![]() КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
ЁН ТЫШ. Гижöма 1927 воö. Сiйö жö воö Коми Госиздат лэдзис торъя книгаöн.
1984 воын печатайтöма И.Сажинлöн "Сё сикас" нима сборникын.
Ывлаын пемыд. Воськов сайысь оз тыдав. Педöр кильчö вывсянь кодкö лэччис да керка пöлöн кöйзьöдö. Пельöс бокас сувтiс да кывзысьö.
— Некод абу,— мурöстiс вомгорулас да котöртiс туйлань, муртса рудöбыс тöдчö. Туй вылын сувтöмöн дыр на кывзысис. Муö йöжгыльтчöмöн дыр гöгöрöокысь видзодiс, сэсся шор вомöн вуджис да Павел Öльöксан ордö модiс.
Öльöксан ордын пукалöны куим морт да зэв сьöлöмысь сёрнитöны. Ставныслöн чужöмъясыс скöрöсь. Сёрнитiгöн быдсöн векыштчыласны да кулаксö гöрддзавласны.
— Кодкö тай вöзйысьö. Ёгор, пет восьты. Педöр, тыдалö, локтö,— шуö Öльöксан. Сёрниыс чорыд, сяркан моз тракöдö.
— Локтiн жö?— пыригмозыс на юалiс Öльöксан. Быдöн видзöдöны Педöр вылö. Педöр синсö сувтöдöма, зэв скöр, быдсöн тiралö.
— Сё морöн лыйöм!.. Некод тi ме ордöдз энö волö?
— Мый нö тэкöд? Эгö ми некод.
— Ме вöлi пызан сайын пукала да сёя. Друг кодкö кильчö бокын шарöдчыны кутiс. Ме öшинь дорысь вешйи да кöтшасö мунi. Баба вöлi самöй шыдöса рок пызан вылö вайö. Сэк костi мортыд öшиньö шашаритчöма да бабаöс садь быртöдзыс повзьöдiс. Ме сöмын на пасьтаси да черöн ывлаö петi, мортыд быттьö абу и вöвлöма. Чöрт тöдö кытчö воши... Ме чайтi тiянöс волöмон.
Педöрлысь сёрнисö быдöн сьöлöмысь кывзöны. Кывзöны да топыдджыка кулаксö гöрддзалöны. Чужöмъясыс быдöнлöн ёнджыка скöрмöны.
— Вай аски жö босьтчам. Став катыдпомсаыс ми ян дор. Став гöль йöзыс миянöс доръяс. Нинöмысь повны,– скöрысь Öльöксан шуö мукöдыслы.
— Нинöм повны!—горöдiсны ставныc.
— Аски мунам правлениеö да скодка тшöктам чукöртны. Тi мунанныд Катыд помö да быдöнлы висьтавланныд, мед ставныс локтасны. Омöль–бурöн озыр йöз оз сетчыны. Налы медбур му–видзьясыс сюрисны да наысь оз лэдзсьыны.
— Пулемёт кö эськö вöлi, небось, регыд сетчисны да,— шуö Педöр.
— Некутшöм пулемёт оз ков. Сiдз сетчасны. Мишкалöн сабля эм. Мужикъясыд сабля вылö видзöдöмысь повзясны. Ковмас, эм и лыйсян.
Öльöксан зепсьыс кыскис ичöт лыян (револьвер) да би водзын петкöдлö йöзлы.
— Пöлинö, Öньö Петьыд пö салдатысь воöма. Колö сы ордö ветлыны. Менам баба кыськö кывлöма да быттьö пö гöль йöз дор олö. Гашкö, мыйкö буртор висьталас. Вай ветлам.
— Кодкö öти ветлö. Ставнымлы мунны абу лöсьыд. Педöр, мун тэ ветлы да ставсö тöдмав. Миян дор кö олö, мед татчö волас.
Правлениеын Тима Васька старшинаалö. Морт олö бура, озыр йöз дор сулалö. Öльöксанъяс правлениеö локтiсны да скодка тшöктöны чукöртны. Тима Васька оз кöсйы.
— Мыйла нö ме понда скод чукöртны, скод вылас сёрнитныс нинöм абу да,— скöрысь сiйö шуö.
— Кöть тэ, Василий Тимофеевич, и сват морт лоан дай старшинаын олан, миянöс быть лоö кывзыны. Он кö чукöрт, öд ми асьным ставсö вöчам дай... Эй, десятскöй, мун да регыдджык скод вылö тшöкты вöтлыны. Быд сиктö ветлы. Котöрöн мун, мед кок пöлыд вöлi танi,— мый эбöссьыс Öльöксан горзö, десятскöйöс, мышкöдыс тойлалiгтырйи, посводзöдзыс колльöдiс. Ёгор да Педöр сöмын сералöны.
Тима Вась шöйö–пöйö воши. Кулаксö гöрддзалöмöн кöсйис мыйкö шуны, да нинöм эз артмы. Öльöксан босьтiс киöдыс да бöр улöс вылö пуксьöдiс. Дыр олiсны чöла.
— Василий Тимофеевич, тадз овны оз позь. Мутö да ватö став йöзыслы öткодя колö юкны. Озыр да гöль мед эз вöв.
Тима Васьлöн сöмын синмыс югъялö. Скöрысла быдöн пошкö, льöбйыс тiралö. Кыв весиг эз шу, пырис канцелярияас да игнасис. Йöз чукöртчöм бöрöдз эз пет.
Скодка вылö йöз локтiс уна, правление тыр. Мужикъяслöн тошъяс гырысьöсь. Эмöсь и тоштöм йöз. Быдöн сёрнитöны гораа, а ас костаныс пинясьöны. Зык пырыс нинöм он вермы велавны, мукöд дырйи зык пöвстысь ыджыд гöлöсаяс горöдласны.
— Ог сетö! Нинöм ог сетö!
— Сетанныд! Босьтам öд!
Дыр мысти Тима Вась петiс ыджыд триньööн да кöсйö скод вöчны. Пызан дорö сувтiс, мый эбöсыс триньööн гöльöдчö.
— Граждана, ланьтлö! Скод восьтам... да ланьтлö неуна, триньöыс потö.
Коркö дырöн йöз ланьтiсны. Тима Вась сёрнитны мöдiс.
— Граждана, вайлö меным кыв!— горöдiс Павел Öльöксан да петiс пызан дорö.
— Оз катыдса пöгибö воштыны, а став öбöдитöм йöзыс,— сьöлöмсянь шуö сiйö.— Тi му–видз юклöмныд да ставсö мöдарö вöчöмныд. Озыр йöзлы сетöмныд медуна да медбур му–видзсö, а гöль йöзлы нинöм. Колö выль пöв юклыны, сетны став йöзыслы öтмоза.
— Ок–ок, мый ковмöма... о–о–о!— горöдiсны мужикъяс уна сикас гöлöсöн.
Правлениеын зык пыр кыптö да кыптö. Старшина мый эбöсысь триньööн гöльскöдö. Некодлысь нинöм он велав. Мужикъяс быдсöн мöда–мöдныскöд куршасьны мöдiсны. Мать шы кылö Катыд помöдз. Педöр öти мужикöс босьтöма голяöдыс да тракйöдлö.
— Тi кöсъянныд сiдз. Вот татчö и став кывтыдпомсатö пасья–жугöдла.
Ыджыд зык кыптiс. Дяк Педöрлы кыськö ыджыд пес сюрöма да песнас кодлысюрö катшкöдö. Мукöд катыдпомсаяс босьталöмаöсь коколюкаяс, улöсъяс да ставныс тiльсьöны–пессьöны. Тима Василей триньöнас и ставнас пызан улас пырöма да сöмын нин ойзö.
Дыр вензисны. Дыр кулакъяснас да, мыйöн да кывтыдпомсаыд водзсасисны. Бöръя помас сэсся повзисны, быдöн котöрöн ывлаö уськöдчисны. Тима Василей пызан увсьыс петiс да öдйöнджык öшинь пыр ывлаö чеччыштiс, весиг триньöсö абу вермöма босьтны, джоджас туплясьö.
Став делöсö правлениеö колисны, служакъясыс ставыс пышйисны. Правлениеö сöмын морт дас вит кымын коли, ставныс катыдладорысь: медвостер йöзыс, нинöмысь повтöмъясыс.
Кывтыдпомсаяс Тима Васькöд петöмаöсь правление öшинь улö да быдöн горзöны, увалöны. Мукöд кöсйöны бöр пырны, мукöдъяс кулаксö гöрддзавласны да ёрччыштасны. Мукöдыс öшинь пыр катыдпомсаöс повзьöдлöны.
— Нолтö, татчö петалö! Шойтö эськö огö кольö, ставнытö пасьям–жугöдлам...
— Сымда жö и олiсны... Татысь öд сэсся петнысö оз жö лысьтны, кувны лоö...
Öльöксан ёна зэв скöрмис, эз вермы терпитны. Чорыда ёрччыштöмöн йöз вылö горöдлiс öшинь пыр да ёрччигтырйи уськöдчис ывла вылö. Öльöксан бöрся котöрöн тшöтш уськöдчисны мукöд йöз, быдöн пескаöсь да коколюкааöсь.
Кывтыдпомса повзисны, быдöн кытчöсюрö рузöптiсны. Унджыкыс мöдiсны туй кузя котöртны. Шор сайöдз; пыр котöртiсны. Правление дорын регыдöн и кушмис, сöмын морт кызь коли.
Кывтыдпомса мужикъяс да озыр йöз дор олысьяс шортö вуджисны да Öльöш чойö бара сувтiсны. Чукöртчöмаöсь да мый вынсьыс ёрччöны:
— Ноко, öнi татчö волö, пупыш эськö сетам!— горзöны быдöн да кулаксö петкöдлöны, мукöдыс быдсöн зор босьталöмаöсь.
Павел Öльöксан ёна нин скöрмöма, зэв тшöкыда зепсö видлалö, тöдлытöг и киыс пырас. Зептас ичöт лыян куйлö, сизим зарада. Кöсъяс нин перйывны, да бöр дугдас. Мукöд мужикъясыс воча кулакъяс вöчласны да чорыда матьыштасны.
Кымын дырджык олöны, сымын йöзыс содö да содö, пыр кыськö воалöны. Весиг бабаяс нин тшöтш петöмаöсь, быдсöн йöз пытшкö сюйсьöны мича чышъяннаныс. Öльöш чöй ставнас нин йöзнас тырöма. Гöлöс шыясыс сöмын юргöны, быттьö гымалö.
Катыдпомсалöн йöзыс век жö чукöрмö. Первöйысьсö вöлi мужикъясыс неуна полöныкодь, сэсся, кывтыдпомсаыд, пышйыныд пондiсны да, неуна збоймисныджык, быдсöн тошка йöз пондiны тшöтш воавны. Уна мужикъяс кывтыдпомсакöд пинясьны нин зэвтчöмаöсь, тошсö чурйöдлöмöн тракйöдлöны.
— Вайö ставным уськöдчамö... Немтор оз вермыны вöчны,— шуö Педöр.
