Ичӧт Иван (Иван Сажин) · висьт · ЁН ТЫШ

ЁН ТЫШ. Гижӧма 1927 воӧ. Сійӧ жӧ воӧ Коми Госиздат лэдзис торъя книгаӧн.
1984 воын печатайтӧма И.Сажинлӧн "Сё сикас" нима сборникын.

I

Ывлаын пемыд. Воськов сайысь оз тыдав. Педӧр кильчӧ вывсянь кодкӧ лэччис да керка пӧлӧн кӧйзьӧдӧ. Пельӧс бокас сувтіс да кывзысьӧ.

— Некод абу,— мурӧстіс вомгорулас да котӧртіс туйлань, муртса рудӧбыс тӧдчӧ. Туй вылын сувтӧмӧн дыр на кывзысис. Муӧ йӧжгыльтчӧмӧн дыр гӧгӧрӧокысь видзодіс, сэсся шор вомӧн вуджис да Павел Ӧльӧксан ордӧ модіс.

Ӧльӧксан ордын пукалӧны куим морт да зэв сьӧлӧмысь сёрнитӧны. Ставныслӧн чужӧмъясыс скӧрӧсь. Сёрнитігӧн быдсӧн векыштчыласны да кулаксӧ гӧрддзавласны.

— Кодкӧ тай вӧзйысьӧ. Ёгор, пет восьты. Педӧр, тыдалӧ, локтӧ,— шуӧ Ӧльӧксан. Сёрниыс чорыд, сяркан моз тракӧдӧ.

— Локтін жӧ?— пыригмозыс на юаліс Ӧльӧксан. Быдӧн видзӧдӧны Педӧр вылӧ. Педӧр синсӧ сувтӧдӧма, зэв скӧр, быдсӧн тіралӧ.

— Сё морӧн лыйӧм!.. Некод ті ме ордӧдз энӧ волӧ?

— Мый нӧ тэкӧд? Эгӧ ми некод.

— Ме вӧлі пызан сайын пукала да сёя. Друг кодкӧ кильчӧ бокын шарӧдчыны кутіс. Ме ӧшинь дорысь вешйи да кӧтшасӧ муні. Баба вӧлі самӧй шыдӧса рок пызан вылӧ вайӧ. Сэк кості мортыд ӧшиньӧ шашаритчӧма да бабаӧс садь быртӧдзыс повзьӧдіс. Ме сӧмын на пасьтаси да черӧн ывлаӧ петі, мортыд быттьӧ абу и вӧвлӧма. Чӧрт тӧдӧ кытчӧ воши... Ме чайті тіянӧс волӧмон.

Педӧрлысь сёрнисӧ быдӧн сьӧлӧмысь кывзӧны. Кывзӧны да топыдджыка кулаксӧ гӧрддзалӧны. Чужӧмъясыс быдӧнлӧн ёнджыка скӧрмӧны.

— Вай аски жӧ босьтчам. Став катыдпомсаыс ми ян дор. Став гӧль йӧзыс миянӧс доръяс. Нинӧмысь повны,– скӧрысь Ӧльӧксан шуӧ мукӧдыслы.

— Нинӧм повны!—горӧдісны ставныc.

— Аски мунам правлениеӧ да скодка тшӧктам чукӧртны. Ті мунанныд Катыд помӧ да быдӧнлы висьтавланныд, мед ставныс локтасны. Омӧль–бурӧн озыр йӧз оз сетчыны. Налы медбур му–видзьясыс сюрисны да наысь оз лэдзсьыны.

— Пулемёт кӧ эськӧ вӧлі, небось, регыд сетчисны да,— шуӧ Педӧр.

— Некутшӧм пулемёт оз ков. Сідз сетчасны. Мишкалӧн сабля эм. Мужикъясыд сабля вылӧ видзӧдӧмысь повзясны. Ковмас, эм и лыйсян.

Ӧльӧксан зепсьыс кыскис ичӧт лыян (револьвер) да би водзын петкӧдлӧ йӧзлы.

— Пӧлинӧ, Ӧньӧ Петьыд пӧ салдатысь воӧма. Колӧ сы ордӧ ветлыны. Менам баба кыськӧ кывлӧма да быттьӧ пӧ гӧль йӧз дор олӧ. Гашкӧ, мыйкӧ буртор висьталас. Вай ветлам.

— Кодкӧ ӧти ветлӧ. Ставнымлы мунны абу лӧсьыд. Педӧр, мун тэ ветлы да ставсӧ тӧдмав. Миян дор кӧ олӧ, мед татчӧ волас.

II

Правлениеын Тима Васька старшинаалӧ. Морт олӧ бура, озыр йӧз дор сулалӧ. Ӧльӧксанъяс правлениеӧ локтісны да скодка тшӧктӧны чукӧртны. Тима Васька оз кӧсйы.

— Мыйла нӧ ме понда скод чукӧртны, скод вылас сёрнитныс нинӧм абу да,— скӧрысь сійӧ шуӧ.

— Кӧть тэ, Василий Тимофеевич, и сват морт лоан дай старшинаын олан, миянӧс быть лоӧ кывзыны. Он кӧ чукӧрт, ӧд ми асьным ставсӧ вӧчам дай... Эй, десятскӧй, мун да регыдджык скод вылӧ тшӧкты вӧтлыны. Быд сиктӧ ветлы. Котӧрӧн мун, мед кок пӧлыд вӧлі тані,— мый эбӧссьыс Ӧльӧксан горзӧ, десятскӧйӧс, мышкӧдыс тойлалігтырйи, посводзӧдзыс колльӧдіс. Ёгор да Педӧр сӧмын сералӧны.

Тима Вась шӧйӧ–пӧйӧ воши. Кулаксӧ гӧрддзалӧмӧн кӧсйис мыйкӧ шуны, да нинӧм эз артмы. Ӧльӧксан босьтіс киӧдыс да бӧр улӧс вылӧ пуксьӧдіс. Дыр олісны чӧла.

— Василий Тимофеевич, тадз овны оз позь. Мутӧ да ватӧ став йӧзыслы ӧткодя колӧ юкны. Озыр да гӧль мед эз вӧв.

Тима Васьлӧн сӧмын синмыс югъялӧ. Скӧрысла быдӧн пошкӧ, льӧбйыс тіралӧ. Кыв весиг эз шу, пырис канцелярияас да игнасис. Йӧз чукӧртчӧм бӧрӧдз эз пет.

Скодка вылӧ йӧз локтіс уна, правление тыр. Мужикъяслӧн тошъяс гырысьӧсь. Эмӧсь и тоштӧм йӧз. Быдӧн сёрнитӧны гораа, а ас костаныс пинясьӧны. Зык пырыс нинӧм он вермы велавны, мукӧд дырйи зык пӧвстысь ыджыд гӧлӧсаяс горӧдласны.

— Ог сетӧ! Нинӧм ог сетӧ!

— Сетанныд! Босьтам ӧд!

Дыр мысти Тима Вась петіс ыджыд триньӧӧн да кӧсйӧ скод вӧчны. Пызан дорӧ сувтіс, мый эбӧсыс триньӧӧн гӧльӧдчӧ.

— Граждана, ланьтлӧ! Скод восьтам... да ланьтлӧ неуна, триньӧыс потӧ.

Коркӧ дырӧн йӧз ланьтісны. Тима Вась сёрнитны мӧдіс.

— Граждана, вайлӧ меным кыв!— горӧдіс Павел Ӧльӧксан да петіс пызан дорӧ.

— Оз катыдса пӧгибӧ воштыны, а став ӧбӧдитӧм йӧзыс,— сьӧлӧмсянь шуӧ сійӧ.— Ті му–видз юклӧмныд да ставсӧ мӧдарӧ вӧчӧмныд. Озыр йӧзлы сетӧмныд медуна да медбур му–видзсӧ, а гӧль йӧзлы нинӧм. Колӧ выль пӧв юклыны, сетны став йӧзыслы ӧтмоза.

— Ок–ок, мый ковмӧма... о–о–о!— горӧдісны мужикъяс уна сикас гӧлӧсӧн.

Правлениеын зык пыр кыптӧ да кыптӧ. Старшина мый эбӧсысь триньӧӧн гӧльскӧдӧ. Некодлысь нинӧм он велав. Мужикъяс быдсӧн мӧда–мӧдныскӧд куршасьны мӧдісны. Мать шы кылӧ Катыд помӧдз. Педӧр ӧти мужикӧс босьтӧма голяӧдыс да тракйӧдлӧ.

— Ті кӧсъянныд сідз. Вот татчӧ и став кывтыдпомсатӧ пасья–жугӧдла.

Ыджыд зык кыптіс. Дяк Педӧрлы кыськӧ ыджыд пес сюрӧма да песнас кодлысюрӧ катшкӧдӧ. Мукӧд катыдпомсаяс босьталӧмаӧсь коколюкаяс, улӧсъяс да ставныс тільсьӧны–пессьӧны. Тима Василей триньӧнас и ставнас пызан улас пырӧма да сӧмын нин ойзӧ.

Дыр вензисны. Дыр кулакъяснас да, мыйӧн да кывтыдпомсаыд водзсасисны. Бӧръя помас сэсся повзисны, быдӧн котӧрӧн ывлаӧ уськӧдчисны. Тима Василей пызан увсьыс петіс да ӧдйӧнджык ӧшинь пыр ывлаӧ чеччыштіс, весиг триньӧсӧ абу вермӧма босьтны, джоджас туплясьӧ.

Став делӧсӧ правлениеӧ колисны, служакъясыс ставыс пышйисны. Правлениеӧ сӧмын морт дас вит кымын коли, ставныс катыдладорысь: медвостер йӧзыс, нинӧмысь повтӧмъясыс.

Кывтыдпомсаяс Тима Васькӧд петӧмаӧсь правление ӧшинь улӧ да быдӧн горзӧны, увалӧны. Мукӧд кӧсйӧны бӧр пырны, мукӧдъяс кулаксӧ гӧрддзавласны да ёрччыштасны. Мукӧдыс ӧшинь пыр катыдпомсаӧс повзьӧдлӧны.

— Нолтӧ, татчӧ петалӧ! Шойтӧ эськӧ огӧ кольӧ, ставнытӧ пасьям–жугӧдлам...

