ырöшсö нин юышт!..
КОРАСЫСЬ (бöр пуксьылö да юö). А нылыдлысь эг и юалöй — мунас оз?
МАМ. Пондам тай юасьны.
КОРАСЫСЬ. Да кöн нö сiйö? Кытчö пышйис? Танi вöлi да...
МАМ (видзöдö öшиньöд). Со и батьыс локтö...
КОРАСЫСЬ. Адзылi... Öнтай асывнас водз на вöлi мунö чера да кокана... Век зiльö...
МАМ. Мыйкö тай пыр ветлö, му вöчö.
БАТЬ (пыригмоз пыркöдчö, лазъя). Но и зэрыштiс жö! — шöрт помтöг кöтöдiс!..
КОРАСЫСЬ. Зэр сiйö бур...
БАТЬ (казялö корасьысьöс). Но, гöсьтя тай вöлöма. (Пöрччысьö.)
КОРАСЫСЬ. Гöсьтя... кутшöмкö.
МАМ. Кыдз нö абу гöсьтя! Медся донаыс на... Да вот тай миян нинöм лöсьöдтöм–а.
КОРАСЫСЬ. Бöрын гöститам... А нывныд сiдзи и эз петкöдчыв.
Бать лöсьöдчö петны, пöрччыссис да.
КОРАСЫСЬ (чужöìсö вöчлö). А ми лöсьöдчим нин сваттякöд...
БАТЬ (петiгмоз сутовкерлö). А мый сэсся ен да бур шуд!
МАМ (чепöсйö посводзö нылысла. Чукöстö, кылö): Кöн нö тэ, нылö? Лок нин, виччысям! (Оз шыась).
Бать регыд бöр пырö. Выль сера дöрöма, пуксьö кöтшасö да каллян–сö пестö.
МАМ (пыригмозыс). Вот и дивö! Уйлаыд кöзöд гуö дзебсьöма! Челядь нин висьталiсны, не найö кö, эг и аддзы: "Улыс кумö пö тай пырö вöлi–а, петöмсö пö эг аддзылöй..." Пыри, да сэнi и эм! Бöрдö... Оз лок. Мун тэ, бать, петав да юрси кучикöдыс кыскы!
БАТЬ (босьтö тув йылысь кыз сюмыс тасма да петö). Пыраас!..
КОРАСЫСЬ (сайкалö, кватитчö). Но, ме сэсся мунла... Тi асьныд нин кыдзкö нывнытö чегöй. Сёрнитны кикутöм йылысь да мый да, корджык, ме пыравла на аски...
МАМ. Водзлань, сваття, водзлань! Эн дивит.
Корасьысь мунiс. Недыр мысти, кылö, бать пыртöдö нылöс.
Ныв горзö–бöрдö, оз пыр. Бать тойыштö öдзöсöдыс нылöс керкаö.
Ныв уськöдчö батьыслы кок улас.
НЫВ. Батьöй да батюшкоöй. Да ог, мися, ме муун сы сайö... (Туплясьö, бöрдö.)
БАТЬ. Он муун?! Мунан! (Ырыштчö тасмаöн, зымнитö).
МАМ. Кодöс нö сэсся тэ виччысян? Кутшöм корольöс?
НЫВ (уськöдчö мамлань). Некодöс ооог! А сы сайö ог мун... Мамöй–матушкаöй! Дорйы жö, дорйы!
Мам скöрысь нетшыштчö ныв дiнысь да уськöдчö потанлань садьмысь кага дiнö. НЫВ бара уськöдчö батьыслань.
БАТЬ (ырыштчö тасмаöн). Мунан!..
Садьмис потанын кага, бöрдö. Пырöны челядьныс да бöрдiгтыр паччöр сэрöгö кайöны... Ныв туплясьö джоджын. Зык. Ойзöм. Бöрдöм куимладорсянь.
З А Н А В Е С
Бурсиöдчöм
Корасьöм (кикутöм) бöрын ныв ветлöдлö рöдвужыс ордö бурсиöдчыны (бöрдöдчыны). Гöститiгмоз ныв чукöрöс босьтас да волывлö: вежань–вежай ордö, чожинь–унiнь ордö, эм кö мунöм чой, сы ордö и сiдз водзö. Медбöръя мунан (венчайтчан) лунöдзыс. Рöдвуж козьналöны (пöдаритöны) нылöс бурсиöмöн: новлан кöлуйöн, дозмукöн, сёян–юанöн. Сэнi невеста–ныв аслас матысса пöдруга–нывъяскöд бöрдöдчöны, сьылöны, гöститöны. Локтöны сьылiгтырйи. Мунiгмоз мукöддырйи пуксясны кытчöкö гажаинö — вадор кыр йылö либö мича веж луд вылö да сэн тшöтш бöрдöдчöны–сьылöны.
Вежань ордын. Сэтшöм нога жö керка пытшкöс, кыдзи и гортас нывлöн, сöмын пелькджык. Вежань олöма ань, виччысьö бöрдöдчысьясöс, лöсьöдö–пелькöдö керка пытшкöс, лöсьöдö пызан. Ывлаын кылö нывъяслöн сьылöм:
Сускин садйын
Менам вöлi...
Менам вöлi —
Öти вöлi.
Öти вöлi
Муса мусук.
Ме сы дiнын
Олi–вылi.
Олi–вылi —
Шуда вöлi.
Янсалi дай
Шудтöм лои.
. . . . . . . . . . . .
Öшинь улын сьылöм шы лöньö. Пырöны ныв чукöр (8–10 кымын морт), накöд невестапу, бöрдöдчысь ань.
ВЕЖАНЬ (мелiа). Локтöй жö, локтöй!
Нывъяс пуксялöны лабичьясö. Ныв аслас матысса пöдругаыскöд пуксьылö первой торйöн (коник лабичö). Видзöдö гöгöр жалитан синъясöн керка пытшкöссö, муныштö джодж кузя да бöр пуксьö. Нормö сьöлöмыс, лэччысьö пызан дорö да гусьöник бöрдö. Вежань юкталö нывъясöс сурöн. Сэсся казялö вежа нылыслысь бöрдöмсö да сьылöмöн юалö:
Мыйла бöрдан, муса нылöй,
Висьтав меным, сьöлöмшöр?
Мыйла тэнад сосъяс вылö
Синва киссьö ньöжйöник?..
НЫВ (сiдз жö сьылöмöн вочавидзö, вежаньсö кутлiгдзигöдiг):
Тöлысь бöрын, вежа лунö —
Верöс сайö мунны мем.
Но мен не сы сайö мунны, —
Мустöм сайö сетöны...
Со мый вöсна бöрда–шогся,
Синва кисьта гусьöник...
ВЕЖАНЬ (бурöдö сiйöс, оз тшöкты бöрдны). Но, бурась, нылö, бурась!