— Мишка, вайлы меным саблятö!— горöдiс Педöсь Ёгор да би моз ньылькнитiс туй вомöн. Кыськö, сё морлы, öти здукöн сюрöма вöронöй вöв да вылас сöлöма. Саблясö веськыда киас босьтöма. Öвтыштас да быттьö чардби öзтыштлас.
Ёгор эз дыр кöсйы, вöлыслы кучкис мышкас да, быттьö лёк варыш, лэбзёвтiс йöз пытшкö. Ёна зэв скöрмöма, быдсöн мурзö да сабляöн öтарö–мöдарö öвтö.
Кывтыдпомсаяс эз и тöдлыны Ёгорлысь локтöмсö, быдсöн садьтöгыс повзисны да кытчöсюрö ставыс уськöдчисны. Öльöш чöй йыв регыд ставнас весассис. Кодi йöр пытштiыс котöртö, кодi керка костъясöдыс, кодi пос увъясас пырöма да юрсö муас люкалöмöн олö. Сэсся эз нин чукöртчывны.
Катыдпомсаяс вöлисти гажмисны. Став властьыс найö ки улö коли. Правлениеын вöчисны собрание кодь да чинъяс тэчалiсны, начальникъясöс бöръялiсны. Секретарас Павел Öльöксанöс пуктiсны.
Выль сикас властьыд выль ног и овмöссö пондiс нуöдны. Гöль йöз понда кутiс тöждысьны. Сöмын гöль йöзöс пондiс дорйыны да озырöс кедзовтны. Му да ва ставсö мöд пöв юклiсны, ставныслы öткодя сетiсны, быд уджалысь мортлы сетiсны пай. Мукöд йöзлы ёна и кажитчис татшöм уджыд. Гöльджык йöзыд шуöны:
— Дивъя жö и öнi овнысö. Быдсöн лоимö öткодьöсь. Му–видз ставнымлы öткодя сетiсны, сомын ов да ов, кöть нэмнад эн кувлы... Павел Öльöксаныд бур детина, ставсö тöлкöн вöчö. Дай Мишкаыд вожеваткодь.
Сöмын озыръяслы выль властьыд оз кажитчы. Катыдпомса вылö ёна и лöгасисны. Павел Öльöксанöс начкыны кöсйöны. Педöрлысь бугыльсö кöсйöны перйыны, став бур йöзсö кöсйöны вины. Унаысь гусьöн чукöртчыласны да мыйсюрö пондыласны керны, сöмын ньöтчыд нинöм оз артмы, полöны ставныc.
Öтчыд Елис ордö мужик дас кымын чукöртчöмаöсь да тöлкуйтöны. Ёна сёрнитöны. Ставсö гусьöн вöчöны. Первöй став öшиньсö тупкалiсны, сэсся пытшканыс игнасисны да ортсыас креста пореч (тас) öшöдiсны. Ок, мудерöсь öд йöзыд!.. Сёрнитiгкостiыс, гашкö, ведра сур юисны. Асьныс сарай пырыс да картатiыс ветлöны. Öнi со чукöртчöмаöсь да яндоваысь сур юöны. Гажмöм бöрад öд лöсьыдджыка сёрнитсьö.
— Дявöлъясöс, ставсö колö джагöдлыны. Öнi жö и мунам да джагöдлам,— шуö öти дзор тошка старик. Суртö юыштöма да ярмöма.
— Кöть эськö со и джагöдлан,— бара шуö мöд мужик,— да кысь нö ещö со джагöдлан, на ордын став выныс да. Первöй колö юралысьяссö чинтыны, мукöдыс сэсся асьныс усьöны, сöмын тойлав.
— Сiдз, Сiдз... Юралысьяссö и колö,— шуö гöрд тошка мужик.— Тэ, зонмö, Митрей, детина том да ён. Тэнад гöтыр ни челядь абу, вай первöй Павел Öльöксансö и кокышт...
— Чöв, зонмö,— быттьö Митрейыд повзискодь,— нинöм, ме чайта, ме помысь оз артмы...
— Кыдз оз артмы?—шуö бара гöгрöс тошка мужкик.— Ми найöстö чинтылам на да... Сöмын колö кадсö корсьны, мед эськö некод оз казявлы.
— Да, сiйö тэ буртор шуан. Мед эськö некод эз казяв,— шуö дзор старик.
— О, пöлинö. Ноко, ланьтыштлö... Некод оз кыв? Менам эм зэв бур дум,— шуö гöгрöс тошка мужик, ачыс тошсö шыльöдö.
— Но–о!.. Кутшöм нö?—друг ставныс горöдiсны, кывзыны лöсьöдчисны.
— Елис кöсйö сура помеч вöчны. Помеч рытнас Öльöксансö сур юны корамö да сэки и шмоконьтам. Сöмын сурсö колö самöкурöн сорлавны, мед ёнджыка коддзас. Мыйöн коддзас, сэки миян делö... Митрей, тэ мортыд ен да сюсь, сэки эн вуграв. Елиссö помеч вылас ми вок коддяяссö и корныс тшöктам, мед йöзыс оз пондыны мешайтчыны.
— Вот тайö и бур. Вайö сурсö ещö юам да пом. Сöмын мед вöлi некодлы нинöм абу висьталöма. Ме Елисыскöд ачым сёрнита, ачым тшöкта помеч вылас йöзсö коравны. Мый ме тшöкта, ставсö сiйö менсьым кывзас. Сöмын мед Елис дырйиыс некодлöн вомыд абу волi калькодöма. Сiйö ставсö вермас дзугны.
Юисны да сёрнитiсны рытъядорöдзыс. Сэсся пемдыштöм бöрас отиöн–отиöн кутiсны разöдчавны, гортъясас дуньгыны–мунавны.
Правлениеын собрание. Важ купечлысь керка джынсö мырддисны да сэтчö выль правление кöсйöны восьтыны. Сэсся керкасö клуб вылö кöсйöны мырддьыны, а важ правлениесö нардомö вöчны.
Öльöксан собраниетö бура нуöдö, йöзлы уна прöста увавны оз сет. Мукöдъяс сылысь сёрнисо кывзöны, мый тшöктас, сiйö и вöчöны. Омöльтортö вöчны öд некор жö оз тшöкты.
...Помеч вылын гажа, быдöн сьылöны да йöктöны. Мукöд йöзыс ёна нин кодöсь. Мужикъяс нывъясöс кутлöны да окалöны, нывъяс чилзiuтырйи пышъялöны. Елис мый вермö, öтторъя сур ваялö. Öльöксанöс корны кыкысь нин ветлiсны, енмöс моз виччысьöны.
Öльöксан талун сёрöн нин гортас локтiс. Лунтыр ветлöмнад быдсöн мудзöма, юрыс поткöдö–висьö. Гортад локтiс да мамыс гöститны корöмтö пыр и висьталiс. Öльöксан думыштчис. Мудзöм бöрад юыштныд гажыд петö и, сьöлöмыс полö и.
Öльöксантö корны коймöдысь нин локтöны. Зэв мича ныв локтöма, быдсöн синъяссö нюкрöдлö.
— Öльöксан дядь, тэнö сур юны корисны. Мед пö тай регыд волас–а, удзöдам пö öд,— шуöны.
— Но–о, сур юны! Бур делö. Йöзыс нö уна?— юасьа Öльöксан да мам вылас видзöдö. Мамыс оз шыась.
— Унаыс эськö абу. Вöлiны да унджыкыс бöр ник муналiсны. Волы. Регыд öд тшöктiсны ветлыны да, сэсся бöр колö котöртны.
— Час инö пасьтася да вола...
Öльöксан дыр на юрсö гыжъялöмöн öшинь дорас сулалiс. Пöв куим кымын джодж кузьтаыс мунiс да шуö:
— Кöть мый лоö–а, час, ветла.
Пасьталiс нöй дукöс. Гач зептас сюйис ичöт лыян да мöдöдчис мунны.
— Ветлы но, бласлö кристос,— пернапасасигтырйи бöрсяньыс посводзöдзыс мамыс колльöдiс.
Елис ордад нывкаыд Öльöксаныдлысь локны кöсйöмсö висьталöма да, ставныс виччысьöны. Пыригас быдсöн сы дорö уськöдчисны.
— А–а, Öльöксандр Павлович! Дыр нин виччысям. Вай пызан саяс и пуксьы. Ми öд ёна нин сульмуйтiм.
Босьтiсны киöдыс да сiдзи и пуксьöдкны. Эз тай ёна ков паськöм пöрччöм, небось, регыд пöрччöдiсны. Весиг дукöссö нарошнö вöчöм тув йылö öшöдiсны, сулöккöд (кузьчышъянкöд) орччöн.
Öльöксанлы ёна и кажитчис. Пуксигкостiыс и мöдiсны юктавны. Вина сора сурыд öд ён, чöскыд. Öльöксаныд регыд и гажмис. Гажа юрнад век ёнджыка варовмысьö да варовмысьö. Быдторсö мöдiсны сёрнитны. Öльöксан висьтавлö вöйнавывса тышъяс йылысь, висьтавлö царь йылысь, озыр йöз йылысь да выль олöм йылысь.
Елис ордысь став йöзыс нин муналiсны. Колины сöмын мужик квайт кымын. Быдöн пызан дорын пукалöны да Öльöксанлысь сёрнисо кывзöны. Öльöксанлы öтторъя кисьтöны вина сора сур да юктöдöны. Друг öти мужик мигнитiс да, Öльöксаныд эз и тöдлы — вольскнитчис, весиг ойöстнысö эз вермы. Вомсö тупкисны, кисö шыртыштiсны да кузь Митрейыс топыда голяöдыс чабыртiс.
Öльöксан лолыштнысö весиг эз вермы, чужöмыс быдöн лöзöдiс. Öти мужик Öльöксан гач зептысь казялiс ичöт лыян да зэв öдйö кыскис. Гусьöник вашкöдiс мыйкö мукöд мужикъяслы да Öльöксан балябöжö толькö шковгис–лыйис. Сэсся Öльöксанöс босьтiсны да кильчö öдзöс дорöдз кыскисны, пос помас и пуктiсны.
Митрейыд, дарöм том, мудер вöлöма мортыд, наян. Посводзсяньыд бöр öдйö пырис да пызандорса öшиньсö швач жугöдiс. Мед пö кодöскö чайтасны ывласянь öшинь пыр лыйöмöн. Нарошнö стöч пукалан весьттiыс и жугöдiс. Сэсся туис помсьыс зэв горша сурсö ньылышталiс да котöрöн мöдiс гортас кöйзьöдны.
— Кось кö и кось!— шуисны Öльöксанлöн ёртъяс.— Вай босьтчылам, немтор накöд зьöзьöлитчыны.
Юралысь пыдди вöлöcтьö некод эз коль. Ондрей Мишка Вяткаö мунiс. Кöсйö вöлi ылö ветлыны да бöр локны, сöмын лёк йöз улö веськалöма дай чинтöмаöсь. Войтыр ас кежсьыс и колины, быдöн зэв скöрöсь. Инас оз öшйыны... Ставыс дрöжжитöны.