— Сымда жӧ и олісны... Татысь ӧд сэсся петнысӧ оз жӧ лысьтны, кувны лоӧ...

Ӧльӧксан ёна зэв скӧрмис, эз вермы терпитны. Чорыда ёрччыштӧмӧн йӧз вылӧ горӧдліс ӧшинь пыр да ёрччигтырйи уськӧдчис ывла вылӧ. Ӧльӧксан бӧрся котӧрӧн тшӧтш уськӧдчисны мукӧд йӧз, быдӧн пескаӧсь да коколюкааӧсь.

Кывтыдпомса повзисны, быдӧн кытчӧсюрӧ рузӧптісны. Унджыкыс мӧдісны туй кузя котӧртны. Шор сайӧдз; пыр котӧртісны. Правление дорын регыдӧн и кушмис, сӧмын морт кызь коли.

Кывтыдпомса мужикъяс да озыр йӧз дор олысьяс шортӧ вуджисны да Ӧльӧш чойӧ бара сувтісны. Чукӧртчӧмаӧсь да мый вынсьыс ёрччӧны:

— Ноко, ӧні татчӧ волӧ, пупыш эськӧ сетам!— горзӧны быдӧн да кулаксӧ петкӧдлӧны, мукӧдыс быдсӧн зор босьталӧмаӧсь.

Павел Ӧльӧксан ёна нин скӧрмӧма, зэв тшӧкыда зепсӧ видлалӧ, тӧдлытӧг и киыс пырас. Зептас ичӧт лыян куйлӧ, сизим зарада. Кӧсъяс нин перйывны, да бӧр дугдас. Мукӧд мужикъясыс воча кулакъяс вӧчласны да чорыда матьыштасны.

Кымын дырджык олӧны, сымын йӧзыс содӧ да содӧ, пыр кыськӧ воалӧны. Весиг бабаяс нин тшӧтш петӧмаӧсь, быдсӧн йӧз пытшкӧ сюйсьӧны мича чышъяннаныс. Ӧльӧш чӧй ставнас нин йӧзнас тырӧма. Гӧлӧс шыясыс сӧмын юргӧны, быттьӧ гымалӧ.

Катыдпомсалӧн йӧзыс век жӧ чукӧрмӧ. Первӧйысьсӧ вӧлі мужикъясыс неуна полӧныкодь, сэсся, кывтыдпомсаыд, пышйыныд пондісны да, неуна збоймисныджык, быдсӧн тошка йӧз пондіны тшӧтш воавны. Уна мужикъяс кывтыдпомсакӧд пинясьны нин зэвтчӧмаӧсь, тошсӧ чурйӧдлӧмӧн тракйӧдлӧны.

— Вайӧ ставным уськӧдчамӧ... Немтор оз вермыны вӧчны,— шуӧ Педӧр.

— Мишка, вайлы меным саблятӧ!— горӧдіс Педӧсь Ёгор да би моз ньылькнитіс туй вомӧн. Кыськӧ, сё морлы, ӧти здукӧн сюрӧма вӧронӧй вӧв да вылас сӧлӧма. Саблясӧ веськыда киас босьтӧма. Ӧвтыштас да быттьӧ чардби ӧзтыштлас.

Ёгор эз дыр кӧсйы, вӧлыслы кучкис мышкас да, быттьӧ лёк варыш, лэбзёвтіс йӧз пытшкӧ. Ёна зэв скӧрмӧма, быдсӧн мурзӧ да сабляӧн ӧтарӧ–мӧдарӧ ӧвтӧ.

Кывтыдпомсаяс эз и тӧдлыны Ёгорлысь локтӧмсӧ, быдсӧн садьтӧгыс повзисны да кытчӧсюрӧ ставыс уськӧдчисны. Ӧльӧш чӧй йыв регыд ставнас весассис. Коді йӧр пытштіыс котӧртӧ, коді керка костъясӧдыс, коді пос увъясас пырӧма да юрсӧ муас люкалӧмӧн олӧ. Сэсся эз нин чукӧртчывны.

Катыдпомсаяс вӧлисти гажмисны. Став властьыс найӧ ки улӧ коли. Правлениеын вӧчисны собрание кодь да чинъяс тэчалісны, начальникъясӧс бӧръялісны. Секретарас Павел Ӧльӧксанӧс пуктісны.

III

Выль сикас властьыд выль ног и овмӧссӧ пондіс нуӧдны. Гӧль йӧз понда кутіс тӧждысьны. Сӧмын гӧль йӧзӧс пондіс дорйыны да озырӧс кедзовтны. Му да ва ставсӧ мӧд пӧв юклісны, ставныслы ӧткодя сетісны, быд уджалысь мортлы сетісны пай. Мукӧд йӧзлы ёна и кажитчис татшӧм уджыд. Гӧльджык йӧзыд шуӧны:

— Дивъя жӧ и ӧні овнысӧ. Быдсӧн лоимӧ ӧткодьӧсь. Му–видз ставнымлы ӧткодя сетісны, сомын ов да ов, кӧть нэмнад эн кувлы... Павел Ӧльӧксаныд бур детина, ставсӧ тӧлкӧн вӧчӧ. Дай Мишкаыд вожеваткодь.

Сӧмын озыръяслы выль властьыд оз кажитчы. Катыдпомса вылӧ ёна и лӧгасисны. Павел Ӧльӧксанӧс начкыны кӧсйӧны. Педӧрлысь бугыльсӧ кӧсйӧны перйыны, став бур йӧзсӧ кӧсйӧны вины. Унаысь гусьӧн чукӧртчыласны да мыйсюрӧ пондыласны керны, сӧмын ньӧтчыд нинӧм оз артмы, полӧны ставныc.

Ӧтчыд Елис ордӧ мужик дас кымын чукӧртчӧмаӧсь да тӧлкуйтӧны. Ёна сёрнитӧны. Ставсӧ гусьӧн вӧчӧны. Первӧй став ӧшиньсӧ тупкалісны, сэсся пытшканыс игнасисны да ортсыас креста пореч (тас) ӧшӧдісны. Ок, мудерӧсь ӧд йӧзыд!.. Сёрнитігкостіыс, гашкӧ, ведра сур юисны. Асьныс сарай пырыс да картатіыс ветлӧны. Ӧні со чукӧртчӧмаӧсь да яндоваысь сур юӧны. Гажмӧм бӧрад ӧд лӧсьыдджыка сёрнитсьӧ.

— Дявӧлъясӧс, ставсӧ колӧ джагӧдлыны. Ӧні жӧ и мунам да джагӧдлам,— шуӧ ӧти дзор тошка старик. Суртӧ юыштӧма да ярмӧма.

— Кӧть эськӧ со и джагӧдлан,— бара шуӧ мӧд мужик,— да кысь нӧ ещӧ со джагӧдлан, на ордын став выныс да. Первӧй колӧ юралысьяссӧ чинтыны, мукӧдыс сэсся асьныс усьӧны, сӧмын тойлав.

— Сідз, Сідз... Юралысьяссӧ и колӧ,— шуӧ гӧрд тошка мужик.— Тэ, зонмӧ, Митрей, детина том да ён. Тэнад гӧтыр ни челядь абу, вай первӧй Павел Ӧльӧксансӧ и кокышт...

— Чӧв, зонмӧ,— быттьӧ Митрейыд повзискодь,— нинӧм, ме чайта, ме помысь оз артмы...

— Кыдз оз артмы?—шуӧ бара гӧгрӧс тошка мужкик.— Ми найӧстӧ чинтылам на да... Сӧмын колӧ кадсӧ корсьны, мед эськӧ некод оз казявлы.

— Да, сійӧ тэ буртор шуан. Мед эськӧ некод эз казяв,— шуӧ дзор старик.

— О, пӧлинӧ. Ноко, ланьтыштлӧ... Некод оз кыв? Менам эм зэв бур дум,— шуӧ гӧгрӧс тошка мужик, ачыс тошсӧ шыльӧдӧ.

— Но–о!.. Кутшӧм нӧ?—друг ставныс горӧдісны, кывзыны лӧсьӧдчисны.

— Елис кӧсйӧ сура помеч вӧчны. Помеч рытнас Ӧльӧксансӧ сур юны корамӧ да сэки и шмоконьтам. Сӧмын сурсӧ колӧ самӧкурӧн сорлавны, мед ёнджыка коддзас. Мыйӧн коддзас, сэки миян делӧ... Митрей, тэ мортыд ен да сюсь, сэки эн вуграв. Елиссӧ помеч вылас ми вок коддяяссӧ и корныс тшӧктам, мед йӧзыс оз пондыны мешайтчыны.

— Вот тайӧ и бур. Вайӧ сурсӧ ещӧ юам да пом. Сӧмын мед вӧлі некодлы нинӧм абу висьталӧма. Ме Елисыскӧд ачым сёрнита, ачым тшӧкта помеч вылас йӧзсӧ коравны. Мый ме тшӧкта, ставсӧ сійӧ менсьым кывзас. Сӧмын мед Елис дырйиыс некодлӧн вомыд абу волі калькодӧма. Сійӧ ставсӧ вермас дзугны.

Юисны да сёрнитісны рытъядорӧдзыс. Сэсся пемдыштӧм бӧрас отиӧн–отиӧн кутісны разӧдчавны, гортъясас дуньгыны–мунавны.

IV

Правлениеын собрание. Важ купечлысь керка джынсӧ мырддисны да сэтчӧ выль правление кӧсйӧны восьтыны. Сэсся керкасӧ клуб вылӧ кӧсйӧны мырддьыны, а важ правлениесӧ нардомӧ вӧчны.

Ӧльӧксан собраниетӧ бура нуӧдӧ, йӧзлы уна прӧста увавны оз сет. Мукӧдъяс сылысь сёрнисо кывзӧны, мый тшӧктас, сійӧ и вӧчӧны. Омӧльтортӧ вӧчны ӧд некор жӧ оз тшӧкты.

...Помеч вылын гажа, быдӧн сьылӧны да йӧктӧны. Мукӧд йӧзыс ёна нин кодӧсь. Мужикъяс нывъясӧс кутлӧны да окалӧны, нывъяс чилзіuтырйи пышъялӧны. Елис мый вермӧ, ӧтторъя сур ваялӧ. Ӧльӧксанӧс корны кыкысь нин ветлісны, енмӧс моз виччысьӧны.