Ныв бöрдыштö на, сэсся синъяссö косöдö, ышловзьö.
ВЕЖАНЬ (лöсьöдö–корсьö пызан. Вайö сур да юкталö ставнысö). Вай пукыштöй медбöръясьыс да сьылыштöй!
Нывъяс пöрччысьöны да пуксьöны ныв гöгöр. Ныв вевттьысьö чышъянöн да ырöстö–бöрддзö. Бöрдöдчысь ань заводитö нора бöрдöдны:
...Важ моз на вöд ме–й локтi
Ыджыд рöдова ордö,—
кутлö да дзигöдлö вежаньсö.
Юасьтöг да висьтасьтöг...
Некодысь на–й повтöг,
Некодысь яндысьтöг.
Батюшкоöй чин кузя,
Матушкаöй ласьт кузя.
......................................
Кызь ныв на вöд локтiс —
Гырыся да посньыда,
Дас ныв на вöд локтiс —
Тшöтшъя быдмöм чойясöй.
Вит ныв на вöд локтiс —
Öò–йöзнаясöй.
Оз тусь на вöд локтiс —
Оз тусь югыд вирöй.
Намыр на вöд локтiс —
Намыр небыд яйöй...
Кöч гöн на вöд локтiс —
Кöч гöн еджыд яйöй.
....................................
Таг коль на вöд локтiс —
Таг коль кокньыд юрöй.
Юрвыв на вöд локтiс —
Юрвыв югыд сэзьöй.
Бöрдöдчысь тонсö вежö.
Кымöртчыны пондiс
Ньöтчыд вешйывтöм вылö!
Югыд шондiöй, менам
Олан–вылан инъясöй!
Туан–быдман инъясöй!
Красуйтчан инъясöй!
Кольны жö бара пондiс
Нем овтöг да нем тöдтöг
Дай нем красуйтчытöг.
...................................
Югыд шондiöй, ныв вöляöй,
Ыджыд вöляöй менам!
Ныв долыд олöмöй,
Ныв юрöн вылöмöй...
Гаж серти ветлöмöй,
Тувсов вой колльöмöй,
Арся вой пукöмöй.
Та бöрын бöрдöны.
Кöкöй.
Кöкöй на вöд тэ, кöкöй!
Парма шöр кöкöй!..
Медджуджыд коз йылас кöкö.
Яг шöр на вöд кöкöй —
Медлатшкöс пожöмас кöкö.
Сускина выв кöкöй —
Медгырысь колля сус йылас.
Кöкöй на вöд, кöкöй,
Рас шöр кöкöй,
Тугъя кыдз йылын кöкö,
Зарни килля кыдз йылын.
Кöкöй на вöд кöкö
Медулис ньыв йылас.
Кöкöй на вöд кöкö
Сё юр ула видз вылын.
Кöкöй на вöд кöкö
Вадор на вöд кöкöй, —
Медгажа лыа дорас.
Кöкöй на вöд кöкö
Ыбдор выль му вылас.
Потшöсысь потшöсö кöкö,
Майöгысь майöгö кöкö...
.....................................
Коньöрö тэ, позтöм кöканöй!
Майбырöй дай, кöкöй!
Веж на тэд ас вöля, —
Коньöрöй на–й меöй!
Ныв шога сьöлöмсяньыс мöвпыштö.
Коньöрöй на–й меöй!
Вежань козьналö нылöс бурсиöмöн: ас дöраöн, чувки–кепысьöн да чышъянöн. Козьналö тшöтш бöрдöдчысь аньöс юр кöртöд дöраöн. Мöдöдчöны. Петiганыс вежань бара юкталö сурöн да тшöктö на волыны.
ВЕЖАНЬ. Водзлань волöй! Водзлань!..
Ныв чукöр сьылiгтырйи петöны вежань ордысь.
Рытгорув борйöд мунi —
Шогöс кöсйи пальöдны...
...................................
З А Н А В Е С
Мича дзоридз сэтысь корси,
Мусалы мед козьнавны. 2–ысь.
Дыр ме, дыр ме сiдзи ветлi —
Кусiс шондi, пуксис рыт. 2–ысь.
Уна сикас дзоридз öктi, —
Öти сöмын эз сюр мем. 2–ысь.
Колан дзоридз, донатортöг
Гортö мöдi мунны бöр. 2–ысь.
Тöдтöг друг син улö уси,—
Муса дзоридз нетшыштi.
Нетшыштi да окыштi ме,
Аслам синва–й сявкмунi... 2–ысь.
Бöръя кывъяссö сьылöны кулиса сайын нин, вочасöн надзмöдан шыöн.
Кикутöм
(Чунькытшасьöм)
Нывлöн бать–мам виччысьöны кикутысьясöс. Пелькöдöма керка пытшкöс, пызандöра, кузьчышъянъяс öшалöны, весалöм ыргöн яндова либö пу йöгысь вöчöм, краситöм вугъя тасьтi. Пуклöсъяс пызан гöгöр. Пуöма–пöжалöма.
Пырöны бöрдöдчысь ныв чукöр. Ачыс ныв вöччöма, но зэв жугыль. Виччысьöны жöникладорсаöс. Виччысигмозыс бöрдöдчöны. Бöрдöны "Нывлöн нылöмыс".
Югыд шондiöй менам —
Ыджыд–ыджыд вöляöй!
Югыд шондiöй менам —
Ныв ыджыд нылöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Оз дзоридзöн дзордзалöмöй!
Эг на эшты кисьмыны (сöвмыны),
Вуж выйöн тай нетшыштiсны...
Югыд шондiöй менам —
Кöч гöн еджыд яйöй!
Югыд шондiöй менам —
Оз тусь югыд вирöй!
Тöдан кö, менам коньöрлöн,
Кöч гöн еджыд яйöй
Коз кырсьö кутiс пöрны.
Оз тусь югыд вирöй
Му бусö кутiс пöрны.
Намыр небыд яйöй
Зуд сiмö кутiс пöрны...
...................................
Югыд шондiöй, нылöмöй! —
Куим сё сывъяöй менам.
Ныв сывйыштчö–курыштчö.
Шудöй кö оз пет мен, коньöрлы,
Куим сё сывъяöй менам
Кöрт кöртöдö пöрö...
Ныв мöвпыштö.
Кöрт кöртöдö пöрö!
Ыстöны корны кикутысьясöс. Локтöны гöтрасьысь зон, сылöн вежай да вежань, содтöд кодсюрö (дружкапуяс). Пырöны найö бöрдöдчигас на. Шыасьöны: "Видза оланныд!" Пуксьылöны бокö. Невеста нывъяскöд петалö мöдарас паськöм вежны. Пырöны бöр (ныв сыысь жугыль); сылöн бать да мам, сэсся вежай–вежань.
Сувтöны öтарö–мöдарö (воча). Нывлöн да зонлöн кианыс асланыс рöма (еджыд да лöз, либö гöрд) чышъянъяс.