Войтырлы отсасьны быдса отряд волiс. Ёна мукöд йöз повзьылiсны; сöмын озыръяс весиг синсö оз нюкыртлыны, век асланьыс песöны. Гöль йоз дор олысь йöзöс сёйны и кöсйöны.
Гöль йоз чукöртчисны да дружина восьтiсны. Бöръя помас морт дас кöкъямыс вöлi гижсьöма. Дружина ки улын став властьыс волi. Лöсьöдiсны кык нумер да десятскöйясöс вöлöсть кузьта йöзöс гижавны мöдöдiсны. Кодi кöсйö гöль йоз дор овны,— сiйöс тшöктiсны первöй нумерö гижсьыны; кодi озыр дор — сiйöс второйö. Йöзыд нинöм оз тöд. Мукöдыс эськö и асьныс гöльöсь да, озырос кедзовтны бара жö оз кöсйыны. "Кыдз нö эська Василей дор он ов. Сылöн эм кузнеча, сылöн эм мельнича, сылöн эм быдтор. Аски жö и сы дорö йöрман, а первöй нумерад кö гижсян — Василейыд лöгасяс да нинöм тэд оз понды вöчны". Со та понда и унджык йöзыс, гöль мортъясыс, вторöй нумерö гижсисны.
Джынсьыс уна вöлöстьын вторöй нумерö гижсьöма. Ой, ёна и дружинаын скöрмисны. Медбур вöвъяссö озыр йöзлысь босьталiсны да вöв вылö сöлöмöн пондiсны öтарö–мöдарö вöлöсть кузьта гöняйтны. Сэсся, кодлöн унджык мöсъяс вöлi, пондiсны налысь мöсъяссö мырддявны да мöстöм йöзлы сетавны.
Озыр йöз ёна и скöрмисны. Век виччысьöны бурджык тöлк. Гусьöн и кöсйöны пурыштны, да тöлкыс некыдз оз сюр. Мукöд бабаясöс ёна и повзьöдлiсны.
— Тi на дор оланныд!? Видзöдлö ас выланыд. Найö попöс вöтлiсны, енмöс оз радейтны. Коммунист партия вöчöны...
— Господи, да ме öмöй на дор ола. Сетöны да öд быть босьт...
Дружинаса йöз поптöгыд оз жö кöсйыны овны. Пöрысь йöзыд видöны да, налысь кывзöм понда ас костсьыс выль попöс бöрйисны.
Выль поп сiдз жö кадилö шпуткö, ризi новлö, вичкоын звöнитö, сöмын мöд ногöн сьылö,— кыдзкö сори–костi. Первöй сьыласны революция сьыланкыв, сэсся бöрыннас мöдасны вичкоса сьыланкыв. Сьылöны гажаа, сулавны долыд, быдсöн серамыд петас. Вичкоад ёна дырто оз видзны: оз мудзтыны ни, кынöмыд, небось, оз сюмав ни. Дугдыныд кö тшöктан,— тэрыба и помыштасны.
Пöрысь йöзлы вичкоыд зэв кажитчö. Воласны да ёна и юрбитасны. Мукöдыслы вывтi нин ёна сьылöмыс кажитчö,
— Öд, нылö–сваття, кутшöма лайкнитласны. Мукöд дырйиыс горöдласны да чуть вичкоыс оз пот. Водзтi бара татшöматö эз сьывлыны!—ошйысьö öти пöрысь баба, вöскресенньö асылö ветлöма öбöдня сулавны да.
Сöмын озыр йöзлы выль олöмыд некутшöм ногöн оз кажитчы. Оз вермыны дружинакöд артмöдчыны дай сöмsy. Век пурыштны видзöдчöны.
— Белöйяс локтöны, белöйяс... Ой, Öньö, дзебсьы! Унаöн... Югыд кизяöсь.
Быд керкаын мунö суматока. Кодъяс радлöны да радысла пелькöдчöны, быдлатi чышкалöны. Кодъяс повзьöмаöсь да повзьöмысла некытчö оз вермыны инасьны, став кöлуйсö нин керка пытшсьыс гудралöмаöсь. Ёна и ноксьöны.
Белöйяс быдöн югыд кизяöсь да погонаöсь локтöны. Вичколöн гöра жыннян век оз дугды клёнганiнысь. Öльöш поп ёна и радлö. Коймöд пöв нин öти пöлöс молебен сьылö. Пöрысь старикъяс ёна и кевмасны.
Ыджыд тошка Пиля Öньö юрсö выйöн мавтöма да мичаа сынасьö, вомгорулас серам тыдовтчö. Вичкоса старöста ведра вина гöбöч дорас заптöма да выль бур гöстьясöс виччысьö. Бабаыс пöжалöма уна пöлöс шаньгаяс, быдсöн выйöн да нöкйöн гудралöм. Ассьыс челядьсö весиг некодöс эз верд, морт öти шаньгаöн быдöнлы сетiс да кöбрöгас петкöдiс, томанöн игналiс.
Белöйяс локтiсны да вичко дорö сувтiсны. Поп найöс резiс вежа ваöн да школаö мöдöдiс.
Школаыс ыджыд да гажа, уна йöз пытшкас тöрö; кык судта да джуджыд, уна жыръяс эмöсь. Быд сиктысь, быд пельöсысь йöз локтiс. Школаын дзик тырыс йöз дай ывла вылас йöзыс сьöд сулалö. Школа пытшкас, ыджыд жырас, пызанъяс лöсьöдöмаöсь, быдöн мича пызан дöраясöн вевттялöмаöсь. Пызан тыр ваялiсны быдсяма сикас сеян. Ваялiсны зэв уна ас пуöм вина. Пондiсны гажмыны. Сёрни век содö, ыдждö. Вичко старöсталöн паськыдджыка мöдiс серам петны; смелмис тшöтш и Öльöш поп, мый эбöсыс горзö:
— Юö, бур йöз, юö! Эй, Пильö Микит, мун ветлы да кыськö ведра вина судзöд. Ставныс бур йöз!
Ортсыса йöз быдöн кöсйöны тшöтш школаö пырны. Мöда–мöдöс тойлалöны, пельксьöны, век чепöсйöны öдзöслань. Мукöд бабаыс, дзигöдöмаöсь да, мый эбöссьыс горзöны.
Öткымын белöй ёна нин и коддзöмаöсь. Код юрнад быдöн вирыд вöрсöдчö. Томджык начальникъяс чукöртчöмаöсь да вöлöсть кузьта шаръялöны–ветлöны. Неылын школасянь вöлi кооператив лавка. Öти югыд погона морт саблянас крапкис–сöтiс öшинь тасас да стеклöыс сöмын жульмунi. Мукöд вöйтырлы зэв кажитчис. Быдöн уськöдчисны öшиньяс дорö. Ставныс кöсйöны ас пайсьыс öшинь жугöдны.
— Зонъяс, вай пыралам пытшкас да видзöдлам, мый сэн керсьö.
— Вай пыралам и эм.— Быдöн пондiсны öшинь пыр лавкаö чеччавны.
Лавкаын, тув нёль–вит табак, папирос да кöрт тув ящикысь öприч, бур тöварыс нинöм эз вöв. Табаксö да папироссö босьтiсны, а мукöд тöварсö сiдз и колисны.
Белöйяс петiсны лавкасьыд да туй кузьта сералiгтырйи мунöны. Кодi паныд сюрö, сiйöс и куритöдöны. Мужикъяс куритчöмтö ёна радейтöны, зэв радöсь. Табакыд важöн нин эз вöвлы, сöмын служакъяслы волi сетöньг. Белöйясыд кодъясöс куритöдасны, найö ещö и шензясны:
— Вот и дивö, краснöйяс вöлi кутшöма белöйöн повзьöдласны, а чирик тай найö: со папиросöй куритöдалöны,— шуö Илья Васька. Васька ачыс гöль морт; исполкомсянь мöс сетлiсны дай уна видз–му. Öнi белöйяс ордысь куим папирос босьтiс да котöрöн и локтö. Пöсялöма да быдсöн кизьяссö разялöма.
— Баба, баба... вот дивöыд! Кутшöма полiм, а белöйясыд зэв бурöсь вöлöмаöсь. Мем куим папирос сетiсны дай пельпомöд малыштiсны, ставныс зэв варовöсь да гажаöсь. Вина вöлi юасьöны...
— Мед нö господь отсалас. Коммунистъясыд эськö бурöсь жö вöлiны да, ентö тай оз радейтны да асьнысö накажитiс жö. Кысь нö енлы юрбиттöг да енмöс тöдтöг кöсъян овны!?.
— Лешак! Ёгор Öньö öд вöлi вöрö тшöктö пышъявны да чуть тыкö нин ог мун. Со вöлöм кутшöм бурöсь белöйясыд... Сымда со и водзвывтö тöдан.
Дыр на Илья Васька гозъя сёрнитiсны. Сэсся Васька лёк дукöс пасьталiс да тшöтш школаö мунiс.
Ёгор Öньö вöлi милицияын олö. Сöмын на кöсйис краснöйяс ордö пышйыны, да белöйясыд локны удитiсны. Рытöдзыс Пекла гöбöчын олiс. Пеклаöс некодлы эз тшöкты висьтавны, весиг аслас бабалы ни, бать–мамлы ни. Ичöтик мешöкö рудзöг сукар пуктöма, бокас, пальто улас, ичöт лыян öшöдöма, зептас суля кодь бомба сюйöма да сiдзи и олö. Пекла весиг öшинь дорысь некытчö оз ветлы. Гöгöрöок видзöдö, оз–ö кодкö талань лок. Öньöлы дзонь кринча йöв гöбöчас пыртiс да небыд няньöн ставсö тшöктö сёйны.
Рытнас Öньö гöбöчысь петiс да кудельысь аслыс ус да тош вöчис. Ёна зэв Пекла сералiс, тешкодь кажитчö.
— Туй вылын кö тадзи паныд сюран, ме бара–й эг жö нин тэнö тöд,— шуö Пекла.
— Пекла, менсьым тэ ордын олöмсö некодлы эн висьтав. Гашкö, бара на вола. Öнi, час, ме тшöтш школаöдзыс ветла да видзöдла кöть, мый сэн керсьö. Гашкö, и ог нин вермыв волыныс да... Прощай, Пекла,— топыда Пеклалысь кисö Öньö кабыртлiс да улö копыртчöмöн школаö мöдiс.
Туй вылын уна тöдcа паныд сюрлi. Дыр видзöдасны Öньö вылö, да некод оз вермы тöдны. Чайтöны кыськö бокöвöй мужикöс локтiг. Öньö некод вылö прамöя оз видзöдлы, öдйö зэв туй кузя мунö, мед некод оз вермы чужöмсö тöдмавны. Йöз косттi öдва вермас школа пытшкö пырны. Ещö öтар–мöдарö йöзсö тойлалiс, ачыс зепсьыс кисö оз и кыскыв. Школаö пырис да öдзöс дорсянь видзöдö.