Ӧльӧксан талун сёрӧн нин гортас локтіс. Лунтыр ветлӧмнад быдсӧн мудзӧма, юрыс поткӧдӧ–висьӧ. Гортад локтіс да мамыс гӧститны корӧмтӧ пыр и висьталіс. Ӧльӧксан думыштчис. Мудзӧм бӧрад юыштныд гажыд петӧ и, сьӧлӧмыс полӧ и.

Ӧльӧксантӧ корны коймӧдысь нин локтӧны. Зэв мича ныв локтӧма, быдсӧн синъяссӧ нюкрӧдлӧ.

— Ӧльӧксан дядь, тэнӧ сур юны корисны. Мед пӧ тай регыд волас–а, удзӧдам пӧ ӧд,— шуӧны.

— Но–о, сур юны! Бур делӧ. Йӧзыс нӧ уна?— юасьа Ӧльӧксан да мам вылас видзӧдӧ. Мамыс оз шыась.

— Унаыс эськӧ абу. Вӧліны да унджыкыс бӧр ник муналісны. Волы. Регыд ӧд тшӧктісны ветлыны да, сэсся бӧр колӧ котӧртны.

— Час инӧ пасьтася да вола...

Ӧльӧксан дыр на юрсӧ гыжъялӧмӧн ӧшинь дорас сулаліс. Пӧв куим кымын джодж кузьтаыс муніс да шуӧ:

— Кӧть мый лоӧ–а, час, ветла.

Пасьталіс нӧй дукӧс. Гач зептас сюйис ичӧт лыян да мӧдӧдчис мунны.

— Ветлы но, бласлӧ кристос,— пернапасасигтырйи бӧрсяньыс посводзӧдзыс мамыс колльӧдіс.

Елис ордад нывкаыд Ӧльӧксаныдлысь локны кӧсйӧмсӧ висьталӧма да, ставныс виччысьӧны. Пыригас быдсӧн сы дорӧ уськӧдчисны.

— А–а, Ӧльӧксандр Павлович! Дыр нин виччысям. Вай пызан саяс и пуксьы. Ми ӧд ёна нин сульмуйтім.

Босьтісны киӧдыс да сідзи и пуксьӧдкны. Эз тай ёна ков паськӧм пӧрччӧм, небось, регыд пӧрччӧдісны. Весиг дукӧссӧ нарошнӧ вӧчӧм тув йылӧ ӧшӧдісны, сулӧккӧд (кузьчышъянкӧд) орччӧн.

Ӧльӧксанлы ёна и кажитчис. Пуксигкостіыс и мӧдісны юктавны. Вина сора сурыд ӧд ён, чӧскыд. Ӧльӧксаныд регыд и гажмис. Гажа юрнад век ёнджыка варовмысьӧ да варовмысьӧ. Быдторсӧ мӧдісны сёрнитны. Ӧльӧксан висьтавлӧ вӧйнавывса тышъяс йылысь, висьтавлӧ царь йылысь, озыр йӧз йылысь да выль олӧм йылысь.

Елис ордысь став йӧзыс нин муналісны. Колины сӧмын мужик квайт кымын. Быдӧн пызан дорын пукалӧны да Ӧльӧксанлысь сёрнисо кывзӧны. Ӧльӧксанлы ӧтторъя кисьтӧны вина сора сур да юктӧдӧны. Друг ӧти мужик мигнитіс да, Ӧльӧксаныд эз и тӧдлы — вольскнитчис, весиг ойӧстнысӧ эз вермы. Вомсӧ тупкисны, кисӧ шыртыштісны да кузь Митрейыс топыда голяӧдыс чабыртіс.

Ӧльӧксан лолыштнысӧ весиг эз вермы, чужӧмыс быдӧн лӧзӧдіс. Ӧти мужик Ӧльӧксан гач зептысь казяліс ичӧт лыян да зэв ӧдйӧ кыскис. Гусьӧник вашкӧдіс мыйкӧ мукӧд мужикъяслы да Ӧльӧксан балябӧжӧ толькӧ шковгис–лыйис. Сэсся Ӧльӧксанӧс босьтісны да кильчӧ ӧдзӧс дорӧдз кыскисны, пос помас и пуктісны.

Митрейыд, дарӧм том, мудер вӧлӧма мортыд, наян. Посводзсяньыд бӧр ӧдйӧ пырис да пызандорса ӧшиньсӧ швач жугӧдіс. Мед пӧ кодӧскӧ чайтасны ывласянь ӧшинь пыр лыйӧмӧн. Нарошнӧ стӧч пукалан весьттіыс и жугӧдіс. Сэсся туис помсьыс зэв горша сурсӧ ньылышталіс да котӧрӧн мӧдіс гортас кӧйзьӧдны.

V

— Кось кӧ и кось!— шуисны Ӧльӧксанлӧн ёртъяс.— Вай босьтчылам, немтор накӧд зьӧзьӧлитчыны.

Юралысь пыдди вӧлӧcтьӧ некод эз коль. Ондрей Мишка Вяткаӧ муніс. Кӧсйӧ вӧлі ылӧ ветлыны да бӧр локны, сӧмын лёк йӧз улӧ веськалӧма дай чинтӧмаӧсь. Войтыр ас кежсьыс и колины, быдӧн зэв скӧрӧсь. Инас оз ӧшйыны... Ставыс дрӧжжитӧны.

Войтырлы отсасьны быдса отряд воліс. Ёна мукӧд йӧз повзьылісны; сӧмын озыръяс весиг синсӧ оз нюкыртлыны, век асланьыс песӧны. Гӧль йоз дор олысь йӧзӧс сёйны и кӧсйӧны.

Гӧль йоз чукӧртчисны да дружина восьтісны. Бӧръя помас морт дас кӧкъямыс вӧлі гижсьӧма. Дружина ки улын став властьыс волі. Лӧсьӧдісны кык нумер да десятскӧйясӧс вӧлӧсть кузьта йӧзӧс гижавны мӧдӧдісны. Коді кӧсйӧ гӧль йоз дор овны,— сійӧс тшӧктісны первӧй нумерӧ гижсьыны; коді озыр дор — сійӧс второйӧ. Йӧзыд нинӧм оз тӧд. Мукӧдыс эськӧ и асьныс гӧльӧсь да, озырос кедзовтны бара жӧ оз кӧсйыны. "Кыдз нӧ эська Василей дор он ов. Сылӧн эм кузнеча, сылӧн эм мельнича, сылӧн эм быдтор. Аски жӧ и сы дорӧ йӧрман, а первӧй нумерад кӧ гижсян — Василейыд лӧгасяс да нинӧм тэд оз понды вӧчны". Со та понда и унджык йӧзыс, гӧль мортъясыс, вторӧй нумерӧ гижсисны.

Джынсьыс уна вӧлӧстьын вторӧй нумерӧ гижсьӧма. Ой, ёна и дружинаын скӧрмисны. Медбур вӧвъяссӧ озыр йӧзлысь босьталісны да вӧв вылӧ сӧлӧмӧн пондісны ӧтарӧ–мӧдарӧ вӧлӧсть кузьта гӧняйтны. Сэсся, кодлӧн унджык мӧсъяс вӧлі, пондісны налысь мӧсъяссӧ мырддявны да мӧстӧм йӧзлы сетавны.

Озыр йӧз ёна и скӧрмисны. Век виччысьӧны бурджык тӧлк. Гусьӧн и кӧсйӧны пурыштны, да тӧлкыс некыдз оз сюр. Мукӧд бабаясӧс ёна и повзьӧдлісны.

— Ті на дор оланныд!? Видзӧдлӧ ас выланыд. Найӧ попӧс вӧтлісны, енмӧс оз радейтны. Коммунист партия вӧчӧны...

— Господи, да ме ӧмӧй на дор ола. Сетӧны да ӧд быть босьт...

Дружинаса йӧз поптӧгыд оз жӧ кӧсйыны овны. Пӧрысь йӧзыд видӧны да, налысь кывзӧм понда ас костсьыс выль попӧс бӧрйисны.

Выль поп сідз жӧ кадилӧ шпуткӧ, ризі новлӧ, вичкоын звӧнитӧ, сӧмын мӧд ногӧн сьылӧ,— кыдзкӧ сори–кості. Первӧй сьыласны революция сьыланкыв, сэсся бӧрыннас мӧдасны вичкоса сьыланкыв. Сьылӧны гажаа, сулавны долыд, быдсӧн серамыд петас. Вичкоад ёна дырто оз видзны: оз мудзтыны ни, кынӧмыд, небось, оз сюмав ни. Дугдыныд кӧ тшӧктан,— тэрыба и помыштасны.

Пӧрысь йӧзлы вичкоыд зэв кажитчӧ. Воласны да ёна и юрбитасны. Мукӧдыслы вывті нин ёна сьылӧмыс кажитчӧ,

— Ӧд, нылӧ–сваття, кутшӧма лайкнитласны. Мукӧд дырйиыс горӧдласны да чуть вичкоыс оз пот. Водзті бара татшӧматӧ эз сьывлыны!—ошйысьӧ ӧти пӧрысь баба, вӧскресенньӧ асылӧ ветлӧма ӧбӧдня сулавны да.

Сӧмын озыр йӧзлы выль олӧмыд некутшӧм ногӧн оз кажитчы. Оз вермыны дружинакӧд артмӧдчыны дай сӧмsy. Век пурыштны видзӧдчӧны.

VI

— Белӧйяс локтӧны, белӧйяс... Ой, Ӧньӧ, дзебсьы! Унаӧн... Югыд кизяӧсь.

Быд керкаын мунӧ суматока. Кодъяс радлӧны да радысла пелькӧдчӧны, быдлаті чышкалӧны. Кодъяс повзьӧмаӧсь да повзьӧмысла некытчӧ оз вермыны инасьны, став кӧлуйсӧ нин керка пытшсьыс гудралӧмаӧсь. Ёна и ноксьӧны.

Белӧйяс быдӧн югыд кизяӧсь да погонаӧсь локтӧны. Вичколӧн гӧра жыннян век оз дугды клёнганінысь. Ӧльӧш поп ёна и радлӧ. Коймӧд пӧв нин ӧти пӧлӧс молебен сьылӧ. Пӧрысь старикъяс ёна и кевмасны.