НЫВ (ньöжйö, шога). Батюшкоöй, айöй! Бурси тэ меным, бурси. (Юрбитö кок улöдзыс.)
Нывъяс босьтчылöны сьывны:
Юр вывсянь меным бурси
Ен кыа кодзулыс мында...
Кок увсянь меным бурси
Веж туруныс мында...
....................................
Ныв сiдз жö юрбитö кок улöдзыс мамыслы, шуалiг:
Матушкаöй, эньöй!
Бурси меным, бурси
Быдсяма эмбурсö...
БАТЬ – МАМ (пернапасалöны няньöн да солöн, шуалöны). Кузь нэм тэныд! Кузь нэм да бур шуд!
Вежань öтлаалö чышъянъяссö пельöсöдыс да сетö помъяссö кианыс, сэсся нянь тупöсьöн улiсяньыс орöдö кöртöдсö (йитöдсö), чышъянъяс кольöны вежöн–вежöн öти–мöд орданыс. Пуксьöны пызан сайö шондi паныд кытшовтiг. Вежсьöны чунькытшъясöн. Сёйöны–юöны варовитiг.
ЗОНЛÖН ВЕЖАЙ (ныв батьлы). Но, кыдз нин овланныд? Тэ, сват, кöнкö, пыр на вöравлан?
БАТЬ. Кыйсьывла... Таво сьöд руч на шедлi и...
ВЕЖАЙ Но–о!..
БАТЬ. Да, мый сэсь... Весь мунiс... Джын донсьыс... Пöръялiс, мокасьт, прасолыд (Прасол – купеч). Кызь вит шайт венiс, юкталiс парта вина да.
ВЕЖАЙ Вот сiйö и абу шань...
Сёйöны и юктасьöны. Медбöрын — блин. Блин сёйöм бöрын гораа троньгöны тыртöм рач пыдöсö ыргöн да эзысь деньга, öти пöв и мöд пöв, кытчöдз тьöщапу оз босьт рачсö пызан вылысь. Жöник вевттьö рачсö вылыс блиннас. Нывъяс сьылöны гажаджыктор. Пызан сайысь петiгöн кикутысьяс курыштöны пызандöраыскöд тшöтш мый эм пызан вылас да пышйöдöны сьöрсьыс (шусьö: "Шуд эмбур нуöм"). Кикутысьяс регыд мунöны. Ныв колльöдö найöс поспомöдзыс. Мунöм бöрас пуксьöíы бöрдöдчыны. Медводз бöрдöны:
Вомöнöн вöд ме–й пукси
Мой лабич кузя...
..................................
Ыджыд из тай ме–й пукси
Вöрзьытöма пырысь.
Сирöд мыр тай меöй пукси
Чуктытöма пырысь.
Коз пу мыр тай меöй пукси
Кельдöдöма пырысь.
Пипу мыр тай меöй пукси
Вижöдöма пырысь,
Тыла мыр тай меöй пукси
Сьöдöдöма пырысь.
..............................................
Эг тай меöй кöсйывлы вöрзьыны
Дас кык уль пу зорйöн зоръявтöг.
Эг тай меöй кöсйывлы чуктыны
Дас кык лагира черöн керавтöг...
...............................................
Эз тай ковмы зорйыс–черыс,—
Мустöм мортыс сiдз нуис.
Югыд шондiöс менсьым
Ныв вöляöс нуис,—
Чунь пом йылас öд нуис
Чеплялiгтырйи...
Ки пыдöс вылас нуис
Шодзрöдлiгтырйи.
Юрси йылас вöд нуис
Шыркйöдлiгтырйи.
Син водзын вöд нуис
Нежйöдлiгтырйи.
Пель саяс вöд нуис
Сюркньöдлiгтырйи.
Пидзöс помас вöд нуис
Муркйöдлiгтырйи.
Кокбöрля вылас нуис
Швыркйöдлiгтырйи.
Кок чунь йылас вöд нуис
Чужъялiгтырйи.
Кöрт бöчкаö вöд сюйис,
Дас кык кöрт асыкöн асыкалiс.
Дас кык томан сайö
Игналiс да томналiс,
Дай джуджыд йирö тупыльтiс —
Йирысь йирö, джумкйысь джумкйö.
Лун тöлыс босьтiс да
Вой мореö нöбöдiс.
Вой тöлыс босьтiс да
Лун мореö нöбалiс.
Море гöгъяс вöд сюйис —
Ньöтчыд аддзывтöм вылö,
Ньöтчыд кыптывтöм вылö...
Тшöтшъя быдмöм чойясöй,
Шöвк тывйöн тi тывъялöй.
Тшöтшъя быдмöм вокъясöй,
Зарни вугырöн вугралöй,
Эзысь кыснанöн кысналöй.
Зарни сьöма кельчи (кö) шедö,
Сэнi менам ныв вöляöй,
Югыд шондiöй, ныв вöляöй.
.......................................
Та бöрын ныв бöрдö гортсаясыслы да матыссаясыслы: батьлы, мамлы, чойлы, воклы, кагалы, чожинь–унiньлы.
1. БАТЬЛЫ
Югыд шондiöй, айöй!
Вердысь–удысьöй, айöй!
Мыйла нö тэ менö, коньöрöс,
Керка водзсьыд янсöдiн?
Мыйла нö тэ менö, коньöрöс,
Сьöлöм бердсьыд чуктöдiн?
Мыйла нö тэ йöз водзын
Юрбитöмöн юрбитiн,
Тöварöс моз сетны кöсйин?
Мый нö тэöй ыджыд вежöрнад
Мывкыд вылад арталiн?
Эз öмöй нö тэнад шогыд вöв,
Мый бара шогтö âö÷ыштiн?
.......................................
2. МАМЛЫ
Югыд шондiöй, эньöй!
Матушкаöй, мамöй!
Чужтысьöй–рöдитысьöй!
Шоныд лун морöса эньöй!
Небыд чунь пома эньöй!
Кöмöдысьöй–пасьтöдысьöй,
Вердысьöй дай удысьöй,
Небыд вольпасьын узьтöдлысьöй!
Та вылö öмöй тэ, майбырöй,
Горт дор, гу дор бергалiн?
Та вылö öмöй тэ, майбырöй,
Менö чужтiн–рöдитiн?
Та вылö öмöй тэ, майбырöй,
Дзуртысь лайканнад лайкöдiн?
Та вылö öмöй тэ менö, коньöрöс,
Ки пом акань пыдди вöдитiн?
Та вылö öмöй тэ менö, коньöрöñ,
Пидзöс пом акань пыдди чеччöдлiн?
Кытöн тай менö, коньöрöс,
Чужтiн–петкöдiн,
Сэтчö тай менö, коньöрöс,
Гид куйöд улö сюйыштiн,
Медым лолöй петö...