Школаын пызанъяссö ставсö вешталöмаöсь стен бердас. Джодж шöрын, кытшын, югыд кизяяс ёна зэв йöктöны. Сиктса том зон, Микулай, ыджыд гудöк босьтöма да мый эбöсысь вöрсö. Вина дукысла да уна йöзысла керкаын жар. Уна мортлöн чужöм кузьтаыс пöсь визувтö. Вичко старöста садьтöм код. Поп сыысь ёна. Белöйяс кодöсь жö, сöмын видзöдысьяс садьöсь.
Öньö дыр сулалiс, дыр видзöдiс гöгöрбок, дыр кисö зептö сюйöмöн видзис, сэсся гусьöник сьöвзис да вомгорулас ёрччыштiс: "Мый нö шыбита да, кутшöм тöлк... Бур йозыс унджык ранитчас. Найööс тöдтöг видзöдны локтiсны". Думыштiс Öньö тайöс да надзöник бöр школаысь довгис–мунiс. Пекла ордö ещö на пыралiс, сукар мешöк босьтiс да мöдöдчис вöрö. Туй кузьта сиктъясын пищаля йöз довъялöны. Öньöыд, керка костъясöд да карта бокъястi дзебсясигтыр, пыр вöрöдз мунiс. Мöд вöлöстьö кöсйис лэччыны, да быдлаын белöйяс легзьöны,— сюрöмысь повзис. Помеча вöрö кайис, кызь верст сайö, да вöр керкаö и овмöдчис.
Белöйяс тöрыт ёна пö юöмаöсь да, быдöнлöн юръясыс висялö. Пöкмелитчисны, сэсся ставыс правлениеö мунiсны.
Сэнi ыджыд начальникыслы нёль кабалатор нин сетöмаöсь. Быд кабалаö ним да ов гижалöма. Начальник лыддьö да шпыннялö.
Правлениеö зэв пöрысь дзор старик локтiс, важ купеч Ёгор да начальник водзö яракодь и сувтiс. Первöй гöгöрöокысь видзöдлiс йöзсö, сэсся шапкасö босьтöмöн улö копыртчис да начальниклы ыджыд кык кабалатор сетiс:
— Господин начальник, ёна менö тайöяс öбöдитiсны. Ставныс коммуниетъяс, антикриетъяс. Ставнысö колö джагöдлыны да лыйлыны. Ставныс öд дыш чöрт кодьöсь, нинöм оз уджавны, сöмын йöзлысь мырддявны видзöдчоны. Ме öд кызь во нин торгуйтлi. Куим урсянь пондi деньгасö чöжны. Проста öд эг жö озырмы... Лои жö мыйкö уджыштны... Антикристъясыд став эмбурöс менсьым мырддялiсны.
— Бур, бур... Ставсö вöчам,— кабала разигмоз начальник сералö да синсö нюкрöдлö.
Кабала вылö ветымын сизим морт гижöма. Быд морт бöрын пасйöма: кодöс колö лыйлыны, кодöс джагöдны, кодöс черöн керавны, кодöс плетьöн нöйтны, кодöс и тюрьмаö сюйны. Ыджыд начальник ставсö лыддис да салдатлы сетiс
— Мун да тайö йöзсö пыр жö правление дорö вайöд. Кодi пондас пышйыны,— места вылас и лыйö. Код оз понды локны — кералö. Гöгöрвоин?..
— Да, господин капитан!..
— Э–э... господин начальник, меным татшöм пищальсо оз–ö позь тшöтш сетны?.. Кодöссюрö кокыштны?— шуö купеч Ёгор.
Ыджыд начальник паськыда серöктiс да салдатлы тшöктiс медбур сорт пищальсö вайны.
Купеч Ёгор пищаль вылад ёна рад лои. Пельпом вылö вожодiс да толькö нин джодж кузьтаöдыс тшолкнитiс.
Салдатъяс тэрыба сикт кузьта котравны мöдiсны. Старöстаöс босьтöмаöсь да быдсöн тшöтш мучитöмаöсь. Кутшöм морт список вылын эм,— некодöс гортас оз кольны, став семьянас и котöртöдасны.
Илья Васька аслас бабакöд öшинь дорас пукалöны да кыкöн зэв мелiа сёрнитöны.
— Аттö, кутшöмöсь йöз!.. Чукöртчöмаöсь да вöрсöны, сьылöны, йöктöны, вина юöны... Шуöны, уна пö быд сикас тöвар локтö. Нöй да ситеч пö донтöм воö, чайöн кöсйöны юктöдны и быдсöн...
— Ми кöть эськö чайтöгыс нин олам да. Чышъян кö мем сетасны, и сэн нин ыджыд бур лоö... Но, кодъяскö тай нö нин миянлань локтöны. Тайö абу–ö найö, нолытö, видзöдлы.
— Найö тай и эм. Видзöд, быдсöн югыд кизяöсь, сабляöсь, пищаляöсь. Прамöй начальникъяс!.. Татчö öд тыдалö, локтöны... Со миян кильчö помынöсь нин. Баба, вай регыд лёк кламтö кöть чукöрт!— Васька садьтöм моз уськöдчис кöлуй чукöртны. Друг керкаас вит морт пырисны, быдöн югыд кизяöсь.
— Илья Васьлöн тайö керкаыс лоö?—Чорыдакодь öти салдат горöдiс.
— Тайö, донаяс, тайö... Пуксьö да шойччö. Час, чышкыштам лабичысь буссö да позяс öд... Рузумыс нö кöнi? Пуксьö, донаяс, пуксьö...— шпыннялöмöн Илья Васька быдöнлы копрасьö.
— Василий Ильич тэ лоан?
— Ме... Ме, донаяс, ме... Ме и лоа. Пуксьö да шойччö... Баба, мун да йöвтортö кöть вайышт, гашкö, йчöтика паньыштасны... Миян öд винаыд абу–а. Эськö тöдi кö локтöмнытö, öти сулятö корсьлi на жö да...
— Но, эн сэн ёна быгзьы. Некор миянлы тэкöд ноксьыныс. Вай, регыд правление дорö мун,— чорыда салдат морт тракнитiс–шуис да Васькалы пагавтöдзыс кулакнас тувкис. Васька ёна зэв повзис, бугыльсö паськöдöмöн ылö бöрыньтчис.
— Кымынысь ещö колö тэд шуны?.. Ы–ы!—Сабля шаркнитiс– кыскис да Васька вылö шеныштчис.
Васька нинöм эз вермы гöгöрвоны. Пельöсö йöжгыльтчис да сулалö, ки–кокыс быдсöн тiралö, сювтчо. Бабаыс повзьöмысла эз вермы крепитчынысö да лабичас пуксис.
— Эн сэн зэв дыр кöсйы, вай тэрыба пасьтась... Он пасьтась?.. Он кö öд пасьтась — пасьтöгыд мунан дай... Но–о!— Мый эбöсысь салдат Васьлы чужйис да тойлалiгтырйи ывла вылöдзыс петкöдiс. Мукöд салдатъяс сöмын сералöны да сералiгтырйи бöрсяньыс Васьлысь бабасö кыскöны. Туй вылын быдöнöс плетьöн кульöны, некодöс оз жалитны. Кодi бöрдö, сылы унджык и инмö. Уна мортлöн чужом кузяыс гырд визувтö.
Правление дорын тырыс йöз. Челядь и баба, пöрысь и том – быдöн локтiсны. Кодöс мырдöн вайодiсны, кодi ачыс локтiс... Кодi бöрдö, кодi ойзö,— зэв ыджыд шум... Салдатъяс йöз гöгöр быдсöн ёсь йыла пищальясöн ветлöдлöны, быд ногыс ёрччöны. Челядь йöз косттi сiдзи и сюйсьöны, пырöдчöны водзлань. Весиг пöрысь бабаяс тшöтш воöмаöсь правление дорö да мöда–мöдныскöд вашкöдчöны.
— Чöв, ныленькой, сакартö пö öд кöсйöны вайны и быдтор.
— Енмыд тай сiйö абу тюни... Кысь ме вöтаси да, быдсöн быттьö ангелъяс дiнö волiсны, ставныс вöллiы мичаöсь да шаньöсь... Инiс тай со вöтыд, локтiсны на небось...
— А мыйла нö салдатъясыс татчö йöзсö нöйтигтырйи вайисны? Тöдан он тэ?..
— Ог, нылöй... Гашкö, мыйкö сетавны кöсйöны да. Шуöны тай: гöль йöзлы пö отсавны кöсйöны.
— Чöв, нылö. Кодi пö öнi енлы эз кевмы, найöс вичкоын кöсйöны дарйöдны.
— Ой–о–о... Господь...
Друг кылiс лыйöм шы. Йöз зэв ёна повзисны. Быдöн гöгöрбокö видзöдöны. Челядь котöрöн уськöдчисны. Бабаяс помвыв дасысь кымын ойöстiсны.
— Лыйисны, лыйисны... Менсьым... Ой...— Мый эбöссьыс горзö öти баба да юрсисö нетшкигтырйи йöз косттi котöртö. Чышъянтöм, юрсиыс дзугсьöма, лёзялöма. Дöрöмыс косяссьöма да морöсыс ставнас кушын. Лолалö тэрыба, пошкö быдöн. Баба бöрся салдат вöтчö да горзö–равзö:
— Кутöй, кутöй!.. Дявöлыд пышйыны кöсйö. Он на ыглöдзтö пышйы, сюран,— котöртö да кучик плеть киас летйöдлö.
Бабалöн кокыс крукасис да кымыньöн крапкысис–уси.
— А–а, сюрин... Мöдысь пышъян он нин?.. Мöдыс пышъян он нин? Пышъялан он нин?— быд кучкöмö салдат горöдлас. Дасысь кымын кучкис.
Баба мыш вылысь гырд чепöсйис. Баба куйлö да оз шыась. Сöмын сыркъялöмöн шочиника лолалö.
Правлениедорса йöз ёна зэв повзисны. Пöрысь бабаяс дыр кыв шуны эз вермыны. Вом паськöдöмöн дыр на олiсны. Сэсся пернапас чöвтiсны да разöдчыны мöдiсны. Бабаяс ёна на дыр бöрдiсны. Челядь ставныс бокö котöртiсны.
Недыр мысти правление дор кушмыны кутiс. Сы бокысь мужик морт тыдалö. Öтнас, нинöмысь повтöг куйлö, чужöмыс гöрдöдöма, весиг оз вöрзьöдчы. Сöмын бокöдыс гöрд шор визувтöма. Правление сайын баба куйлö. Мужик моз бокас эм жö гöрд шор, сöмын сiйö сыркъялö на да шочиника лолалö.
Правление пытшкын ойзöм шыяс кылöны. Челядь ёна и бöрдасны.
Ёгор Öньö вöр керкаын öтнасöн олö. Зэв уна стречув чукöртöма да быдсöн пес вылö чегъялöма. Черыс абу да,, чертöгыд сьöкыдджык жö кажитчö. Мый ковмас, ставсö пуртöн вöлалö. Прамöйджык сеяныс нинöм абу. Сукар мешок кодьтö тай босьтлiс, сiйö эм на жö. Тшамъяас ветлiс да сёянторйыс нинöм жö эз сюр. Рачьяс да мый эськö эмöсь, да пуныс тай нинöм абу–а. Ичöт лыянысь пöткаяс лыйны оз позь, а мукöд сикас пищальяс абуöсь дай.