Ыджыд тошка Пиля Ӧньӧ юрсӧ выйӧн мавтӧма да мичаа сынасьӧ, вомгорулас серам тыдовтчӧ. Вичкоса старӧста ведра вина гӧбӧч дорас заптӧма да выль бур гӧстьясӧс виччысьӧ. Бабаыс пӧжалӧма уна пӧлӧс шаньгаяс, быдсӧн выйӧн да нӧкйӧн гудралӧм. Ассьыс челядьсӧ весиг некодӧс эз верд, морт ӧти шаньгаӧн быдӧнлы сетіс да кӧбрӧгас петкӧдіс, томанӧн игналіс.

Белӧйяс локтісны да вичко дорӧ сувтісны. Поп найӧс резіс вежа ваӧн да школаӧ мӧдӧдіс.

Школаыс ыджыд да гажа, уна йӧз пытшкас тӧрӧ; кык судта да джуджыд, уна жыръяс эмӧсь. Быд сиктысь, быд пельӧсысь йӧз локтіс. Школаын дзик тырыс йӧз дай ывла вылас йӧзыс сьӧд сулалӧ. Школа пытшкас, ыджыд жырас, пызанъяс лӧсьӧдӧмаӧсь, быдӧн мича пызан дӧраясӧн вевттялӧмаӧсь. Пызан тыр ваялісны быдсяма сикас сеян. Ваялісны зэв уна ас пуӧм вина. Пондісны гажмыны. Сёрни век содӧ, ыдждӧ. Вичко старӧсталӧн паськыдджыка мӧдіс серам петны; смелмис тшӧтш и Ӧльӧш поп, мый эбӧсыс горзӧ:

— Юӧ, бур йӧз, юӧ! Эй, Пильӧ Микит, мун ветлы да кыськӧ ведра вина судзӧд. Ставныс бур йӧз!

Ортсыса йӧз быдӧн кӧсйӧны тшӧтш школаӧ пырны. Мӧда–мӧдӧс тойлалӧны, пельксьӧны, век чепӧсйӧны ӧдзӧслань. Мукӧд бабаыс, дзигӧдӧмаӧсь да, мый эбӧссьыс горзӧны.

Ӧткымын белӧй ёна нин и коддзӧмаӧсь. Код юрнад быдӧн вирыд вӧрсӧдчӧ. Томджык начальникъяс чукӧртчӧмаӧсь да вӧлӧсть кузьта шаръялӧны–ветлӧны. Неылын школасянь вӧлі кооператив лавка. Ӧти югыд погона морт саблянас крапкис–сӧтіс ӧшинь тасас да стеклӧыс сӧмын жульмуні. Мукӧд вӧйтырлы зэв кажитчис. Быдӧн уськӧдчисны ӧшиньяс дорӧ. Ставныс кӧсйӧны ас пайсьыс ӧшинь жугӧдны.

— Зонъяс, вай пыралам пытшкас да видзӧдлам, мый сэн керсьӧ.

— Вай пыралам и эм.— Быдӧн пондісны ӧшинь пыр лавкаӧ чеччавны.

Лавкаын, тув нёль–вит табак, папирос да кӧрт тув ящикысь ӧприч, бур тӧварыс нинӧм эз вӧв. Табаксӧ да папироссӧ босьтісны, а мукӧд тӧварсӧ сідз и колисны.

Белӧйяс петісны лавкасьыд да туй кузьта сералігтырйи мунӧны. Коді паныд сюрӧ, сійӧс и куритӧдӧны. Мужикъяс куритчӧмтӧ ёна радейтӧны, зэв радӧсь. Табакыд важӧн нин эз вӧвлы, сӧмын служакъяслы волі сетӧньг. Белӧйясыд кодъясӧс куритӧдасны, найӧ ещӧ и шензясны:

— Вот и дивӧ, краснӧйяс вӧлі кутшӧма белӧйӧн повзьӧдласны, а чирик тай найӧ: со папиросӧй куритӧдалӧны,— шуӧ Илья Васька. Васька ачыс гӧль морт; исполкомсянь мӧс сетлісны дай уна видз–му. Ӧні белӧйяс ордысь куим папирос босьтіс да котӧрӧн и локтӧ. Пӧсялӧма да быдсӧн кизьяссӧ разялӧма.

— Баба, баба... вот дивӧыд! Кутшӧма полім, а белӧйясыд зэв бурӧсь вӧлӧмаӧсь. Мем куим папирос сетісны дай пельпомӧд малыштісны, ставныс зэв варовӧсь да гажаӧсь. Вина вӧлі юасьӧны...

— Мед нӧ господь отсалас. Коммунистъясыд эськӧ бурӧсь жӧ вӧліны да, ентӧ тай оз радейтны да асьнысӧ накажитіс жӧ. Кысь нӧ енлы юрбиттӧг да енмӧс тӧдтӧг кӧсъян овны!?.

— Лешак! Ёгор Ӧньӧ ӧд вӧлі вӧрӧ тшӧктӧ пышъявны да чуть тыкӧ нин ог мун. Со вӧлӧм кутшӧм бурӧсь белӧйясыд... Сымда со и водзвывтӧ тӧдан.

Дыр на Илья Васька гозъя сёрнитісны. Сэсся Васька лёк дукӧс пасьталіс да тшӧтш школаӧ муніс.

VII

Ёгор Ӧньӧ вӧлі милицияын олӧ. Сӧмын на кӧсйис краснӧйяс ордӧ пышйыны, да белӧйясыд локны удитісны. Рытӧдзыс Пекла гӧбӧчын оліс. Пеклаӧс некодлы эз тшӧкты висьтавны, весиг аслас бабалы ни, бать–мамлы ни. Ичӧтик мешӧкӧ рудзӧг сукар пуктӧма, бокас, пальто улас, ичӧт лыян ӧшӧдӧма, зептас суля кодь бомба сюйӧма да сідзи и олӧ. Пекла весиг ӧшинь дорысь некытчӧ оз ветлы. Гӧгӧрӧок видзӧдӧ, оз–ӧ кодкӧ талань лок. Ӧньӧлы дзонь кринча йӧв гӧбӧчас пыртіс да небыд няньӧн ставсӧ тшӧктӧ сёйны.

Рытнас Ӧньӧ гӧбӧчысь петіс да кудельысь аслыс ус да тош вӧчис. Ёна зэв Пекла сераліс, тешкодь кажитчӧ.

— Туй вылын кӧ тадзи паныд сюран, ме бара–й эг жӧ нин тэнӧ тӧд,— шуӧ Пекла.

— Пекла, менсьым тэ ордын олӧмсӧ некодлы эн висьтав. Гашкӧ, бара на вола. Ӧні, час, ме тшӧтш школаӧдзыс ветла да видзӧдла кӧть, мый сэн керсьӧ. Гашкӧ, и ог нин вермыв волыныс да... Прощай, Пекла,— топыда Пеклалысь кисӧ Ӧньӧ кабыртліс да улӧ копыртчӧмӧн школаӧ мӧдіс.

Туй вылын уна тӧдcа паныд сюрлі. Дыр видзӧдасны Ӧньӧ вылӧ, да некод оз вермы тӧдны. Чайтӧны кыськӧ бокӧвӧй мужикӧс локтіг. Ӧньӧ некод вылӧ прамӧя оз видзӧдлы, ӧдйӧ зэв туй кузя мунӧ, мед некод оз вермы чужӧмсӧ тӧдмавны. Йӧз костті ӧдва вермас школа пытшкӧ пырны. Ещӧ ӧтар–мӧдарӧ йӧзсӧ тойлаліс, ачыс зепсьыс кисӧ оз и кыскыв. Школаӧ пырис да ӧдзӧс дорсянь видзӧдӧ.

Школаын пызанъяссӧ ставсӧ вешталӧмаӧсь стен бердас. Джодж шӧрын, кытшын, югыд кизяяс ёна зэв йӧктӧны. Сиктса том зон, Микулай, ыджыд гудӧк босьтӧма да мый эбӧсысь вӧрсӧ. Вина дукысла да уна йӧзысла керкаын жар. Уна мортлӧн чужӧм кузьтаыс пӧсь визувтӧ. Вичко старӧста садьтӧм код. Поп сыысь ёна. Белӧйяс кодӧсь жӧ, сӧмын видзӧдысьяс садьӧсь.

Ӧньӧ дыр сулаліс, дыр видзӧдіс гӧгӧрбок, дыр кисӧ зептӧ сюйӧмӧн видзис, сэсся гусьӧник сьӧвзис да вомгорулас ёрччыштіс: "Мый нӧ шыбита да, кутшӧм тӧлк... Бур йозыс унджык ранитчас. Найӧӧс тӧдтӧг видзӧдны локтісны". Думыштіс Ӧньӧ тайӧс да надзӧник бӧр школаысь довгис–муніс. Пекла ордӧ ещӧ на пыраліс, сукар мешӧк босьтіс да мӧдӧдчис вӧрӧ. Туй кузьта сиктъясын пищаля йӧз довъялӧны. Ӧньӧыд, керка костъясӧд да карта бокъясті дзебсясигтыр, пыр вӧрӧдз муніс. Мӧд вӧлӧстьӧ кӧсйис лэччыны, да быдлаын белӧйяс легзьӧны,— сюрӧмысь повзис. Помеча вӧрӧ кайис, кызь верст сайӧ, да вӧр керкаӧ и овмӧдчис.

VIII

Белӧйяс тӧрыт ёна пӧ юӧмаӧсь да, быдӧнлӧн юръясыс висялӧ. Пӧкмелитчисны, сэсся ставыс правлениеӧ мунісны.

Сэні ыджыд начальникыслы нёль кабалатор нин сетӧмаӧсь. Быд кабалаӧ ним да ов гижалӧма. Начальник лыддьӧ да шпыннялӧ.