3. МУНÖМ ЧОЙ МУНЫСЬ НЫВ ДIНЫН
Мунöм чой пуксьö ныв дiнö да кутчысьöмöн пыр бöрдö тшöтш.
Сё муса чойöй менам,
Медбöръясьыс ме локтi,
Медбöръясьыс бöрдыштны,
Тэнад шогöн шогавны...
Дзоля дрöчкаöй, чойöй!
Пуксьывлы жö, пукыштлы
Тэ ме дiнö!
Медбöръяысь ай–мамыд ордын
Лыддьöдлышт да бöрдöдышт,
Бура видзöмсö казьтышт
Мамыд–матушкаыдлысь.
Бöрдан, сьылан тонсö вежöны.
Кольны вöд тай пондiс
Ныв ыджыд вöляыд...
Сэтчö вöд тэ мунан да
Уна ног на–й овсяс,
Шуд–таланыд кö оз пет
Инька–айка дiнад.
Босьтасны вöд тэнсьыд
Ас ыджыд вöлятö,
Топöдасны вöд тэнö
Тшемилö костö.
Кыз чептöн вöд тэнсьыд
Вомтö кöртвомаласны.
Дас кык томан сайö
Тэнö игналасны...
4. КАГАЛЫ
Ныв босьтö кагаöс пидзöс помас да сылы нора бöрдö.
Кöнкö тай кылö тольöдчö
Сьöлöмшöрöй дзоляöй!
Мый бара тэ, кагаöй,
Пукалан, арталан!
Он тай тэöй тöд менсьым
Сир курыд курдалöмöс,
Из чорыд чордалöмöс.
Пидзöспома аканьöй,
Кипыдöсса чöланöй!
Мый бара тэ видзöдан
Зарни лыска син пырыд?
Мый бара тэ кывзысян
Эзысь кытша пель пырыд?
Мый бара тэöй арталан,
Ичöт мывкыднад вежöртан?
Нинöм тай тэöй он тöд:
Шаньга кö тэд сетасны,
Сы вылö тай тэ ыштан —
Ичöт мывкыднад, вежöрнад
Сэсся менö вузалан.
5. ЧОЖИНЬЛЫ
Бара тай кöнкö, кылö, воöма
Ай вужöй, ыджыд вужöй,
Менам муса чожиньöй...
Дiнас пуксьöдö.
Ме дор, гашкö, тэ воин
Öти бур кыв горöдчыны?
Мед эськö тэ, майбырöй,
Йöз дорысь войдöр воин!
Вердысь–удысь ай–мамлысь
Дженьыд мывкыдсö нюжöдiн!
Тэнсьыд, гашкö, шытö кывзiсны
Да тайö уджсö эз уджавны.
Бöрдöдчöм помалöны.
Кодлы пö меöй талун
Вöччылi да пасьтасьлi?..
Ме тай, коньöрöй, артавлi —
Ай вужöй, ыджыд вужöйлы,
Ме тай, коньöрöй, артавлi —
Энь вужöй, мелi вужöйлы.
Пукси тай виччыси, виччыси,
Эз тай менам, коньöрлöн,
Ай вужöй, ыджыд вужöй во;
Эз тай менам, коньöрлöн,
Энь вужöй, мелi вужöй во.
Тотараяс тай волiсны,—
Пуöм–пöжалöмöс
Сёйисны да юисны,
Повтöг да яндысьтöг
Менсьым ныв нылöмöс нуисны...
..............................................
НЫВ (шога). Нуисны!.
Бöрдöдчысьяс кузя, призывнö–шога:
Лун тöла öмöй нö,
Вой тöла вöлi?..
Ветламöй жö, ветламöй,
Аканьясöй, чойясöй!
Лун тöла кö вöлi —
Вой мореö ветламöй!
Вой тöла кö вöлi —
Лун мореö ветламöй!..
НЫВ (медбöръя кусан надеянас). Ветламöй!.. Ветламöй!..
З А Н А В Е С
Колип
Колип рыт — медбöръя гажöдчан рыт ныв–зонлöн мунысь ныв ордын. Мунö мöдар керка вежöсас. Керка пытшкöсысь идралöма став лишнöй кöлуйсö, лабичьяс кындзи, весиг пызансö лэптöма сёр вылö. Сöмын бипöш пачводз дорын.
Колипсö восьтöны нывъяс.
Занавес воссигöн сцена куш. Идзас вольöса джодж. Бипöшын öзйö сартас. Некод на абу. Ылын сиктын кылö сьылöм. "Чистöй кодi..." Тайö ныв чукöр кольпавны локтöны. Сьылöм вочасöн матысмö да öшинь улын кусö. Недыр мысти керкаö пырöны ныв чукöр. Невеста ныв налы восьтö öдзöс да чуксалö:
Локтöй! Локтöй!..
Гöлöсыс бöрдöмысла дзикöдз сибдöма. Ачыс — öдва ру. Пырисны.
НЕВЕСТАЛÖН ПÖДРУГАЫС. Вайö жö зонъяс локтöдзыс бöрдöдчыштамöй.
Пуксялöны. Бöрдöны "Нывлöн нылöм" (мöд юкöнсö):
...Югыд шондiöй менам —
Ыджыд–ыджыд вöляöй!
Югыд шондiöй менам —
Ныв ыджыд нылöмöй!..
Югыд шондiöй менам —
Саридзын лэбалöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Морöс пасьта ветлöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Сявкъялöмöй, разъялöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Ветлöмöй–мунöмöй!..
Югыд шондiöй менам —
Ыджыд гыын гыбалöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Кельчи этшöн ворсöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Сирпи этшöн тивкъялöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Ёдi этшöн паськыда ветлöмöй!
Югыд шондiöй менам —
Сын этшöн садьмöдчöмöй!
.......................................
Югыд шондiöй, нылöмöй,
Куим сё сывъяöй менам.
.......................................
Ныв курыштчö сывтырнас да трагическöя шога "Куим сё сывъя" бöртиыс ырсъялö–бöрдö. Нывъяс синнысö чышкалöны.
Та бöрын бöрдöíы зонлы.
БÖРДÖДЧЫСЬ (нора). Медбöръясö муса зонмыдлы!
Кöнкö тай кылö ветлö
Муса тшöтшъяöй менам...
Матiгöгöр бергалö
Коми пиöй, муса зонмöй!
Ме дор, гашкö, тэ воин
Бур кывйöн горöдчыны?
Ылi тай тэ, майбырöй,
Ме гöгöр кытшлалан.
Омöля тай, коньöрöй,
Ме дiнö сибалан...
.................................
Сёмайбырöй, муса зонмöй!
Омöль тай меöй вöлi —
Омöльсьыс эн повлывлы.
Гöль тай меöй вöлi —
Гöльлунсьым эн яндысьлы...