Öньö вежон чöж нин öтнасöн олö. Весиг öти мортöс на эз аддзыв. Керка лöскысь эськö капканъяс аддзис да бара лызь ни, зыр ни абу. Муртса тэльöб кодь зыр вöлалiс да сiдзи и мунiс кöч кыйны. Вит капкан октiс.
Öтчыд, кöч кыйигад вöрöдыд ветлiгöн, Öньöлы паныд сюри Öльöш Илля, öти сиктса мужик, сусед морт. Öльöш Илля ёна и шензяс.
— Аттö морö, кодi нö тэнö татысь чайтас!.. Некод öд оз тöд. Тöндзи на батьыд вöлi шогсьö: кытчö пö бара мунiс–а?.. Мыйла нö гортсаыдлы некодлы он висьтав?..
— Сiдзтö öд, Илля дядь, оз позь. Казявны вермасны.
Дыр сёрнитiсны. Öньö став олöмсö юасис. Илляыд кыдзкö озджык сяммы ёнасö висьтавлыныс. Сiдз–тадз ылöсöн öткымынтор висьталiс. Сэсся Öньö ассьыс батьсö корис да нянь тшöктiс вайны. Аскöдыс аддзысьлöмсö сэсся некодлы эз тшöкты висьтавны.
Илляыд гортас локтiс да, мудз йывсьыд неуна юыштiс. Юöм бöрад мортыд век варовмыштö. Мукöддырйи юн и тöдлы, мый шусьылас. Илля дукöссö пасьтавны пондiс да аслас бабалы и шуö:
— Ёгорöдз, час, ветла. Пиыс тай вöлi тшöктö да.
— Кутшöм пи?.. Кытысь нö аддзылiн?..
— Ягас тай вöлi кöч кыйö, ветлö.
— Со... Вот и Öньö... Гортас кутшöма шогсьöны–а, сiйö сэнi со, бокас и вöлöма.
Илля дядь Ёгор ордö мунiс да став семья дырйиыс öдйö и висьталö Öньö йывсьыс. Ёгорлöн ставныс радöсь лоины. Ёгора пыр и вöрö каины лöсьöдчыны кутiс. Мамысъяс нопъяс тэрыба сöвтiсны. Уна сёян–юан лöсьöдiсны.
Öньö вöр керкаö водöма да ружтö. Ёна быдсяматорсö думайтö. Думнас быдлаö волас.
Друг шарöдчöм шы пондiс кывны. Öньö ёна зэв повзис. Муртса кöмсö сюйыштiс да ичöт лыянöн öдзöс костöд чургöдчис.
— О, батьö вöлöма!?— радысла сiдзи и уськöдчис. Некутшöм пасьтасьöм эз ков.
Тэрыба вöвъяс лэдзалiсны, эштöдчисны да керкаö пырисны. Керкаын пач ломтiсны, би дорын ёна варовитöны.
— Мамыд, зонмö, ёна нин вöлi шогсьö. Ловъя ли, абу ли пö...
— Найö öд, дерт нин, шогсясны. Мый нö сэсся, кутшöма нин белöйясыд олöны? Мыйяс сёрнитöны?
— Омöль, зонмö, олöм пондiс лоны. Некытчö петны он лысьт. Мияно нёльысь кымын нин шобсьыны волiсны. Век тэнö юасьöны. Кытчöсюрö сiдзи и швачкасны–кучтсасны, дзик садь быртöдзыд лолö. Тöндзи мамыдлы сояс кучкисны, да öнi на пыр сойтöмалö. Менö, зон, ёна жö пин нöйтлiсны!.. Ок, ёна!..
— Краснöйясыс некöн на оз нимавны?..
— Оз на прамöясö нинöм... Ёна нин эськö мукöдыс белöй вылад дöзмöмаöсь да. Краснöй праватö бöр нин виччысьöны.
— Белöйлы регыд пом воас... Дыр овны оз вермыны. Зэв уна йöз налöн абу на.
— Ог бара тöд. Мыйкö тай шуöны Печорасянь зэв уна пушкаяс вайигöн–а. Салдатъяс пö зэв унаöн локтöны, дай уна пö быд сикас тöвар вайöны... Быдтöр пö локтö.
— Сiйö эськö унджыксö пöръявлöны да. Мудерöсь öд найö. Ёна ылöдчасны, мед тэ на дор олан. Бöртинас сэсся кокыштны и видзöдчöны. Тi, бать, налысь эн кывзöй.
— Ог тöд нин, мый сэсся керсьыны. Весиг некутшöм оланног абу.
— Неунасö терпитлам да öд, бöрас мыйкö лоас жö. Краснöйясыд локтасны да мездасны.
Ая–ниа дыр на сёрнитiсны. Быдтöрсö мыйкö варовитiсны. Рачын кöч пуисны да мичаöдз ужнайтiсны. Пöттöдз сёйисны. Водiсны узьны.
Сиктъясын выльторйыд öдйö и паськалö. Илляыд муртса на висьталiс, а бабаыс суседас петалiс да пыр и вашнитiс. Ёгор Öньöыд зэв регыдон кывсис. Быдöн сори–костi пондiсны сёрнитны.
Коркö сэсся Öньöыд и белöйяслы кывсис. Ёгор ордö морт дас кымын ыджыд пищальясöн локтiсны. Ставныс ёрччöны да корсьысьöны.
— Кытöнi пиыд?.. Кытчö дзебинныд?—горзöны Öньö мам вылö.
— Но, господьö, прöститö, эз на гортö волы да...
— Кытöнi нö кöзяиныд, пöрысь мужикыд?
— Ягö тай песла кайис да, век на сö эз лок. Пöрысьыдлы дыр тырмö ветлыныд.
— Энö ылöдчö. Ставсö нин öд тöдам. Вай буди висьтав, кытöнöсь? Он кö, став кучиктö кулям,— горöдiс öти югыд кизя салдат да плетьнас юр гöгöрыс шаркнитiс. Пöрысь бабаыд ёна и повзис. Пуксис лабичас да эз нин шыасьлы.
...Ёгора шутьлялö да лэччö. Вöвлы кучкыштас да, бара. Пикöд аддзысьлiс да долыд. Мукöддырйи тöдлытöг ыджыда серамыс петас. Ас думнас уна сёрни лöсьöдлас. Гортсаяссö кöсйылас пöрйöдлыны, сэсся бара думыштас да, оз нин кöсйы пöръявны: найö пö öд сьöлöмсянь жö виччысьöны. Кутшöмкö öд да мам жö дай баба.
Сиктланьöд Ёгора öддзöдыштiс вöвсö. Кымын матысман, сымын регыдджык гортö локны гажыд петö. Дай вöлыд гортланьыд восьлалöджык.
Белöйяс век на Ёгор ордын корсьысьöны. Став сарайсö и картасö гурйисны. Некысь нинöм эз аддзыны. Зэв ёна ёрччöны–видчöны. Кодлысюрö сiдзи и косивайтöны–кучкалöны. Карта вывсьыс мöсъяссö мыйкö кучкалiсны.
Ёгорыд муртса на сувтiс, кильчö дорас салдатъяс пыр и кытшалiсны. Вöвсö бергöдiсны да бöр тшöктöны пи дорас нуны. Öньöлöн бабаыс да мамыс эськö уськöдчылiсны жö мездысьны да, нинöм эз вермыны керсьыны. Сöмын аслыныс бокас плеть туй сюри гырд чепöсйытöдз. Ёгораöс додь нырас ямщичайтны пуксьöдкны, сэсся ещö öти вöв босьтiсны да дас салдат мöдöдчисны. Одйö вöтлыны тшоктöны. Ёгораöс быттьö вины и кöсйöны, плетьöн бокас сöмын кульыштасны.
Ёгора эськö первöйсö эз кöсйы мунны, да бугыльтö перъялöмысь неуна повзьыштккодь. Юрсö öшöдiс да вöвсö туй вылас веськöдiс. Нинöм некодлы оз шыась. Плетьнад кучкасны, да сöмын яйсö тiркнитлас, весиг оз ойöстлы. Сöмын синваыс тюргöмöн петö. Вöлыс эськö ёна нин мудзöма да плетьнад нöйтiгöн быть лоö котöртны. Доддяс вит мужик пукалöны да ёна öдйöтö он зэв рöдты.
...Öньöлы талун кык кöч шедöма да самöй кульны босьтчöма. Мыйкö нин мöвпалiс да öд батьыс ичöтика водзджык лэччыны удитiс, кöть сö гöснеч вöлi мöдöд да. Номсаланiнас лёка лöсьыда сёйис.
Друг сёрни кылiс кöсйис на видзöдлыны, а öдзöс дорсяньыс öти салдат лыянсö морöсас нин чургöдöма. Мый и керны? Ичöт лыяныс дукöс зептас лои. Бомбасö гартыштiс да керка вольöс улас пельöсас сюйис. Некыдзи нин он вермы водзсасьны.
Öньö ещö на керка пытшкö уськöдчылiс, кöсйис лыян босьтны да бöр ставсö вöтлыны. Нинöм вылö эз кöсйысь сетчыны. Эз на удит воськовтнысö, а белöй салдатыд кыкысь нин сылы лыйис, киас дай кокас веськалi. Петны тшоктöны. Он кö пö пет, ещö на лыям.
Öньöлöн кыкнан ранатiыс гырд визувтö. Кокас эськö абу ёнасö веськалöма, а кисьыс став яйсö нöбалöма. Öньö кисö лэптöмöн ывла вылö петiс.
Салдат петiгкостiыс и плетьöн косьыштiс. Батьыс эськö ранасö Öньöлысь кöртавны кöсйис отсыштны, да öти салдат ылö тойыштiс. Усьтöдзыс лои.
Белöйяс весиг оз жалитны, мый эбöссьыс кульöны–нöйтöны Öньööс. Öти мудзас да мöд босьтсяс, Öньööс садь быртöдзыс нöйтiсны нин, дзик кулöм морт кодь куйлö, а век на нöйтöны. Сэсся пöтiсны, ставныс мудзисны. Вöв доддьö пуктiсны да сиктö лэччöдны кöсйöны. Батьыс доддяс вевттис, мед эськö дзикöдзсö оз жö кынмы.
Ёгоралöн вöлыс ёна нин мудзöма: öтарö–мöдарö öд нин шойччывтöг ветлiс дай öнi бара эз шойччöдны. Эбöсыс дзикöдз нин бырöма. Плетьнас эськö кучкаласны жö да, дзик веськодь, быттьö оз и кывлы. Зэв надзöн довгö.
— Мыйла нö скöтинасö нöйтанныд? Кывтöм пемöстö öд оз жö ков сэтшöма öбöдитны. Öд коймöд пöв нин татi мунам да, эг на шойччöдлö... Та мында мужикыдлöн öд сьöкта жö эм, кыскыны колö,— зэв сьöлöмысь шуö Ёгор.
Збыльысь öд додьясыс сьöкыдöсь. Квайт мортöн вöв вылö. Муртса тöрöны доддяс. Подöн некод оз кöсйы мунны. Öньööс водтöдöмаöсь да, зэв уна местасö босьтöма. Ачыс дзик нин кулöмакодь. Весиг быттьö оз и лолав.