Правлениеӧ зэв пӧрысь дзор старик локтіс, важ купеч Ёгор да начальник водзӧ яракодь и сувтіс. Первӧй гӧгӧрӧокысь видзӧдліс йӧзсӧ, сэсся шапкасӧ босьтӧмӧн улӧ копыртчис да начальниклы ыджыд кык кабалатор сетіс:

— Господин начальник, ёна менӧ тайӧяс ӧбӧдитісны. Ставныс коммуниетъяс, антикриетъяс. Ставнысӧ колӧ джагӧдлыны да лыйлыны. Ставныс ӧд дыш чӧрт кодьӧсь, нинӧм оз уджавны, сӧмын йӧзлысь мырддявны видзӧдчоны. Ме ӧд кызь во нин торгуйтлі. Куим урсянь понді деньгасӧ чӧжны. Проста ӧд эг жӧ озырмы... Лои жӧ мыйкӧ уджыштны... Антикристъясыд став эмбурӧс менсьым мырддялісны.

— Бур, бур... Ставсӧ вӧчам,— кабала разигмоз начальник сералӧ да синсӧ нюкрӧдлӧ.

Кабала вылӧ ветымын сизим морт гижӧма. Быд морт бӧрын пасйӧма: кодӧс колӧ лыйлыны, кодӧс джагӧдны, кодӧс черӧн керавны, кодӧс плетьӧн нӧйтны, кодӧс и тюрьмаӧ сюйны. Ыджыд начальник ставсӧ лыддис да салдатлы сетіс

— Мун да тайӧ йӧзсӧ пыр жӧ правление дорӧ вайӧд. Коді пондас пышйыны,— места вылас и лыйӧ. Код оз понды локны — кералӧ. Гӧгӧрвоин?..

— Да, господин капитан!..

— Э–э... господин начальник, меным татшӧм пищальсо оз–ӧ позь тшӧтш сетны?.. Кодӧссюрӧ кокыштны?— шуӧ купеч Ёгор.

Ыджыд начальник паськыда серӧктіс да салдатлы тшӧктіс медбур сорт пищальсӧ вайны.

Купеч Ёгор пищаль вылад ёна рад лои. Пельпом вылӧ вожодіс да толькӧ нин джодж кузьтаӧдыс тшолкнитіс.

IX

Салдатъяс тэрыба сикт кузьта котравны мӧдісны. Старӧстаӧс босьтӧмаӧсь да быдсӧн тшӧтш мучитӧмаӧсь. Кутшӧм морт список вылын эм,— некодӧс гортас оз кольны, став семьянас и котӧртӧдасны.

Илья Васька аслас бабакӧд ӧшинь дорас пукалӧны да кыкӧн зэв меліа сёрнитӧны.

— Аттӧ, кутшӧмӧсь йӧз!.. Чукӧртчӧмаӧсь да вӧрсӧны, сьылӧны, йӧктӧны, вина юӧны... Шуӧны, уна пӧ быд сикас тӧвар локтӧ. Нӧй да ситеч пӧ донтӧм воӧ, чайӧн кӧсйӧны юктӧдны и быдсӧн...

— Ми кӧть эськӧ чайтӧгыс нин олам да. Чышъян кӧ мем сетасны, и сэн нин ыджыд бур лоӧ... Но, кодъяскӧ тай нӧ нин миянлань локтӧны. Тайӧ абу–ӧ найӧ, нолытӧ, видзӧдлы.

— Найӧ тай и эм. Видзӧд, быдсӧн югыд кизяӧсь, сабляӧсь, пищаляӧсь. Прамӧй начальникъяс!.. Татчӧ ӧд тыдалӧ, локтӧны... Со миян кильчӧ помынӧсь нин. Баба, вай регыд лёк кламтӧ кӧть чукӧрт!— Васька садьтӧм моз уськӧдчис кӧлуй чукӧртны. Друг керкаас вит морт пырисны, быдӧн югыд кизяӧсь.

— Илья Васьлӧн тайӧ керкаыс лоӧ?—Чорыдакодь ӧти салдат горӧдіс.

— Тайӧ, донаяс, тайӧ... Пуксьӧ да шойччӧ. Час, чышкыштам лабичысь буссӧ да позяс ӧд... Рузумыс нӧ кӧні? Пуксьӧ, донаяс, пуксьӧ...— шпыннялӧмӧн Илья Васька быдӧнлы копрасьӧ.

— Василий Ильич тэ лоан?

— Ме... Ме, донаяс, ме... Ме и лоа. Пуксьӧ да шойччӧ... Баба, мун да йӧвтортӧ кӧть вайышт, гашкӧ, йчӧтика паньыштасны... Миян ӧд винаыд абу–а. Эськӧ тӧді кӧ локтӧмнытӧ, ӧти сулятӧ корсьлі на жӧ да...

— Но, эн сэн ёна быгзьы. Некор миянлы тэкӧд ноксьыныс. Вай, регыд правление дорӧ мун,— чорыда салдат морт тракнитіс–шуис да Васькалы пагавтӧдзыс кулакнас тувкис. Васька ёна зэв повзис, бугыльсӧ паськӧдӧмӧн ылӧ бӧрыньтчис.

— Кымынысь ещӧ колӧ тэд шуны?.. Ы–ы!—Сабля шаркнитіс– кыскис да Васька вылӧ шеныштчис.

Васька нинӧм эз вермы гӧгӧрвоны. Пельӧсӧ йӧжгыльтчис да сулалӧ, ки–кокыс быдсӧн тіралӧ, сювтчо. Бабаыс повзьӧмысла эз вермы крепитчынысӧ да лабичас пуксис.

— Эн сэн зэв дыр кӧсйы, вай тэрыба пасьтась... Он пасьтась?.. Он кӧ ӧд пасьтась — пасьтӧгыд мунан дай... Но–о!— Мый эбӧсысь салдат Васьлы чужйис да тойлалігтырйи ывла вылӧдзыс петкӧдіс. Мукӧд салдатъяс сӧмын сералӧны да сералігтырйи бӧрсяньыс Васьлысь бабасӧ кыскӧны. Туй вылын быдӧнӧс плетьӧн кульӧны, некодӧс оз жалитны. Коді бӧрдӧ, сылы унджык и инмӧ. Уна мортлӧн чужом кузяыс гырд визувтӧ.

X

Правление дорын тырыс йӧз. Челядь и баба, пӧрысь и том – быдӧн локтісны. Кодӧс мырдӧн вайодісны, коді ачыс локтіс... Коді бӧрдӧ, коді ойзӧ,— зэв ыджыд шум... Салдатъяс йӧз гӧгӧр быдсӧн ёсь йыла пищальясӧн ветлӧдлӧны, быд ногыс ёрччӧны. Челядь йӧз костті сідзи и сюйсьӧны, пырӧдчӧны водзлань. Весиг пӧрысь бабаяс тшӧтш воӧмаӧсь правление дорӧ да мӧда–мӧдныскӧд вашкӧдчӧны.

— Чӧв, ныленькой, сакартӧ пӧ ӧд кӧсйӧны вайны и быдтор.

— Енмыд тай сійӧ абу тюни... Кысь ме вӧтаси да, быдсӧн быттьӧ ангелъяс дінӧ волісны, ставныс вӧлліы мичаӧсь да шаньӧсь... Иніс тай со вӧтыд, локтісны на небось...

— А мыйла нӧ салдатъясыс татчӧ йӧзсӧ нӧйтигтырйи вайисны? Тӧдан он тэ?..

— Ог, нылӧй... Гашкӧ, мыйкӧ сетавны кӧсйӧны да. Шуӧны тай: гӧль йӧзлы пӧ отсавны кӧсйӧны.

— Чӧв, нылӧ. Коді пӧ ӧні енлы эз кевмы, найӧс вичкоын кӧсйӧны дарйӧдны.

— Ой–о–о... Господь...

Друг кыліс лыйӧм шы. Йӧз зэв ёна повзисны. Быдӧн гӧгӧрбокӧ видзӧдӧны. Челядь котӧрӧн уськӧдчисны. Бабаяс помвыв дасысь кымын ойӧстісны.

— Лыйисны, лыйисны... Менсьым... Ой...— Мый эбӧссьыс горзӧ ӧти баба да юрсисӧ нетшкигтырйи йӧз костті котӧртӧ. Чышъянтӧм, юрсиыс дзугсьӧма, лёзялӧма. Дӧрӧмыс косяссьӧма да морӧсыс ставнас кушын. Лолалӧ тэрыба, пошкӧ быдӧн. Баба бӧрся салдат вӧтчӧ да горзӧ–равзӧ:

— Кутӧй, кутӧй!.. Дявӧлыд пышйыны кӧсйӧ. Он на ыглӧдзтӧ пышйы, сюран,— котӧртӧ да кучик плеть киас летйӧдлӧ.

Бабалӧн кокыс крукасис да кымыньӧн крапкысис–уси.

— А–а, сюрин... Мӧдысь пышъян он нин?.. Мӧдыс пышъян он нин? Пышъялан он нин?— быд кучкӧмӧ салдат горӧдлас. Дасысь кымын кучкис.

Баба мыш вылысь гырд чепӧсйис. Баба куйлӧ да оз шыась. Сӧмын сыркъялӧмӧн шочиника лолалӧ.

Правлениедорса йӧз ёна зэв повзисны. Пӧрысь бабаяс дыр кыв шуны эз вермыны. Вом паськӧдӧмӧн дыр на олісны. Сэсся пернапас чӧвтісны да разӧдчыны мӧдісны. Бабаяс ёна на дыр бӧрдісны. Челядь ставныс бокӧ котӧртісны.

Недыр мысти правление дор кушмыны кутіс. Сы бокысь мужик морт тыдалӧ. Ӧтнас, нинӧмысь повтӧг куйлӧ, чужӧмыс гӧрдӧдӧма, весиг оз вӧрзьӧдчы. Сӧмын бокӧдыс гӧрд шор визувтӧма. Правление сайын баба куйлӧ. Мужик моз бокас эм жӧ гӧрд шор, сӧмын сійӧ сыркъялӧ на да шочиника лолалӧ.

Правление пытшкын ойзӧм шыяс кылӧны. Челядь ёна и бӧрдасны.