Уна тай меöй тэкöд
Ветлывлi да мунлывлi;
Уна тай меöй тэкöд
Сьывлывлi да ворслывлi;
Уна тай меöй тэкöд
Арся войсö пуклывлi...
Пырöны зонъяс гудöкасигтырйи.
Кок пöв тай ме ветлi
Чеччалiгтырйи.
Сой пöв тай ме ветлi
Шенасигтырйи.
Син пöв тай ме ветлi
Видзöдiгтырйи.
Пель пöв тай ме ветлi
Кывзысигтырйи.
Пызандöра тай ветлi —
Шыльыд туй кузя.
Ыджыд тай ме ветлi
Паськыд туй кузя...
Сёмайбырöй, муса зонмöй!
Тöдан кö, менам, коньöрлöн,
Ставыс тай кольны пондiс,
Ставыс тай бырны кутiс,
Гожся туйöд — бердны
Кöдзыд лым улö...
Быдöн дiнысь тай пондi
Кöдзавны да янсавны...
Кöдзалöма кöрт этшöн,
Янсалöма ыж этшöн!
................................
Медбöръя эбöссьыс ныв шуö: "Ыж этшöн ян–салö–маа".
Нывъяс чеччöны лабичысь. Невеста косöдö синъяссö.
НЕВЕСТА. Вай сэсся гажöдчыштöй, нывъяс!..
Гудöкъяс öддзыштöны. Нывъяс вочасöн йöктыштавны босьтчöны.
Йöктыштöны "Чижик".
ГУДÖКАСЬЫСЬ. Гудöк дзуртö!..
Гудöкасьысьöс юкталöны сурöн да гажаджыка босьтчö ворсны. Нывъяс горöдöны: "Стройка!" Зонъяс тшöтш йöктыштöны. Öти усьö. Серам.
ЗОНЪЯС. Шен! Шен!
Паськыда заводитчö "Шен". Йöктiгмозыс кок шыаныс шуышталöны: "Ветлы! Ветлы!" "Йöкты! Йöкты!"
Лöньыштöны, пуксялöны. Шойччигмоз сьылыштöны "Луйки–лайки кыдз сулалö... Том мужикöс чеччöдiсны" да с.в. "Пöрысь мужикöс чеччöдiсны". Тайöс сьылiгöн вöччöдöм мортöс окöдöны зыр лоптöн да пач пöданöн.
Сьылöны "Öксиння пö краса". Öти ныв вöчалö быдторсö сьылöм шыас. Сьылöм помалiгас вайöны нöк кашник да рудзöг нянь тупöсь. Зонъяс горзöны: "Нöк! Нöк!" "Вый–молодеч, нöк–девка!" Нывъяслы торъя пызан вылö аслыныс тупöсь шöралöны гырысь кузьмöс шöрöмöн. Дуриг–сералiг чунялöны няньöн нöк. Сёйсьöм бöрас тыртöм нöк кашниксö зонъяс кымыньтöны öти нывлы юр вылас сералiгтыр. Нывъяс сiдз жö вöчöны водзöссö öти зонлы. Кыськö друг вайöны да сувтöдöны джодж шöрö гыр. Кытшлöдлöны гыр гöгöр ныла–зонмаöс. Сьылöны: "Öсьтö, öсьтö, баля нянь! Öсьтö, öсьтö, ыж нёнь..." Серам. Сэсся пуксялöны да лöньджыка сьылöны.
Гырысь нывъяс, майбыр нывъяс,
Вотöс вотны мунiсны...
Ме дзоля ныв, ме шудтöм ныв
Вотöс вотны тшöтш мунi.
Гырысь нывъяс, майбыр нывъяс
Пожйöн–джынйöн вайисны.
Ме дзоля ныв, ме шудтöм ныв
Соддзöн–джынйöн вотi жö.
Гырысь нывъяс, майбыр нывъяс
Верöс сайö мунiсны...
Гырысь нывъяс, майбыр нывъяс
Томъяс сайö мунiсны.
Ме дзоля ныв, ме шудтöм ныв
Пöрысь сайö мунi жö.
Гырысь нывъяслöн мужикъяс
Урöс кыйны мунiсны.
Менам томлöн пöрысь мужик
Урöс кыйны тшöтш мунiс.
Гырысь нывъяслöн мужикъяс
Сёöн–пöлöн кыйисны.
Менам томлöн пöрысь мужик
Шырöн–джынйöн вайис жö.
Гырысь нывъяс, майбыр нывъяс
Том мужиккöд водiсны.
Ме дзоля ныв, ме шудтöм ныв
Гыр гöгöрын кытшыльтчи...
Тайöс сьылiгöн öти ныв ньöжйö кытшлалö гыр гöгöрыс, шога юрсö öшöдöмöн.
Колип вылö пыравлö нывлöн муса зонмыс. Шöйöвошлö: пуксьылö öтилаö, мöдлаö, оз инась. Сэсся кытчöкö вошö.
"Здöвöлен! Здöвöлен!" горöдöны нывъяс. Пуксьöны. Сьылöны:
Сускин садйын
Менам вöлi...
Сьылiгöн ныв–зон пукалöны гозйöн–гозйöн.
Пырö гöтрасьысь зон.
— Жöник! Жöник! — горзöны сылы.
— Тшынны! Тшынны, мокасьтöс, колö!
— Кортöмiнö ýн лок!
— Гыр! Гыр! Гез!.. Гез!..
Жöникöс кутöны. Гирилюк вайöны гыр да сюмыс вöжжиöн кöрталöíы гыр бердö. Жöник пессьö, оз сетчы. Пышйö джынвыйö кöрталöм гырнас грыма–йиркакылiг. Серам. Гудöк шы. Бара пуксялöны.
Пыравлöны "рöзбойяс" ("чумычöн" ветлысьяс), сюмöд чужöма маскааöсь... "Рöзбойяс! Рöзбойяс!" нерöны найöс. Куимысь кытшовтöны пукалысьяс гöгöр шыöн да черöн ыршасигтыр. Найöс вöтлöны чужъялiгтыр.
Бара заводитöны йöктыны "Звöйк" да дурны. Идзасöн шыбла– сьöны.
Зык. Гудöк шы. Серам.
Друг ывлаысь кылö гора лыйöм шы. Шай–паймунöны.
— Энлöй! Мый нö?!..
Кодкö öдзöсö юрсö сюйöмöн горöдö:
— Эй, волöй! Öдя Кирö лыйсис!..
— Ой!.. Öдя Кирö лыйсьöма! — горöдöны и керкаын.
Зонъяс чепöсйöны ортсö. Нывъяс ыжъяс моз бöрдiг–ойзiгтыр сявмунöны. Невеста ныв садьтöгыс усьö джодж шöрö.
З А Н А В Е С
Свадьба лун
1. "Асъя чеччöм"; 2. "Ныв босьтöм–ньöбöм"; 3. Пир–гаж.