— Час инö кокньöдыштам... Шыбитöй тайöс вöрас. Чöрту, мед катшаракаяс сёясны,— шуö салдат аслас вöйтыръясыслы.
Ёгор эськö оз тшöкты, да сылысь оз кывзыны. Унатор на кöсйис шуавны, да плетьöн дугöдiсны. Куим–ö–нёльысь бокас кучкисны.
Сиктланьö пондiсны матысмыны, дай Ёгортö вöв додьсьыд тойыштiсны. Ёгор эськö важöнсянь нин волi кöсйö кольччыны да, некыдз эз лэдзны, вошöмысь полöны. Вöвъясыс эськö воськолöн мунöны да кольнысö весиг оз вермыны, пода морт дорысь надзöнджык довгöны.
Ёгор гортöдзыс эз и ветлы. Первöйя сиктас сувтiс. Белöйясыд первöйя сиктас жö сувтiсны. Выль вöвъяс босьтiсны сиктö лэччыны. Ёгор вöв жö корсьö. Белöйяс мунтöдз некод эз сет. Мунiсны белöйясыс да аслас рöднялысь и доддялiс. Тулуп ещö босьтiс да одйö и модiс.
Öньö век на куйлö. Дзик кулöмакодь. Ёгор видлалö да яйыс мыйкö шоныдкодь на кажитчö. Тулупöн лöсьыда гартiс да небыда доддьö пуктiс. Ёна зэв тэрмасьö, вöвсö бергöдiс сиктлань да пыр навыскокöн локтiс.
Ыджыд сьöд мыр дорö биасьöмаöсь да би гöгöрын дас кык морт пукалöны, ставныс мужикъяс. Сёрнитны завöдитчасны да, сёрниыс оз гартчы. Быдöнлöн быттьö дышыс петö, кык–ö–куим кыв шуасны да бöр дугдасны. Кыв шуасны да биö стречув шыбитасны. Би киньыс ускöдчöмöн вывлань öдöбтылас да надзöник бöр лэччас. Öти мужик ыджыд сэрапом босьтiс да бисö гудрыштöмöн и шуö:
— Весиг öд öти патрон абу. Паныдасям кö, нинöм ог вермöй вöчны, ставнымöс пленö босьтасны,— шуис да пыдiсянь лолыштiс.
Мужикъяс дыр нин вöртi ветлöны. Первöйсö вöлiны квайтöн, сэсся дас кыкöдз содiсны. Дас кыкнаныс коммунистъяс, гöль йöз дор олысьяс. Краснöй дорö кöсйио ны пышйыны да эз удитны, белöйясыд туйсö орöдiсны. Öнi сэсся некыдз тöлксö корсьны оз вермыны. Кöсйöны пыр вöрöд мунны, туйö петавтöг, да няньыс некодлöн абу. Сиктъясö петавны полöны, быдлаын белöйяс. Ас письыс öтиöс юралысьö бöрйисны да сылысь быдтор кывзöны.
Белöйяс важысянь нин коммунистъястö корсьöны. Важöн нин мужикъяслöн вöрöд ветлöмыс кывсьылiс. Быд сиктын кутны кыйöдчöны. Уна сиктса мужиклы дон кöсйисны сетны, коммунистъяслысь оланiнсö кö тöдмаласны. Мукöд мужикъяслы нимкодь, нарошнö вöрöдз ветласны да ёна дзоръяласны, смекайтасны.
Сёйтöгыд ёна гажтöм овнытö. Тöрыт вöйтыр öти тшамъяö веськалiсны да ещö на сукарторъяс сёйышталiсны, а талун нинöм на эз сёйны. Кузь пемыд вöрсьыд оз зэв тшöкыда сёйнытö сюр, сиктъясыд шочöсь, дай быд сиктын белöйяс эмöсь, пыр лоö повны.
Талун мужикъяс–коммунистъяс рытöдзыс сёйтöг ветлiсны. Рытъядорнас куш вылö петiсны.
— Но–о, танi, тыдалö, олысьяс эмöсь!.. Вай öти морт ветлö да тöдмалö, мый сэнi керсьö. Колö эськö няньтор кыськö судзöдны,— шуö юралысьыс.
Сиктö мунысь регыд и сюри. Некутшöм ёна бöрйысьöм эз ков. Быдöн вöлi кöсйöны мунны да юралысь медсюсь вылö индiс. Юралысь — морт шань, быдöн сылысь кывзöны.
Сиктö ветлысь регыд бöр локтiс. Киняулас ыджыд нянь тупöсь вайö. Быдсöн нюмдылас. Ачыс мудзöма да пошкö.
— Куим керкаö вöлi. Ставсö тöдмалi. Öти бур тьöтка тупöсь нянь сетiс. Налö, сёйö,— чургöдö юралысьлы.
Юралысь зэв кузь пурт кыскис да няньсö торйöдлiгмоз юасьö:
— Уна–ö тат белöйясыс?.. Мый вöчöны?.. Кытöнi олöны?..
— Белöйясыд тайö сиктас абу зэв уна, морт дас, гашкö, эм. Öти керкаö пыралi да, оз зэв ёна белöйтö ошкыны. Ёна пö гöль йöз вылас чиганитчöны. Вина пö юöны да олöны.
Юралысь думыштчис. Юрсö öшöдöмöн дыр пукалiс. Нянь сёйигöн öтторйö юрнас лётнитлас. Сэсся бöртинас шуö:
— Ёртъяс, ме зэв ыджыдтор думыштi. Ог тöд мый тi шуанныд? Миян эм кык пищаль, а патроныд ньöти абу. Вай тайö сиктас ставöн ветламö да уськöдчылам. Гашкö, мыйкö и сюрас. Мед эськö миянöс оз и тöдлыны, гусьöнджык колö вöчны. Вай кык пельö торйöдчам. Кор ме шутёвта, ставныд ме дорö локтö.
Войтыр думыштчисны. Мукöдлöн быдсöн серамыс петыштiс. Мукöдъяс пиньсö векыштöмöн кулаксö гöрддзалiсны да вомгорулас чорыда ёрччыштiсны.
Эз ков зэв дыр кöсйöм. Бурджыка пасьтасисны, лöсьöдiсны пуртъяс да ньöжйöник мöдöдчисны. Медводзвылас мунö юралысьыс. Сикт дорö сувтыштлiсны. Войтырöс юралысьыс тшöктiс тетюртчывны да öтнасöн сиктö мунiс.
Сиктын том йöз вöйпукны петöмаöсь, быдöн гудöкасьöны, сьылöны да йöктöны. Том йöз бöрся белöй салдатъяс тшöтш ветлöны, нывъясöс кыйöдöны. Первöйсö унаöн вöлiны да том йöз вылад ёна чиганитчисны, ёна нывъястö öбöдитлiсны. Öнi этшанад колины да неуна полöныджык, вывтiсö оз зэв тешитчыны йöз вылад. Зонъясöс куритöдасны, да табак вылад найö радöсь.
Коммунистъяслöн юралысь ёна гусьöн ветлöдлiс сикт кузя да став белöйяссö тöдмалiс, быд керка дорö вöлiс. Войтыр дiнö локтiс да гусьöник вашкöдö:
— Ёртъяс, нинöмысь повны. Белöйыс сöмын морт дас татöнi. Куим керкаын олöны. Пыранныд да некодöс эн öбöдитö. Ружьеяссö босьтö да бöр петö. Унджыкыс вöйпукалöны, абу гортасöсь. Караулас некод оз сулав. Öти джыннад мунö то эсiйö керкаас, мöдыс локтö ме бöрся. Коймöд керкаас öтлаын ставöн мунам. Сэнi начальник кодьыс олö да мудераджык колö вöчны. Тышкасигас шумсö энö вöчö. Мырддяланныд да петiгад öдзöс дорас караул сувтöдö, мед некодöс ывлаас не лэдзны. Шутёвта да, ставныд чукöртчö.
Зэв чöла восьлалöны. Торйöдчисны, кык пельöн мунöны. Керка бокъястi дзебсясигмоз кыссьöны. Сикт кузя мукöд керкаас биаöсь, мукöдас битöмöсь. Белöй олан керкаясын биаöсь на.
Войтыр кык керкаысь лöсьыда мынicны, некутшöм зык прамöя эз вöв. Öти керкаас самöй вöлi ужнайтöны да пызан сайысь чеччыны лэдзлытöг и став уджсö вöчисны. Коймöд керкаас неуна сьöкыдджык вöлi. Юралысь öшинь пырыс видзöдлiс да öти салдатöс аддзис: пызан дорас пукалö да ичöт лыяннас вöрсö. Сэсся мукöдъясыс кöтшас лабичас пукалöны. Унаöнкодь да мыйкö зэв ёна сёрнитöны.
Коммунистъяс зэв гусьöник посводзöдыс пырисны. Юралысь морт вöйтырöс öдзöс дорас сувтöдiс да öтнасон и пырис. Шутёвтöм бöрын мукодсö тшöтш тшоктiс пырны. Ачыс öти вöйтырлысь юрсьыс шапкасö кульыштiс да ёкмылялöмöн сiйöс пыртö. Пыртiс да тэрыба пернапас чöвтiс. Сэсся зэв жö тэрыба шуö:
— Господинъяс, вый тiянлы оз–ö ков? Табак абу да, гашкö, вый вылас неуна кöть сетыштанныд,— ачыс öтарö пызан дорас матыстчö.
— Вый!.. Мыйла нö оз, колö бара...
— Зэв öд чöскыд выйыс, свежöй на. Баба муртса сöдзöдны удитiс. Пыр и гусьыштi,— шапкасö видлалö, быттьö разьны кöсйö, ачыс öтарö матыстчö и матыстчö. Дзик пызан дiнас локтiс да кыдзи тай кватитас ичöт лыянсö да шутёвтiс, белöйясыд шöйö–пöйö вошины. Мукöд вöйтыр сэсся уськöдчисны посводзсянь да тэрыба лыйсян кöлуйсö мырддялiсны. Асьнысö некодöс эз вöрöшитны, сiдзи и мунiсны. Нянь тай тув витöн кымын морт вылö босьтiсны.
Ёна и радлiсны. Кокъясныс сiдзи и котöртöдöны. Ылö мунiсны да пожöма вöрö ыджыда биасисны. Би дорын став прöмыссö раддзöдлiсны. Кöкъямыс винтовка, нёль ичöт лыян да сö куим–ö–нёль патрон сюрöма.
— Аттö, ерöмаканьö, тадзи кö эськöн быд рыт,— шуö öти ёрт.
— Да, краснöйясыд кö эськöн матынöсь, ёна отсасям.
— Весьшöрö эн лыйлö. Бура метитчö. Кытчö веськалö, сэтчö и гогныштö. Патроныд зэв нин этша коли. Гöгöр кытшлалöмаöсь, мунны некытчö,— быдöнлы тувкöдö коммунистъяслöн юралысь.