XI

Ёгор Ӧньӧ вӧр керкаын ӧтнасӧн олӧ. Зэв уна стречув чукӧртӧма да быдсӧн пес вылӧ чегъялӧма. Черыс абу да,, чертӧгыд сьӧкыдджык жӧ кажитчӧ. Мый ковмас, ставсӧ пуртӧн вӧлалӧ. Прамӧйджык сеяныс нинӧм абу. Сукар мешок кодьтӧ тай босьтліс, сійӧ эм на жӧ. Тшамъяас ветліс да сёянторйыс нинӧм жӧ эз сюр. Рачьяс да мый эськӧ эмӧсь, да пуныс тай нинӧм абу–а. Ичӧт лыянысь пӧткаяс лыйны оз позь, а мукӧд сикас пищальяс абуӧсь дай.

Ӧньӧ вежон чӧж нин ӧтнасӧн олӧ. Весиг ӧти мортӧс на эз аддзыв. Керка лӧскысь эськӧ капканъяс аддзис да бара лызь ни, зыр ни абу. Муртса тэльӧб кодь зыр вӧлаліс да сідзи и муніс кӧч кыйны. Вит капкан октіс.

Ӧтчыд, кӧч кыйигад вӧрӧдыд ветлігӧн, Ӧньӧлы паныд сюри Ӧльӧш Илля, ӧти сиктса мужик, сусед морт. Ӧльӧш Илля ёна и шензяс.

— Аттӧ морӧ, коді нӧ тэнӧ татысь чайтас!.. Некод ӧд оз тӧд. Тӧндзи на батьыд вӧлі шогсьӧ: кытчӧ пӧ бара муніс–а?.. Мыйла нӧ гортсаыдлы некодлы он висьтав?..

— Сідзтӧ ӧд, Илля дядь, оз позь. Казявны вермасны.

Дыр сёрнитісны. Ӧньӧ став олӧмсӧ юасис. Илляыд кыдзкӧ озджык сяммы ёнасӧ висьтавлыныс. Сідз–тадз ылӧсӧн ӧткымынтор висьталіс. Сэсся Ӧньӧ ассьыс батьсӧ корис да нянь тшӧктіс вайны. Аскӧдыс аддзысьлӧмсӧ сэсся некодлы эз тшӧкты висьтавны.

Илляыд гортас локтіс да, мудз йывсьыд неуна юыштіс. Юӧм бӧрад мортыд век варовмыштӧ. Мукӧддырйи юн и тӧдлы, мый шусьылас. Илля дукӧссӧ пасьтавны пондіс да аслас бабалы и шуӧ:

— Ёгорӧдз, час, ветла. Пиыс тай вӧлі тшӧктӧ да.

— Кутшӧм пи?.. Кытысь нӧ аддзылін?..

— Ягас тай вӧлі кӧч кыйӧ, ветлӧ.

— Со... Вот и Ӧньӧ... Гортас кутшӧма шогсьӧны–а, сійӧ сэні со, бокас и вӧлӧма.

Илля дядь Ёгор ордӧ муніс да став семья дырйиыс ӧдйӧ и висьталӧ Ӧньӧ йывсьыс. Ёгорлӧн ставныс радӧсь лоины. Ёгора пыр и вӧрӧ каины лӧсьӧдчыны кутіс. Мамысъяс нопъяс тэрыба сӧвтісны. Уна сёян–юан лӧсьӧдісны.

Ӧньӧ вӧр керкаӧ водӧма да ружтӧ. Ёна быдсяматорсӧ думайтӧ. Думнас быдлаӧ волас.

Друг шарӧдчӧм шы пондіс кывны. Ӧньӧ ёна зэв повзис. Муртса кӧмсӧ сюйыштіс да ичӧт лыянӧн ӧдзӧс костӧд чургӧдчис.

— О, батьӧ вӧлӧма!?— радысла сідзи и уськӧдчис. Некутшӧм пасьтасьӧм эз ков.

Тэрыба вӧвъяс лэдзалісны, эштӧдчисны да керкаӧ пырисны. Керкаын пач ломтісны, би дорын ёна варовитӧны.

— Мамыд, зонмӧ, ёна нин вӧлі шогсьӧ. Ловъя ли, абу ли пӧ...

— Найӧ ӧд, дерт нин, шогсясны. Мый нӧ сэсся, кутшӧма нин белӧйясыд олӧны? Мыйяс сёрнитӧны?

— Омӧль, зонмӧ, олӧм пондіс лоны. Некытчӧ петны он лысьт. Мияно нёльысь кымын нин шобсьыны волісны. Век тэнӧ юасьӧны. Кытчӧсюрӧ сідзи и швачкасны–кучтсасны, дзик садь быртӧдзыд лолӧ. Тӧндзи мамыдлы сояс кучкисны, да ӧні на пыр сойтӧмалӧ. Менӧ, зон, ёна жӧ пин нӧйтлісны!.. Ок, ёна!..

— Краснӧйясыс некӧн на оз нимавны?..

— Оз на прамӧясӧ нинӧм... Ёна нин эськӧ мукӧдыс белӧй вылад дӧзмӧмаӧсь да. Краснӧй праватӧ бӧр нин виччысьӧны.

— Белӧйлы регыд пом воас... Дыр овны оз вермыны. Зэв уна йӧз налӧн абу на.

— Ог бара тӧд. Мыйкӧ тай шуӧны Печорасянь зэв уна пушкаяс вайигӧн–а. Салдатъяс пӧ зэв унаӧн локтӧны, дай уна пӧ быд сикас тӧвар вайӧны... Быдтӧр пӧ локтӧ.

— Сійӧ эськӧ унджыксӧ пӧръявлӧны да. Мудерӧсь ӧд найӧ. Ёна ылӧдчасны, мед тэ на дор олан. Бӧртинас сэсся кокыштны и видзӧдчӧны. Ті, бать, налысь эн кывзӧй.

— Ог тӧд нин, мый сэсся керсьыны. Весиг некутшӧм оланног абу.

— Неунасӧ терпитлам да ӧд, бӧрас мыйкӧ лоас жӧ. Краснӧйясыд локтасны да мездасны.

Ая–ниа дыр на сёрнитісны. Быдтӧрсӧ мыйкӧ варовитісны. Рачын кӧч пуисны да мичаӧдз ужнайтісны. Пӧттӧдз сёйисны. Водісны узьны.

XII

Сиктъясын выльторйыд ӧдйӧ и паськалӧ. Илляыд муртса на висьталіс, а бабаыс суседас петаліс да пыр и вашнитіс. Ёгор Ӧньӧыд зэв регыдон кывсис. Быдӧн сори–кості пондісны сёрнитны.

Коркӧ сэсся Ӧньӧыд и белӧйяслы кывсис. Ёгор ордӧ морт дас кымын ыджыд пищальясӧн локтісны. Ставныс ёрччӧны да корсьысьӧны.

— Кытӧні пиыд?.. Кытчӧ дзебинныд?—горзӧны Ӧньӧ мам вылӧ.

— Но, господьӧ, прӧститӧ, эз на гортӧ волы да...

— Кытӧні нӧ кӧзяиныд, пӧрысь мужикыд?

— Ягӧ тай песла кайис да, век на сӧ эз лок. Пӧрысьыдлы дыр тырмӧ ветлыныд.

— Энӧ ылӧдчӧ. Ставсӧ нин ӧд тӧдам. Вай буди висьтав, кытӧнӧсь? Он кӧ, став кучиктӧ кулям,— горӧдіс ӧти югыд кизя салдат да плетьнас юр гӧгӧрыс шаркнитіс. Пӧрысь бабаыд ёна и повзис. Пуксис лабичас да эз нин шыасьлы.

...Ёгора шутьлялӧ да лэччӧ. Вӧвлы кучкыштас да, бара. Пикӧд аддзысьліс да долыд. Мукӧддырйи тӧдлытӧг ыджыда серамыс петас. Ас думнас уна сёрни лӧсьӧдлас. Гортсаяссӧ кӧсйылас пӧрйӧдлыны, сэсся бара думыштас да, оз нин кӧсйы пӧръявны: найӧ пӧ ӧд сьӧлӧмсянь жӧ виччысьӧны. Кутшӧмкӧ ӧд да мам жӧ дай баба.

Сиктланьӧд Ёгора ӧддзӧдыштіс вӧвсӧ. Кымын матысман, сымын регыдджык гортӧ локны гажыд петӧ. Дай вӧлыд гортланьыд восьлалӧджык.

Белӧйяс век на Ёгор ордын корсьысьӧны. Став сарайсӧ и картасӧ гурйисны. Некысь нинӧм эз аддзыны. Зэв ёна ёрччӧны–видчӧны. Кодлысюрӧ сідзи и косивайтӧны–кучкалӧны. Карта вывсьыс мӧсъяссӧ мыйкӧ кучкалісны.

Ёгорыд муртса на сувтіс, кильчӧ дорас салдатъяс пыр и кытшалісны. Вӧвсӧ бергӧдісны да бӧр тшӧктӧны пи дорас нуны. Ӧньӧлӧн бабаыс да мамыс эськӧ уськӧдчылісны жӧ мездысьны да, нинӧм эз вермыны керсьыны. Сӧмын аслыныс бокас плеть туй сюри гырд чепӧсйытӧдз. Ёгораӧс додь нырас ямщичайтны пуксьӧдкны, сэсся ещӧ ӧти вӧв босьтісны да дас салдат мӧдӧдчисны. Одйӧ вӧтлыны тшоктӧны. Ёгораӧс быттьӧ вины и кӧсйӧны, плетьӧн бокас сӧмын кульыштасны.

Ёгора эськӧ первӧйсӧ эз кӧсйы мунны, да бугыльтӧ перъялӧмысь неуна повзьыштккодь. Юрсӧ ӧшӧдіс да вӧвсӧ туй вылас веськӧдіс. Нинӧм некодлы оз шыась. Плетьнад кучкасны, да сӧмын яйсӧ тіркнитлас, весиг оз ойӧстлы. Сӧмын синваыс тюргӧмӧн петӧ. Вӧлыс эськӧ ёна нин мудзӧма да плетьнад нӧйтігӧн быть лоӧ котӧртны. Доддяс вит мужик пукалӧны да ёна ӧдйӧтӧ он зэв рӧдты.

...Ӧньӧлы талун кык кӧч шедӧма да самӧй кульны босьтчӧма. Мыйкӧ нин мӧвпаліс да ӧд батьыс ичӧтика водзджык лэччыны удитіс, кӧть сӧ гӧснеч вӧлі мӧдӧд да. Номсаланінас лёка лӧсьыда сёйис.