Нывлöн медбöръя здукъяс ай–мам ордын. Асыв. Ломтöны пывсян. Лöсьöдчöны ныв сетны.
Занавес воссигöн ныв куйлö (узьö) кöтшас лабичын. Локталöны нывъяс да бöрдöдчысь ань. Сэнi жö мамыс и чойыс.
Ныв чукöр гöгöртöны невестаöс да бöрдöдöмöн чуксалöны:
Дзоля дрöчкаöй, нылöй!
Чеччы жö, нылöй, чеччы!
Вежа петук чуксалö...
Медбöръясö чеччы,
Небыд вольпасьсьыд,
Рочаканьöй, нылöй!
Волы мамыдлань, волы!
Медбöръясьыс чукöстö
Мамыд–матушкаыд:
Öти кинас вöрöдö,
Мöд кинас шебрöдö...
...............................
Рочаканьöй, нылöй!
Пöра нин чеччыны:
Пывсян ваймöма,
Свадьбаöн локтасны...
БÖРДÖДЧЫСЬ (кисö юр вылас пуктö да мелiа шуö). Чеччы, нылöй, чеччы!
Ныв чеччö вольпась вывсьыс.
Ныв бöрдö. Бöрдöдчысь лыддьöдлö–сьылö "Асъя чеччöм".
Медбöръясьыс нин меöй
Узи–куйлi, вöтаси
Ай пуктöм керкаын,
Гöн небыд вольпасьын...
Виччыси тай, виччыси:
Вердысь–удысь эньöй
Та бöрын сэсся
Оз нин понды чуксавны
Мелi курöг шыöн...
Лёкысь курöг чуксiс,
Лёк аньлы сiйö чуксiс
Йöз ныв вылö лёксян кад...
Сюзь моз тай букöстiс
Вичко ыджыд жыннян —
Поп–дяклы менö, коньöрöс,
Кöрталан час...
Сьöд кырныш тай чуксiс,—
Меным тай сiйö чуксiс
Сир курыд курдалан кад.
Из чорыд чордалан кад...
Ныв бöрдiгтыр чеччö пасьтасьны.
З А Н А В Е С — 2 минут кежлö
Занавес регыд бöр воссьö. Найö жö ныв чукöр, тшöтш вежань. Локтöмаöсь пывсянысь. Невеста сынасьö, нывъяс сылы кöса кыöны медбöръясьыс. Пуксьöны бöрдöдчыны. Бöрдöны "Пывсян".
Тайöс бöрдiгöн, кор бöрдö чойыслы, ныв пуксьöдö сiйöс дiнас да дзигöдöмöн шуалö:
Медбöръясьыс нин ме ветлi
Пывсьыны–мыссьыны...
Квайт ныв вöд на ветлiм
Тшöтшъя быдманъяскöд.
Куим ныв на ветлiм
Югыд шондiяскöд...
.........................................
— Кодi нö меным, коньöрлы,
Пывсян пессö поткöдлiс?
— Коми пиöй тай, муса вокöй.
Пывсян пес öмöй тэ поткöдлiн?
Сiйö тай менам, коньöрлöн,
Том лысьöмöй голялiс!
Код нö меным, коньöрлы,
Пывсянсö ломтiс?
Гор бисö вартiс?
Коми аканьöй, муса, чойöй!
Би öмöй тэ вартiн?
Би öмöй тэ чайтiн?
Сiйö тай менам, коньöрлöн,
Оз тусь югыд вирöй сявкъялiс!
Коми аканьöй, муса чойöй!
Пывсян öмöй тэ ломтiн?
176
Тшын öмöй нö тэ лэдзин?
Сiйö тай менам, коньöрлöн,
Ныв кокни нылöмöй
Ен кыа улас кайис,
Пельлöн кывлытöм вылö,
Синмöн аддзытöм вылö!
Коми аканьöй, муса чойöй,
Из öмöй тэ донöдiн?
Из öмöй тэ дзирдöдiн?
Сiйö тай менам, коньöрлöн,
Том сьöлöмöй дзирдалiс!..
Коми аканьöй, муса чойöй!
Кунва öмöй тэ изъялiн?
Сiйö тай, менам, коньöрлöн,
Шудöй–ныламöй вöлi!
........................................
Бöрдöдчысь гöлöссö вежö.
Низь кузя тай меöй пывси,—
Йирка вевта пывсянын.
Ыргöн тай меöй пывси,—
Ыргöн горъя пывсянын.
Зарни тай меöй пывси,—
Зарни нитша пывсянын.
Веж небыд тай меöй пывси,—
Тугъя корöсьöн.
Нюдзвиж тай меöй пывси,—
Кöртöда корöсьöн.
Шорса тай меöй мысси,—
Визыв ыркыд ваöн.
Гöп выв ваöн меöй мысси,—
Пöтка варччан ваöн.
Бöрдöдчигкостi гортса (вежань–вежай тшöтш) виччысьöны свадьбаöн локтысьясöс. Лöсьöдчöны, корсьöны пызан. Вайöны сёян–юан.
Воö свадьба (зильöдiс–локтiс, кылö, öшинь улö). Тотшкöдчöны–чуксасьöны кильчöö, сэсся керка öдзöсö. Нывладорсянь игнасьöны, оз лэдзны. Öти–мöд горöдлöны:
— Эн восьтöй! Эн восьтöй! Мед этша виччысьласны.
Нывладорсянь гöгöр игналöма: кильчö öдзöс и, сарай–карта, öдзöсъяс и. Свадьбаöн локтысьяс пырöны гидня розьтi посводзö, но керка бара игана.
Керка пытшкын сэк тешитчöны.
— Со, тонö, кöсйöны гидня розьöд пырны!..— видзöдлöны öшиньöд нывъяс да шуöны сералiгтыр.
— Восьтöй!— горзöны нин посводзсянь.
— Ог восьтöй! Пырöй, кыдз кужанныд!— шуö ныв вежай.
— Игана да! Вайö томансö восьтыны ключ!..
— Ключсö мореö шыбитöма да ыджыд сир ньылыштöма,— шуö нывлöн вежай.
А свадьбаладорсянь коймöдысь нин гольöдчöны:
— Господи сусьö кристе...— Кевмысьöны посводзсянь.
— Аминь,— шыасьö керкасянь вежань.
Восьтöны öдзöс. Но керкаö, джодж шöрö, бара вöчöны потшöс (баррикада) лабичьяс пöрлöдлöмöн либö гез нюжöдöмöн.
Сiдз сувтöны воча: öтиладорас (пыдiас) ныв чукöр да вежань–вежай, ортсыас (порог улас) дружкаяс. Нывладорсаыс кутöны лöг мöдарсаыс вылö, букыша видзöдöны... Шуалöны: "Ог сетöй! Ог сетöй!" Да топыдджыка жмитчöны ныв бердö. "Локтöмаöсь!.."