Войтыр ёна водзсасьöны. Кытш вöчöмаöсь да гöгöрбок лыйлöны. Кодi чургöдчас, сылы и пасьнитасны–лыясны. Кытчö веськалö, сэтчö и шковгöны. Уна морт нин ранитiсны.
Белöйяс локтöмаöсь унаöн, сё мортысь унджыкöн. Гöгöр кытшалöмаöсь да некодöс пышйынысö оз лэдзны. Мортъяс дiнас матыстчыны бара жö оз лысьтны. Быдöн лыйöмысь полöны. Ёна жö бура метитчöмöн öд и лыйлöны да!.. Муртса на чеччöны, пыр и ранитасны.
Коммунистъяс медбöръя патронъяссö нин лыйлöны. Винтовкаяссьыс ставыс нин бырöма. Ичöт лыянас тай неуна эм на, да сiйöн водзсасьöны. На вывтi пуляясыс сiдзи и шутьлялöны–ветлöны. Белöйясыд оз жалитны, вылас вылö сiдзи и кульöны–лыйлöны.
Некутшöм тöлк эз босьт. Белöйясыд некыдз эз вермыны сибöдчыны. Сэсся налöн начальникыс мудеркодь да мудеравны кöсйö. Лыйсьöмысь ставсö дугöдiс, еджыд флаг лэптiс. "Миритчам пö,— шуö.— Вай пö бурöн сетчö, нинöм пö огö вöчö".
Юралысь коммунистъяслöн думыштчис. Юрсö гыжгыж керис да вöйтыр вылö видзöдö, дыр видзöдö, сэсся бара еджыд флаг вылö видзöдлас. Зепсö гудйыштiс, да нинöм оз сюр, весиг öти патрон абу кольöма. Дыр на чöла олiс, сэсся вöйтырлысь юалö:
— Ёртъяс, мый нö вöчанныд?.. Патроныд öд кöнi нин абу. Пленö сетчам али огö?..
— Вайö сетчамö... Гашкö, краснöйясыд регыд воасны да мездасны. Зэв нин тöлысь тюрьмаын видзасны.
— Быть öд сетчы... Мыйöн нö водзсасян?—скöрыськодь шуö öтик мужик.
Юралысь ньöжйöник шапкасö босьтiс да пищаль помас пуктiс, сэсся ньöжйöник жö вылö лэптiс, öтарö–мöдарö öвтыштiс.
Белöйяс ёна радöсь лоины. Быдöн сувтiсны да кытшнас ставнас пондiсны матыстчыны. Начальникыс матысмис да ружьеяс тшöктö пуктавны.
Юралысь ещö на öтчыд вöйтыр вылö видзöдлiс Мукöд вöйтыр пищальсö пукталöмаöсь нин, ставыс нин муас. Юралысь ньöжйöникöн тшöтш пуктiс, нинöм шутöг мышкас кисö вежыньтöмöн зэв тшапа сувтiс.
— А–а, сюринныд!—горöдiс белöй начальник. Тшöктö пöрччысьны.
Салдатъяс зiля уджалöны. Быдлатi шобисны да нинöм эз сюр. Дзик пасьтöгыс пöрччöдлiсны, кöмтöгыс лым вылас ёна дыр видзисны. Кодi кынмö да дрöжжитö, сылы пель бокас кучкасны. Коммунистъяс некод нинöм оз шыасьны. Мый тшöктасны, сiйö и вöчöны, весиг оз ойöстлыны. Дыр на мучитiсны. Сэсся пасьтöдiсны да сиктö лэччöдiны, ыджыд начальник дорö.
Белöйлöн ыджыд начальникыс плеть босьтöма, джоджöдыс сöмын нин тшолкнитас. Плеть йылыс пöтöлöкöдзыс кайлö. Горöдлас да, быдсöн öшиньыс тiркнитлас. Муртса на коммунистъясöс пыртiсны, пыр и плетьнас кульны пондiс.
— Сюринныд... дявöлъяс, морт сёйысьяс. Эжваас колö лэччöдны да ставнытö пасьтöгыд купайтны,— мый эбöссьыс плетьнас кучкас. Кытчö веськалö, сэтчö и вöлыштö. Уна мортлöн нин гырд чепöсйис.
Мукöд белöй салдатъясыс видзöдласны да сöмын серöктасны. Кыв шуны оз лысьтны, ёна начальниксьыс полöны.
— Играйтчö... Тешитчö... Миянöс öнi верманныд, нö став уджалысь йöзсö вины он вермö. Регыд нин тешитчöмыдлы пом воас. Регыд пель бокныд шонавлас,— петiс джодж шöрас коммунистъяслöн юралысьыс да синсö арыштöмöн чорыда и шуис.
— Мый!.. Ещö и мекöд сёрнитны лысьтан... Мунö, регыдджык нуö татысь ставсö. Пасьтöгыс пöрччöдöй да, бокъяссьыс став кучиксö кульö,— ёна зэв начальникыс скöрмис. Скöрысла весиг сёрниыс оз артмы. Быдсöн сювтчö. Плетьнас кöсйö öвтыштны да плеть помыс аслыс чужöмас швачкис. Ещö ёна скöрмис да мый эбöссьыс плетьсö шыбитiс. Плетьыс аслас салдатлы чужöмас инмис да салдатыд тшöтш ёна скöрмис. Сöмын öд начальник вылас скöравнысö оз лысьт, став скöрсö коммунистъяс вылö лэдзис.
Салдатъяс тешитчынытö кужöны. Ставсö пöрччöдiсны, öти улыс гач кежсьыс колисны да пасьтöгыс лым вывтiыс котöртöдöны. Ставныс кöмтöмöсь. Мукöд салдатъясыс öд ещö нарошнö вöрсöны, быттьö вöв юктавны лэччöдöны.
Йöз юрсö чурйöдлöны, кöсйöны видзöдлыны да некодлöн сьöлöмыс оз лэпты. Быдöнлöн синваыс петö.
Мортъясöс йи вылöдз котöртöдiсны. Эжва вылöдз. Коммунистъяс асьныс ставныс кöмтöмöсь да пасьтöмöсь, а некутшöм кынмöм оз тöдчы. Став яйыс нин дубалöма.
— Вай паськыд юкмöс кералö. Кодi кералас, сылы награда сетам, кыкысь плетьöн кучкам,— сералiгтыр шуöны салдатъяс.
Коммунистъяслöн юралысь чер босьтiс да тэрыба йи пондiс керавны. Öти здукöн и юкмöсыд артмис. Сэсся сувтiс да салдатъяслы шуö:
— Ёртъяс, зэв öмöй тiянлы öти пуляыд жаль. Вай кöть лыйлö миянöс да вöлись вöйтö. Морт сьöлöм кö тiян эм...
— Молчать, чöрт!— горöдiс салдатъяслöн начальникыс да плетьöн кульыштiс.
Войтырöс ставнысö спинаöн юкмöслань бергöдiсны, сэся öтиöн–öтиöн и виалiсны. Юкмöс дорас ваясны, начальникыс плетьнас кучкас, сэсся ваас тойыштас, кучкас да тойыштас. Сiдзи ставсö ловйöннас и сюялiсны. Эжвалöн визулыс ыджыд. Мортыд усьö да пыр и йи улас кыскас, сэсся гöльгигтырйи йи увтiыс кывтö.
Гöльджык йöзыдлы быд ногöн сьöкыдджык. Белöйяс быдöнöс вина тшöктöны вöчны. Талун öти вöчас, аски мöд. Гöль мортыдлöн сёйнысö няньыс абу, а кысь нин вина вöчны лишалас. Ёна и нöйтлiсны. Быдтöрйысь нöйтöны. Гöль мортыд быдторйысь мыжа: Сöвет дор олöмысь нöйтöны, гöльла нöйтöны,
Ёна нин и йöзыд скöрмисны. Оланног эз понды лоны. Белöйяс пыр юöны да йöз вылын играйтчöны. Белöйяс плетьтöгыд воськов сайöдз оз мунны. Некытчö петны он лысьт, пыр быттьö мыйыськö лоö повны. Аслад гортыд абу и горт кодь.
Белöйяс крестьяналысь вöвъяс нуасны да дзонь вежон чöж новлöдласны, сэтшöма öмöльтöдасны...
— Дыр–ö нин тайöяс оз весасьны–а?— Öтчыд уна мужик чукöртчöмаöсь да ас костаныс сёрнитöны.
— Мыйла нö мунасны! Дивъя овнытö, быдтор сетöны да!..
— Кыдзи нö эськöн он сет, öд ставсö асьныс босьтöны. Майбырöй, сетöмыд тай небось оз на ков, регыд асьныс аддзасны да страпайтасны.
— Кытчöдз краснöйясыд оз вöтлыны, тайöяс оз нин бара мунны. Краснöйясыд пö эськöн регыд нин локтасны да.
— Ог тöд нин. Мыйкö тай висьталöны: регыд да регыд, а он нин сэсся, тыдалö, вермы виччысьнытö — ыджыд видз кузя налöн локтöмыс кажитчö нин.
— Первöйсö сы пыдди белöйястö вывтi лöсьыда виччысисны.
— Сöтана нин эськö тайö белöйясыд да. Ад горшъяс, ставнымöс этша вильöдiсны нин.
— Вайö либö краснöй дор гижсямö да уськöдчыламö... Мый нö наысь повныс. Налöн öд абу уна йöз, вермам... Краснöйыд локтас да отсалас.
— Чöв, друг, дугды. Немтор абусö тай сёрнитан. Мыйöн нö пондам косясьны? Кулакнад öд он пет...
— Тайöясöс эськö позьö на и кулакöн повзьöдны да. Сэсся öд налысь ружьесö мырддялам... Вермам!..
— Ог тöд... Немтор, ме чайта, оз ло.
Друг пырис югыд кизя белöй салдат да джодж шöрас стукнитiс.
— Кутшöм танi йöз чукöр? Кодi тшöктiс тiянöс чукöртчыны?..
— Сэсся öмöй некытчö нин весиг гöститны петавны оз позь?
— Мы–ы–й, ещö и сёрнитны?!— Кульыштiс плетьöн. Белöйяс ёна сёрнитны оз лэдзны.
Челядьлöн весь оз овсьы, пель налöн ёсь, быдтор быдлаысь кывзöны, быдтор аддзöны. Мыйöн кывласны ли, аддзыласны ли, которöн Сандро Степан ордö мунасны. Сэсся Степанлы дзик ставсö висьталасны.
Степан вöйна вывсянь гортас отпускö локтiс да сэсся белöй улö и коли. Гортас прöстöй мужик моз олö. Немтор прамöя оз тöд, некытчö оз ветлы, ёна уна лишнöйтор оз сёрнит. Ачыс мыйкö век гижышталö. Челядь висьталасны да, налысь сёрнисö пыр и пасйыштас. Зэв нин уна кабалаторъясö гижалöма. Войнас сэсся, вöй шöр кадын, лазъя мужик волывлö. Муртса Степан ордöдз пырыштлас, кыв–мöд вашкöдас, кабалаторъяс босьтас да бöр довгас–мунас. Тадзи быд рыт.