Друг сёрни кыліс кӧсйис на видзӧдлыны, а ӧдзӧс дорсяньыс ӧти салдат лыянсӧ морӧсас нин чургӧдӧма. Мый и керны? Ичӧт лыяныс дукӧс зептас лои. Бомбасӧ гартыштіс да керка вольӧс улас пельӧсас сюйис. Некыдзи нин он вермы водзсасьны.

Ӧньӧ ещӧ на керка пытшкӧ уськӧдчыліс, кӧсйис лыян босьтны да бӧр ставсӧ вӧтлыны. Нинӧм вылӧ эз кӧсйысь сетчыны. Эз на удит воськовтнысӧ, а белӧй салдатыд кыкысь нин сылы лыйис, киас дай кокас веськалі. Петны тшоктӧны. Он кӧ пӧ пет, ещӧ на лыям.

Ӧньӧлӧн кыкнан ранатіыс гырд визувтӧ. Кокас эськӧ абу ёнасӧ веськалӧма, а кисьыс став яйсӧ нӧбалӧма. Ӧньӧ кисӧ лэптӧмӧн ывла вылӧ петіс.

Салдат петігкостіыс и плетьӧн косьыштіс. Батьыс эськӧ ранасӧ Ӧньӧлысь кӧртавны кӧсйис отсыштны, да ӧти салдат ылӧ тойыштіс. Усьтӧдзыс лои.

Белӧйяс весиг оз жалитны, мый эбӧссьыс кульӧны–нӧйтӧны Ӧньӧӧс. Ӧти мудзас да мӧд босьтсяс, Ӧньӧӧс садь быртӧдзыс нӧйтісны нин, дзик кулӧм морт кодь куйлӧ, а век на нӧйтӧны. Сэсся пӧтісны, ставныс мудзисны. Вӧв доддьӧ пуктісны да сиктӧ лэччӧдны кӧсйӧны. Батьыс доддяс вевттис, мед эськӧ дзикӧдзсӧ оз жӧ кынмы.

Ёгоралӧн вӧлыс ёна нин мудзӧма: ӧтарӧ–мӧдарӧ ӧд нин шойччывтӧг ветліс дай ӧні бара эз шойччӧдны. Эбӧсыс дзикӧдз нин бырӧма. Плетьнас эськӧ кучкаласны жӧ да, дзик веськодь, быттьӧ оз и кывлы. Зэв надзӧн довгӧ.

— Мыйла нӧ скӧтинасӧ нӧйтанныд? Кывтӧм пемӧстӧ ӧд оз жӧ ков сэтшӧма ӧбӧдитны. Ӧд коймӧд пӧв нин таті мунам да, эг на шойччӧдлӧ... Та мында мужикыдлӧн ӧд сьӧкта жӧ эм, кыскыны колӧ,— зэв сьӧлӧмысь шуӧ Ёгор.

Збыльысь ӧд додьясыс сьӧкыдӧсь. Квайт мортӧн вӧв вылӧ. Муртса тӧрӧны доддяс. Подӧн некод оз кӧсйы мунны. Ӧньӧӧс водтӧдӧмаӧсь да, зэв уна местасӧ босьтӧма. Ачыс дзик нин кулӧмакодь. Весиг быттьӧ оз и лолав.

— Час инӧ кокньӧдыштам... Шыбитӧй тайӧс вӧрас. Чӧрту, мед катшаракаяс сёясны,— шуӧ салдат аслас вӧйтыръясыслы.

Ёгор эськӧ оз тшӧкты, да сылысь оз кывзыны. Унатор на кӧсйис шуавны, да плетьӧн дугӧдісны. Куим–ӧ–нёльысь бокас кучкисны.

Сиктланьӧ пондісны матысмыны, дай Ёгортӧ вӧв додьсьыд тойыштісны. Ёгор эськӧ важӧнсянь нин волі кӧсйӧ кольччыны да, некыдз эз лэдзны, вошӧмысь полӧны. Вӧвъясыс эськӧ воськолӧн мунӧны да кольнысӧ весиг оз вермыны, пода морт дорысь надзӧнджык довгӧны.

Ёгор гортӧдзыс эз и ветлы. Первӧйя сиктас сувтіс. Белӧйясыд первӧйя сиктас жӧ сувтісны. Выль вӧвъяс босьтісны сиктӧ лэччыны. Ёгор вӧв жӧ корсьӧ. Белӧйяс мунтӧдз некод эз сет. Мунісны белӧйясыс да аслас рӧднялысь и доддяліс. Тулуп ещӧ босьтіс да одйӧ и модіс.

Ӧньӧ век на куйлӧ. Дзик кулӧмакодь. Ёгор видлалӧ да яйыс мыйкӧ шоныдкодь на кажитчӧ. Тулупӧн лӧсьыда гартіс да небыда доддьӧ пуктіс. Ёна зэв тэрмасьӧ, вӧвсӧ бергӧдіс сиктлань да пыр навыскокӧн локтіс.

XIII

Ыджыд сьӧд мыр дорӧ биасьӧмаӧсь да би гӧгӧрын дас кык морт пукалӧны, ставныс мужикъяс. Сёрнитны завӧдитчасны да, сёрниыс оз гартчы. Быдӧнлӧн быттьӧ дышыс петӧ, кык–ӧ–куим кыв шуасны да бӧр дугдасны. Кыв шуасны да биӧ стречув шыбитасны. Би киньыс ускӧдчӧмӧн вывлань ӧдӧбтылас да надзӧник бӧр лэччас. Ӧти мужик ыджыд сэрапом босьтіс да бисӧ гудрыштӧмӧн и шуӧ:

— Весиг ӧд ӧти патрон абу. Паныдасям кӧ, нинӧм ог вермӧй вӧчны, ставнымӧс пленӧ босьтасны,— шуис да пыдісянь лолыштіс.

Мужикъяс дыр нин вӧрті ветлӧны. Первӧйсӧ вӧліны квайтӧн, сэсся дас кыкӧдз содісны. Дас кыкнаныс коммунистъяс, гӧль йӧз дор олысьяс. Краснӧй дорӧ кӧсйио ны пышйыны да эз удитны, белӧйясыд туйсӧ орӧдісны. Ӧні сэсся некыдз тӧлксӧ корсьны оз вермыны. Кӧсйӧны пыр вӧрӧд мунны, туйӧ петавтӧг, да няньыс некодлӧн абу. Сиктъясӧ петавны полӧны, быдлаын белӧйяс. Ас письыс ӧтиӧс юралысьӧ бӧрйисны да сылысь быдтор кывзӧны.

Белӧйяс важысянь нин коммунистъястӧ корсьӧны. Важӧн нин мужикъяслӧн вӧрӧд ветлӧмыс кывсьыліс. Быд сиктын кутны кыйӧдчӧны. Уна сиктса мужиклы дон кӧсйисны сетны, коммунистъяслысь оланінсӧ кӧ тӧдмаласны. Мукӧд мужикъяслы нимкодь, нарошнӧ вӧрӧдз ветласны да ёна дзоръяласны, смекайтасны.

Сёйтӧгыд ёна гажтӧм овнытӧ. Тӧрыт вӧйтыр ӧти тшамъяӧ веськалісны да ещӧ на сукарторъяс сёйышталісны, а талун нинӧм на эз сёйны. Кузь пемыд вӧрсьыд оз зэв тшӧкыда сёйнытӧ сюр, сиктъясыд шочӧсь, дай быд сиктын белӧйяс эмӧсь, пыр лоӧ повны.

Талун мужикъяс–коммунистъяс рытӧдзыс сёйтӧг ветлісны. Рытъядорнас куш вылӧ петісны.

— Но–о, тані, тыдалӧ, олысьяс эмӧсь!.. Вай ӧти морт ветлӧ да тӧдмалӧ, мый сэні керсьӧ. Колӧ эськӧ няньтор кыськӧ судзӧдны,— шуӧ юралысьыс.

Сиктӧ мунысь регыд и сюри. Некутшӧм ёна бӧрйысьӧм эз ков. Быдӧн вӧлі кӧсйӧны мунны да юралысь медсюсь вылӧ индіс. Юралысь — морт шань, быдӧн сылысь кывзӧны.

Сиктӧ ветлысь регыд бӧр локтіс. Киняулас ыджыд нянь тупӧсь вайӧ. Быдсӧн нюмдылас. Ачыс мудзӧма да пошкӧ.

— Куим керкаӧ вӧлі. Ставсӧ тӧдмалі. Ӧти бур тьӧтка тупӧсь нянь сетіс. Налӧ, сёйӧ,— чургӧдӧ юралысьлы.

Юралысь зэв кузь пурт кыскис да няньсӧ торйӧдлігмоз юасьӧ:

— Уна–ӧ тат белӧйясыс?.. Мый вӧчӧны?.. Кытӧні олӧны?..

— Белӧйясыд тайӧ сиктас абу зэв уна, морт дас, гашкӧ, эм. Ӧти керкаӧ пыралі да, оз зэв ёна белӧйтӧ ошкыны. Ёна пӧ гӧль йӧз вылас чиганитчӧны. Вина пӧ юӧны да олӧны.

Юралысь думыштчис. Юрсӧ ӧшӧдӧмӧн дыр пукаліс. Нянь сёйигӧн ӧтторйӧ юрнас лётнитлас. Сэсся бӧртинас шуӧ:

— Ёртъяс, ме зэв ыджыдтор думышті. Ог тӧд мый ті шуанныд? Миян эм кык пищаль, а патроныд ньӧти абу. Вай тайӧ сиктас ставӧн ветламӧ да уськӧдчылам. Гашкӧ, мыйкӧ и сюрас. Мед эськӧ миянӧс оз и тӧдлыны, гусьӧнджык колӧ вӧчны. Вай кык пельӧ торйӧдчам. Кор ме шутёвта, ставныд ме дорӧ локтӧ.

Войтыр думыштчисны. Мукӧдлӧн быдсӧн серамыс петыштіс. Мукӧдъяс пиньсӧ векыштӧмӧн кулаксӧ гӧрддзалісны да вомгорулас чорыда ёрччыштісны.