Сэсся мисьтöм нимтан кывъясöн "величайтöны" сералiгтыр. Сьылöны:
Тшöтшъяса тай, кылö, воöмаöсь,
Сюрс морт пытшкысь найöс
Медомöльыс мöдöдöма...
Тшöтшъяса тай, кылö, воöма
Тыла ректан паськöма.
Тшöтшъяса тай, кылö, воöма
Рыныш тупйöд юра...
Тшöтшъяса тай, кылö, воöма
Нинкöм вольöс тошка...
Тшöтшъяса тай, кылö, воöма
Карнан тшупöд ныра.
Тшöтшъяса тай, кылö, воöма
Тöрмöм сюмöд кока...
Вежань тай кыпöдчöма
Пыш сюв кольта кодь...
Мисьтöм чужöмъяс,
Яндысьтöм синъяс!..
— Яндысьтöм синъяс!..— броткö вежань.
Свадьбаса йöз гöрдöдöмаöсь, кывзöны величайтöмсö.
— Ог сетöй!.. Ооог сетöй!— горзöны нывъяс.
Но зёлькнитö ыджыд дружкалöн деньга тыра зеп; мöд дружка мышку сайсяньыс мыччылö вина сулея. Заводитöны донъясьны–артасьны (вузавны нылöс).
— Пуктöй сё шайт дай босьтанныд!— горöдö нывлöн вежай.
— Но–о... Сёöс!— нюжöдö ыджыд дружка.— Куим урыс на лоö шань...— Пуктö куим ура деньга.
— Ок! Гаг вуджöдас!— орöдö ныв вежай.
— Содтышт кыдзкö... убöлитышт!— шыасьö вежань.
Содтысьöны: дас ур! Дас сизим ур!.. Сизимдас ур!.. Сё ур! Кык шайт дас ур!— зёльöдö–пукталö деньга ыджыд дружка.
— Шань?— юалö сэсся.
— Но мый нин керан тiянкöд!— шуö вежань да курыштö деньга.
Сiдз жö содтысьöны "Липки" винаöн: парта джын! Парта! Кык парта! Четверть! Шань?— юалö мöд дружка.
Баррикада идралöны.
Ныв сетысьяс вочасöн бурмöны. Заводитöны сьывны (бöрдöдчыны) ошкана кывъясöн. Пуксьöны бöрдöдчыны:
Свадьба на вöд локтiс,—
Кутшöм на и нималiс,
Сэтшöм на вöд локтiс.
Свадьба на вöд локтiс
Зилиöн да билиöн,
Чуриöн да сяриöн.
................................
Асыв–войсянь кыпöдчöмась
Ручöн да кöчöн;
Лунсянь вöд кыпöдчöмась
Низьöн да мойöн;
Рытыв–лунсянь кыпöдчöмась
Утка мича котырöн,
Эзысь юсь кельöбöн,
Сювчöж мича позтырöн;
Рытыввывсянь кыпöдчöмась
Гымöн да чардöн,
Зэрöн да слöтöн;
Рытыв–войсянь кыпöдчöмась
Кöрöн–йöраöн;
Войсянь öд кыпöдчöмась
Лэчыд вой тöлöн;
Мусянь вöд кыпöдчöмась
Юсь пöлян розьöд.
...................................
Югыд шондiöй менам,
Мича кузьчышъянöй!
Сизим арöссянь вöд
Мича серсö серöдлi,
Югыд визьсö визьлöдлi
Да куд пыдöсам пуктi.
Эг вöд ме убöлитлы
Мыссьытöм киöн видлыны.
Дружкаяс тай воисны —
Югыд шондiöс менсьым,
Сöстöм ныв нылöмöс,
Кузьчышъянöс моз,
Быдсöн нямрöдлiсны.
.................................
Свадьба на вöд локтiс...
Кутшöм на вöд нималiс,
Сэтшöм на вöд локтiс:
Ыджыд дружканас локтiс —
Ю вож йывсьыс бöрйöма
Мем удал–сюсь кыйсьысьсö.
Мöд дружка на вöд локтiс —
Куим мирысь бöрйöма
Медся бур крестьянинсö.
....................................
Вежайыс на локтöма
Пипилисти сöкöл кодь.
Вежаньыс на локтöма —
Пасьтасьöма–кöмасьöма
Рочакань кодя...
Ныв приданнöй кудйысь перйöны кузьчышъянъяс да нывъяс öшлöны дружкаяслы пельпом вомöныс.
Сэк костi мукöдыс кöтшасын нывлы кыöны "баба юр". Кыигмозыс босьтлöны бöрдны "Юрси":
Сёмайбырöй дай менам
Веж небыд юрсиöй!
Югыд шондiöй менам
Мышку шöр мичöй!
Югыд шондiöй менам
Пельпом выв ошкöмöй!..
Кытчö нö менам, коньöрлöн,
Веж мича юрсиöй шупкысин?
...........................................
Тöдан кö, менам, коньöрлöн,
Вичко пельöсö сiйö шупкысис
Синмöн аддзывтöм вылö...
Сувтöны. Джоджö нюжöдöны кузь гöрд вöнь.
Жöник тувччö нывлы кок вылас да кыскыштö асланьыс. Сувтöдöны вöнь вылас. Бать–мам нянь тупöсьöн да гыбанöн пернапасалöны том гозъяöс. Кыскыштöны кок улысь вöнь.
Пуксялöны пызан сайö шондi паныд кытшовтiг. Пуксиганыс свадьба юр вылö койыштöны чуман тыр пöтка гöн да пож тыр ид. Шуалöны сэк жö:
— Шудаа вöравны–кыйсьыны!..
— Шудаа нянь уджавны!..
Сёйöны–юöны варовитiг. Бурсиöны:
— Кузь нэм да бур шуд ичмонь гозъялы!..
Нывъяс босьтчылöны сьывны гажатор "Паськыд гажа улича"... Вежань гажмыштö да лажъялiгтыр тувччалö–ветлö:
Тутш–тотш, леканöй,
Дзимбыр юра бергачöй,
Нянь сёян, йöнгыльöй...
Бара сёйöны — ляз, блин... Рач пыдöсö троньгö ыргöн деньга. Медбöрын сир сола рок. Быдöнöс паньыштöдöны. Чукрасиг–кезъялiгтыр паньыштöны морт öтчыдöн.
Йöктöны "Звöйк", öти йöктысь шöрас. Сьылiгмоз вочасöн гормöны, тэрыбмöны:
— Бур жö нин тэ, вотöсöй!
Майбыр жö нин, тусьöй!
Ме тэд ыста кöзаöс.
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, кöзаöй!
Ме тэд ыста кöинöс.
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, кöинöй!
Ме тэд ыста мортöс.
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, мортöй!
Ме тэд ыста ошкöс.