Карысь став коммунистъяс нин мунiсны. Белöйяскöд нинöмöн косясьны да сэсся быть лоö пышйыны. Воча белöйяскöд тышкасьны дзонь рота салдат мöдöдлiсны, ставнас белöй ки улö сетчисны. Прокушев пöръясьöмöн став краснöйсö вузалiс, сэсся ачыс белöй начальникö пуксис, зöлöтöй погонъяс вуралiс, тшöтш пондiс краснöй вылö воны.
Кодi вöлöн, кодi подöн, кодi котöрöн, кодi восьлöн — быдсöн тэрмасьöны, туй тырöн мунöны. Медбöрас морт дас кымын мужикъяс кольччöмаöсь да öтчукöрын, йöзлысь сёрнияс кывзiгтырйи, мунöны. Оз и зэв ёнасö тэрмасьны. Быдöнлöн ружье эм дай патронъяс эмöсь..
Белöйясöс быд сиктын звöнöн виччысьöны. Оз на тыдавны некытöнi, а звöнитöны нин. Дас морт краснöйяс. Нурйö шойччыны пыралiсны, да водзвылын звöн шы пондiс кывны. Межадорас зэв гораа звöнитöны, жыннянъясыс быдсöн юргöны. Вичко стöрöж куимысь нин вичко йылас кайлiс, куим пöрйö нин кынмытöдзыс звöнитiс да попыс бара на ыстö. Лунтыр тшöктö звöнитны. Верст кöкъямыс на Нурсяньыс Межадорöдзыс, а звöн шы зэв гораа кылö. Краснöйяс повзисныкодь.
— Кыдзи нö миянöс ордйыныс вермисны?—шуö öти краснöй ёрт.
— Ог тöд... Регыдджык колö бокöдыс мунны. Эстöнi неылын сикт эм, сэтчö мунам да кодöскö вöрöдыс веськыда тшöктам колльöдны.
Краснöйяс даснаныс Понгорттуй сиктöдз локтiсны. Ывлаын пемыд нин. Войтыр ыджыд, гажакодь керкаö пырисны да ставныс пернапас чöвтiсны. Быдсöн рочöн сёрнитöны, весиг öти коми кыв оз петкöдлыны. Краснöйяс пиысь кыкöн сёрнитöны; мед оз сорсьыны да мед оз гöгöрвоны, мукöдыс чöла олöны.
Кöзяиныс — зэв варов морт. Олö озыра. Аслас кучик вöчан завод эм. Уна мöс да вöв видзö. Ачыс пöчинокын олö. Опонь Васькаöн шуöны.
Краснöйяс пырисны да пыригкостiыс и юасьны пондiсны:
— Уна–ö танi тiян краснöйяс эмöсь?
— Тi нö белöйяс лоанныд?..
— Да, ми белöйяс...
— Сёшайтъясöй!.. Мыйкö нин этша виччысим... Сандра, вай пыр пöсь ватö пукты... Ой, сьöкыд и миянлы вöлi овны!.. Краснöй праваыд — öмöль права.
— О, öнi ми краснöйясыдлысь став кок туйсö чышкам, став дуксö весалам!
Зэв кузь сёрни мöдiс. Ёна варовитiсны. Кучик вöчысь дядьö зэв ёна краснöй вылö норасьö. Став важ бур олöмсö гаравлас. Краснöй праватö быд ногыс сакас.
Войтыр пукалöны да шензьöны. Кодсюрö дядьö сёрни вылö ёна зэв скöрмöны, кодсюрö прöстö шпыннялöны. Сёрнитысьяс пöръясьны мастерöсь, кывтö шуасны да, тэныд быттьö и эм. Нинöм он вермы гöгöрвоны, збыльысьöдз быттьö белöйяс, ентö гараласны и быдöн.
Ыджыд самöварöн чай пуöдiсны, ведра джын лöдöс босьтiсны да сэсся чай юны пуксисны. Пызан вылö зэв унатор ваялiсны. Вит–ö–квайт десятка кольк пуöмаöсь, кринча йöв, бекар нöк, черинянь, прöстö нянь, шаньгаяс, кос яй — быдторсö вайисны.
Войтыр пöттöдзыс сёйисны. Чайтö ставсö юисны, лöдöссö и быдöн. Юисны–сёйисны да, сэсся колльöдны тшöктöны, уна деньга кöсйöны сетны. Опонь Васька колльöдны кöмасис–пасьтасис. Вöрöдыс да ва кузьтаыс веськыда Пуштöсöдз нуис. Пуштöсын век на краснöйяс эмöсь, öстаткиясыс нин вöвъяс корсьöны да Визинö кöсйöны мунны.
Опонь Васька нинöм оз вермы гöгöрвоны. Колльöданторъяс уна деньга сетiсны да быдсöн радкодь лои. Некод нинöм эз висьтав. Белöйяс пыдди и колльöдiс. Пуштöсса краснöйясöс прöстöй йöзöн чайтiс, эз и гöгöрволы. Бергöдчис да зэв долыда гортö локтiс. Сиктса йöзлы аскинас ёна и ошйысис. Со пö öд белöйясыд кутшöм бурöсь, мында деньга пö сетiсны, дай кутшöм бура пö сёрнитöны.
— Ёртъяс, тырмас пышйыны. Вай сувтламö,— краснöй пиысь шуö öти ёрт.
— Но, мый нö даснад вермам вöчны. Кыясны сöмын,— шуöны мукöд.
— Немтор оз ло. Танi зэв векни туйыс. Бокö кежны оз лысьтны. Уна йöзыс öд налöн абу жö... Миян ставнымлöн пищаль эм, дай патронъяс эмöсь. Да öд неунатö и мудералыштны на позьö. Ас пиысь вай нёль рота вöчамö да, кор белöйясыд пондасны локны,— ставöн пондам командуйтны, да гораджыка, мед став белöйыс кылас. Этайö чöй йывсяньыс зэв лöсьыд лыйсьыны. Налы чöй паныд колö каины. Дзик оз лысьтны!.. Вермыны кö пондасны, татi веськыда вöрöдыс пышъям дай.
Войтыр думыштчисны. Мортлöн сёрни зэв кажитчис. Варовитiсны–варовитiсны да Чукаыб чойö и сувтiсны. Ас письыс быдсöн командиръясöс бöрйисны. Кодöс батальоннöйö, кодöс ротнöйö, кодöс взводнöйö — быдöнлы "чин" пукталiсны. Прöстö салдат пыдди некод эз коль. Весиг отделениеса командиръяс эз лоны.
Чукаыб дорö кыкöн картупель гуö дзебсисны да сэтысянь кыйöдöны, гöгöрбок видзöдöны. Мукöд гöра йылас поздысисны, сэсянь кыйöдöны. Йöзкöд кинас сёрнитöны.
Визинын зэв нин дыр звöнитöны. Чукаыбын шы ни тöв олöны. Войтыр ланьтöмаöсь да виччысьöны белöйяслысь локтöм. Войтыр юрнысö чургöдiсны да ёна видзöдiсны. Вöлаяс век матыстчöны да матыстчöны, вöв вылын мортъяс нин тöдчöны.
— Найö...— ышловзьöмöн шуис öти ёрт да чорыдджыка винтовкасö кабыртiс.
— Энö на öнi лыйлö. Мед Чукаыбас мунасны да гусяньыс вöйтыр вемыштасны–лыясны,— шуö батальоннöй командир. Шуис да дзебсьöм йöзлы знакъяс сеталö. Гусянь воча знак петкöдлöны.
Белöйяслöн вöвъяс гырысьöсь, сöмын гоньзьöдöны–мунöны. Гöра йылö кайисны да сувтыштлiсны. Дыр сиктъясö видзодiсны, сэсся водзö модiсны родтыны. Гöрайывса вöйтырöс эз и казявлыны.
Гуын пукалысь вöйтырлöн сьöлöмыс ёпкö. Тэрыба ружьеяс зарадитiсны да бурджыка лöсьöдчöны. Быд розьтi чургöдласны.
— Вöлыслы эн лый... Мортъяссö колö чинтыны,— шуö öти ёрт мöдлы.
Вöлаяс нинöм оз чайтны, юр лэптöмаöсь да пыр водзö рöдтöны. Друг лыйöм шы кылiс, сэсся мод. Белöйяс повзисны. Тэрыба вöвъяссö бöр бергöдiсны да навыскок пызйöны. Гора йывсянь паныд пондiсны лыйлыны. Белöйяс бокö уськöдчисны да вöрöд пышйисны. Войтыр кык–ö–куимысь ещö на лыйисны, сэсся дугдiсны.
Белöйяслы некодлы кувтöдз эз ло. Öтилöн тай сойыс ранитчöма, сэсся нинöм абу лоöмаöсь. Визинö локтiсны да начальникъяслы и висьталöны. Начальник скöрмискодь, став салдатсö тшöктö тышкасьны мунны.
Войтыр гöра йылысь век некытчö оз мун. Гöгöрбок видзöдöны. Смекайтöны, оз–ö бара мыччöдчыны.
Белöйяс, морт ветымын, паськöдчисны да чептöн пондiсны гöра дорö локны. Ёна нин матынöсь, вöйтыр век на оз лыйлыны. Дзик матыстчисны да краснöйлöн батальоннöй командир гöраа пондiс командуйтны, паськöдчыны тшöктö. Ротнöйяс да взводнöйяс тэрыба пондiсны командуйтiгтырйи паськöдчыны, сэсся шочиника лыйлыны.
Белöйяслы став командаыс кылö. Батальоннöйыдлысь приказтö кыласны да, быдсöн сьöлöмыс вöрзьылас. Водiсны муö, водöмöн мый вермöны лыйлöны.
— Третья рота, на перебежку–у...— друг ёна чорыда горöдiс батальоннöй командир да öти белöй офицерлы гогныштiс–лыйис. Белöйяс повзисныкодь. Офицерыд öмöлика ранитчыштiс да бöрö бöрыньтчис. Белöй салдатъяс повзисны жö да тшöтш пондiсны бöрыньтчыны. Краснöйлöн командиръяс зэв удалöсь, ставныс мый эбöсыс горзöны–командуйтöны да зэв тэрыба лыйлöны, пуляяс сöмын шутьлялöны. Сэсся друг мый эбöcсьыс ура горöдiсны да лыйсьöм сорнад ыджыд шум вöчисны. Белöйяс дзик садьтöг повзисны, öдйö бöр пышйисны, Визинö мунiсны.
Войтыр ёна и радласны, сераласны.
— Аттö дивö, вермим öд кутнытö!..
— Öнi сэсся оз нин лысьтны чургöдчыны. Регыд миянлы отсöг локтас. Унджык крестьянаыс миян дор. Став уджалысь йöзыс миян дор. Тырмас нин бöрыньтчыны.
˜ ˜ ˜
| КОМИ КУЛЬТУРА | ГРАММАТИКА | СЛОВАРИ | ЛИТЕРАТУРА | МУЗЫКА | ТЕАТР | ЭТНОГРАФИЯ | ФОТОАРХИВ | КУПИТЬ AUDIO CD КНИГИ |
Vidhza olan! Vidhza koram! copyright 2008–2010 © foto11.com Contact art@foto11.com |