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, ошкöй!
Ме тэд ыста би.
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, биöй!
Ме тэд ыста ва.
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, ваöй!
Ме тэд ыста öшкöс.
Ош оз мун ва юны,
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин, öшкöй!
Ме тэд ыста гöра.
Гöра оз мун öшкöс люкны,
Öш оз мун ва юны,
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, гöраöй!
Ме тэд ыста номырöс.
Номыр оз мун гöра сёртны,
Гöра оз мун öшкöс люкны,
Öш оз мун ва юны,
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, номырöй!
182
Ме тэд ыста дозмöрöс.
Дозмöр оз мун номыр кокны,
Номыр оз мун гöра сёртны,
Гöра оз мун öшкöс люкны,
Öш оз мун ва юны,
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, дозмöрöй!
Ме тэд ыста варышöс.
Варыш оз мун дозмöр кокны,
Номыр оз мун гöра сёртны,
Гöра оз мун öшкöс люкны,
Öш оз мун ва юны,
Ва оз мун би кусöдны,
Би оз мун ошкöс сотны,
Ош оз мун мортöс сёйны,
Морт оз мун кöин кыйны,
Кöин оз мун кöза сёйны,
Кöза оз мун тусьла.
— Бур жö нин тэ, варышöй!
Ме тэд ыста смертьöс.
Смерть мунö варыш лыйны,
Варыш мунö дозмöр вартны,
Дозмöр мунö номыр кокны,
Номыр мунö ошкöс люкны,
Öш мунö ва юны,
Ва мунö би кусöдны,
Би мунö ошкöс сотны,
Ош мунö мортöс сёйны,
Морт мунö кöин кыйны,
Кöин мунö кöза сёйны,
Кöза мунö тусьла...
Гажмöны–коддзöны. Бабаяс йöктöны öта–мöд бöрся ветлöмöн "Звöйк": "Ик... ик... ик!.. Ук!.. ук!.. ук!.." гудöк шыö да асланыс вом шыö. Ош Максим сьылö йöктiгтыр: "Туту баба, тунайну".
Пансьö зыка гудыр гаж. Кодкö сьылö, кодкö йöктö. А Педöра пельöсын лыддьöдлö–бöрдö. Ойзöм. Уксöм. Восöм. Пöтьöй Миш усьöма нин, Öгаш Парась ымзö–восö. Порö Ёгор пöрöма стен бердö да сургöузьö. Куимöн тышö воисны: кыкöн öти вылö (Бöбыль Семö вылö) сувтiсны. Бöбыль Семö (лёк, гöль паськöма) öтнас абу зэв код бабаяс пöвстын; босьтчылö сьывны:
Керка ни карта абу,
Öти дукöс — овмöсöй...
— Тэ мый? Асьтö сьылан?— сувтöны сылы паныд кыкöн пируйтысьяс пöвстысь.
— А кöть и ачымöс, мый тэныд могыс?
— Мый мог? (Ырыштчö). Бобув! Гачтöм сöкöл! Чурка!— нимтö сiйöс öти.
БÖБЫЛЬ СЕМÖ. Тэ тай паль ур да...
— Ме–е паль ур?!
Зырöдöны нöйтны. Семö пышйö. Бöрсяньыс кыкöн вöтчöны. Öтиыс сёр вылысь кватитö тоин, мöдыс — пызан вылысь пурт. Мунiсны.
Таллянка бара нязгö.
Ош Максим (паськыд, еджыд морт) юис–юис дорвыв горша да друг лабичысь уси. Куимöн бабаяс уськöдчöны — зыралöны, кöдзыд ваöн киськалöны. Гöтырыс (Парась) юр водзас горзö: "Ой, вомдзалiсны!.. Тшыкöдiсны!.." Кодкö казялö, мый морт кын нин, шыасьö: "Кулöма... Сотчöма..."
— Кулöма!.. Кулöма!.. горзö–пессьö юр водзас Парась. Пируйтысьяс сайкалöны. Шемöс.
З А Н А В Е С
Бöръя кыв (эпилог)
Пемыд коз вöраин. Вой. (Рöмыд, лöзвевъя гожся вой.) Муртса тöдчыштöны пуяс. Некöн — лов ни пемöс. Ылын–ылын, сиктын кылыштö жугыль–шог, нора важ сьыланкыв (пир вылысь мунысь бабаяс сьылöны "Чистöй кодi"). Матынджык ырсъялöмöн бöрдан шы оръясьлöмöн воыштлö.
Тайö фон вылын висьтавсьö бöръя кыв (эпилог) "геройяслöн" рöк–судьба йылысь.
Помасис пир...
Помасис пир.
Уна визувтiс сур...
Уна киссис вина.
Уна лэччис
Нывбаба синва.—
Ковмас казьтывны дыр.
Помасис пир.
Пир вылын —
Киссис вир.
А кодсюрö
Аддзис Сибирь...
Помасис пир
Коли
Гажöдчандыр.
Пир вылын
Мунiс бой...
Сикт вылын
Пуксис
Шог вой.
Асъя вой кадö
Кодыр кö
Ланьтiсны.
Но дыр на лювгис
Шор сайын
Куузь–кузь
Шог песан, нор
Сьыланкыв.
Войбыд
Ойзiс–бöрдiс
Ош Максим гöтыр
Мужикыс шой вылын...
Шытöг
Кöтöдiс ичмонь
Ассьыс
Приданöй юрлöс.
Бöрдöдны сылы
Мойвиис
Кыкöс:
Асьсö дай ассьыс
Муса зонмöс...
Бöбыль Семöлöн
Бöрдысь —
Некод эз вöв:
Сiйö öтнасöн
Пöжарнöй кумын
Куйлiс
Кын.
..........................
Дда...
Сiдз помасис
Свадьба,
Квайт смерта,
Морт шоя
Свадьба.
Сэтшöми пом:
Лыйсис том
Кирö зон;
Ош Максим —
Винаöн сотчис;
Бöбыль Семööс
Виисны косьын;
Виысьяс кыкöн
Нэм кежлас
Сибирö мунiсны,
Катарга–рудникö
Инiсны...
А квайтöдыс —
Коньöрöй ичмоньыс
Ачыс, —
Кок йылас
Вочасöн,
Кос пу моз
Косьмис и косьмис...
.............................
Помасис пир...
Уна визувтiс сур.
Уна киссис вина,
Нывбаба синва —
Ковмас казьтывны дыр...
Татшöми вöвлi
Комилöн важ
Олан гаж!
| КОМИ КУЛЬТУРА | ГРАММАТИКА | СЛОВАРИ | ЛИТЕРАТУРА | МУЗЫКА | ТЕАТР | ЭТНОГРАФИЯ | ФОТОАРХИВ | КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
Vidhza olan! Vidhza koram! copyright 2008–2010 © foto11.com Contact art@foto11.com |