Эз ков зэв дыр кӧсйӧм. Бурджыка пасьтасисны, лӧсьӧдісны пуртъяс да ньӧжйӧник мӧдӧдчисны. Медводзвылас мунӧ юралысьыс. Сикт дорӧ сувтыштлісны. Войтырӧс юралысьыс тшӧктіс тетюртчывны да ӧтнасӧн сиктӧ муніс.

Сиктын том йӧз вӧйпукны петӧмаӧсь, быдӧн гудӧкасьӧны, сьылӧны да йӧктӧны. Том йӧз бӧрся белӧй салдатъяс тшӧтш ветлӧны, нывъясӧс кыйӧдӧны. Первӧйсӧ унаӧн вӧліны да том йӧз вылад ёна чиганитчисны, ёна нывъястӧ ӧбӧдитлісны. Ӧні этшанад колины да неуна полӧныджык, вывтісӧ оз зэв тешитчыны йӧз вылад. Зонъясӧс куритӧдасны, да табак вылад найӧ радӧсь.

Коммунистъяслӧн юралысь ёна гусьӧн ветлӧдліс сикт кузя да став белӧйяссӧ тӧдмаліс, быд керка дорӧ вӧліс. Войтыр дінӧ локтіс да гусьӧник вашкӧдӧ:

— Ёртъяс, нинӧмысь повны. Белӧйыс сӧмын морт дас татӧні. Куим керкаын олӧны. Пыранныд да некодӧс эн ӧбӧдитӧ. Ружьеяссӧ босьтӧ да бӧр петӧ. Унджыкыс вӧйпукалӧны, абу гортасӧсь. Караулас некод оз сулав. Ӧти джыннад мунӧ то эсійӧ керкаас, мӧдыс локтӧ ме бӧрся. Коймӧд керкаас ӧтлаын ставӧн мунам. Сэні начальник кодьыс олӧ да мудераджык колӧ вӧчны. Тышкасигас шумсӧ энӧ вӧчӧ. Мырддяланныд да петігад ӧдзӧс дорас караул сувтӧдӧ, мед некодӧс ывлаас не лэдзны. Шутёвта да, ставныд чукӧртчӧ.

Зэв чӧла восьлалӧны. Торйӧдчисны, кык пельӧн мунӧны. Керка бокъясті дзебсясигмоз кыссьӧны. Сикт кузя мукӧд керкаас биаӧсь, мукӧдас битӧмӧсь. Белӧй олан керкаясын биаӧсь на.

Войтыр кык керкаысь лӧсьыда мыніcны, некутшӧм зык прамӧя эз вӧв. Ӧти керкаас самӧй вӧлі ужнайтӧны да пызан сайысь чеччыны лэдзлытӧг и став уджсӧ вӧчисны. Коймӧд керкаас неуна сьӧкыдджык вӧлі. Юралысь ӧшинь пырыс видзӧдліс да ӧти салдатӧс аддзис: пызан дорас пукалӧ да ичӧт лыяннас вӧрсӧ. Сэсся мукӧдъясыс кӧтшас лабичас пукалӧны. Унаӧнкодь да мыйкӧ зэв ёна сёрнитӧны.

Коммунистъяс зэв гусьӧник посводзӧдыс пырисны. Юралысь морт вӧйтырӧс ӧдзӧс дорас сувтӧдіс да ӧтнасон и пырис. Шутёвтӧм бӧрын мукодсӧ тшӧтш тшоктіс пырны. Ачыс ӧти вӧйтырлысь юрсьыс шапкасӧ кульыштіс да ёкмылялӧмӧн сійӧс пыртӧ. Пыртіс да тэрыба пернапас чӧвтіс. Сэсся зэв жӧ тэрыба шуӧ:

— Господинъяс, вый тіянлы оз–ӧ ков? Табак абу да, гашкӧ, вый вылас неуна кӧть сетыштанныд,— ачыс ӧтарӧ пызан дорас матыстчӧ.

— Вый!.. Мыйла нӧ оз, колӧ бара...

— Зэв ӧд чӧскыд выйыс, свежӧй на. Баба муртса сӧдзӧдны удитіс. Пыр и гусьышті,— шапкасӧ видлалӧ, быттьӧ разьны кӧсйӧ, ачыс ӧтарӧ матыстчӧ и матыстчӧ. Дзик пызан дінас локтіс да кыдзи тай кватитас ичӧт лыянсӧ да шутёвтіс, белӧйясыд шӧйӧ–пӧйӧ вошины. Мукӧд вӧйтыр сэсся уськӧдчисны посводзсянь да тэрыба лыйсян кӧлуйсӧ мырддялісны. Асьнысӧ некодӧс эз вӧрӧшитны, сідзи и мунісны. Нянь тай тув витӧн кымын морт вылӧ босьтісны.

Ёна и радлісны. Кокъясныс сідзи и котӧртӧдӧны. Ылӧ мунісны да пожӧма вӧрӧ ыджыда биасисны. Би дорын став прӧмыссӧ раддзӧдлісны. Кӧкъямыс винтовка, нёль ичӧт лыян да сӧ куим–ӧ–нёль патрон сюрӧма.

— Аттӧ, ерӧмаканьӧ, тадзи кӧ эськӧн быд рыт,— шуӧ ӧти ёрт.

— Да, краснӧйясыд кӧ эськӧн матынӧсь, ёна отсасям.

XIV

— Весьшӧрӧ эн лыйлӧ. Бура метитчӧ. Кытчӧ веськалӧ, сэтчӧ и гогныштӧ. Патроныд зэв нин этша коли. Гӧгӧр кытшлалӧмаӧсь, мунны некытчӧ,— быдӧнлы тувкӧдӧ коммунистъяслӧн юралысь.

Войтыр ёна водзсасьӧны. Кытш вӧчӧмаӧсь да гӧгӧрбок лыйлӧны. Коді чургӧдчас, сылы и пасьнитасны–лыясны. Кытчӧ веськалӧ, сэтчӧ и шковгӧны. Уна морт нин ранитісны.

Белӧйяс локтӧмаӧсь унаӧн, сё мортысь унджыкӧн. Гӧгӧр кытшалӧмаӧсь да некодӧс пышйынысӧ оз лэдзны. Мортъяс дінас матыстчыны бара жӧ оз лысьтны. Быдӧн лыйӧмысь полӧны. Ёна жӧ бура метитчӧмӧн ӧд и лыйлӧны да!.. Муртса на чеччӧны, пыр и ранитасны.

Коммунистъяс медбӧръя патронъяссӧ нин лыйлӧны. Винтовкаяссьыс ставыс нин бырӧма. Ичӧт лыянас тай неуна эм на, да сійӧн водзсасьӧны. На вывті пуляясыс сідзи и шутьлялӧны–ветлӧны. Белӧйясыд оз жалитны, вылас вылӧ сідзи и кульӧны–лыйлӧны.

Некутшӧм тӧлк эз босьт. Белӧйясыд некыдз эз вермыны сибӧдчыны. Сэсся налӧн начальникыс мудеркодь да мудеравны кӧсйӧ. Лыйсьӧмысь ставсӧ дугӧдіс, еджыд флаг лэптіс. "Миритчам пӧ,— шуӧ.— Вай пӧ бурӧн сетчӧ, нинӧм пӧ огӧ вӧчӧ".

Юралысь коммунистъяслӧн думыштчис. Юрсӧ гыжгыж керис да вӧйтыр вылӧ видзӧдӧ, дыр видзӧдӧ, сэсся бара еджыд флаг вылӧ видзӧдлас. Зепсӧ гудйыштіс, да нинӧм оз сюр, весиг ӧти патрон абу кольӧма. Дыр на чӧла оліс, сэсся вӧйтырлысь юалӧ:

— Ёртъяс, мый нӧ вӧчанныд?.. Патроныд ӧд кӧні нин абу. Пленӧ сетчам али огӧ?..

— Вайӧ сетчамӧ... Гашкӧ, краснӧйясыд регыд воасны да мездасны. Зэв нин тӧлысь тюрьмаын видзасны.

— Быть ӧд сетчы... Мыйӧн нӧ водзсасян?—скӧрыськодь шуӧ ӧтик мужик.

Юралысь ньӧжйӧник шапкасӧ босьтіс да пищаль помас пуктіс, сэсся ньӧжйӧник жӧ вылӧ лэптіс, ӧтарӧ–мӧдарӧ ӧвтыштіс.

Белӧйяс ёна радӧсь лоины. Быдӧн сувтісны да кытшнас ставнас пондісны матыстчыны. Начальникыс матысмис да ружьеяс тшӧктӧ пуктавны.

Юралысь ещӧ на ӧтчыд вӧйтыр вылӧ видзӧдліс Мукӧд вӧйтыр пищальсӧ пукталӧмаӧсь нин, ставыс нин муас. Юралысь ньӧжйӧникӧн тшӧтш пуктіс, нинӧм шутӧг мышкас кисӧ вежыньтӧмӧн зэв тшапа сувтіс.

— А–а, сюринныд!—горӧдіс белӧй начальник. Тшӧктӧ пӧрччысьны.

Салдатъяс зіля уджалӧны. Быдлаті шобисны да нинӧм эз сюр. Дзик пасьтӧгыс пӧрччӧдлісны, кӧмтӧгыс лым вылас ёна дыр видзисны. Коді кынмӧ да дрӧжжитӧ, сылы пель бокас кучкасны. Коммунистъяс некод нинӧм оз шыасьны. Мый тшӧктасны, сійӧ и вӧчӧны, весиг оз ойӧстлыны. Дыр на мучитісны. Сэсся пасьтӧдісны да сиктӧ лэччӧдіны, ыджыд начальник дорӧ.

Белӧйлӧн ыджыд начальникыс плеть босьтӧма, джоджӧдыс сӧмын нин тшолкнитас. Плеть йылыс пӧтӧлӧкӧдзыс кайлӧ. Горӧдлас да, быдсӧн ӧшиньыс тіркнитлас. Муртса на коммунистъясӧс пыртісны, пыр и плетьнас кульны пондіс.

— Сюринныд... дявӧлъяс, морт сёйысьяс. Эжваас колӧ лэччӧдны да ставнытӧ пасьтӧгыд купайтны,— мый эбӧссьыс плетьнас кучкас. Кытчӧ веськалӧ, сэтчӧ и вӧлыштӧ. Уна мортлӧн нин гырд чепӧсйис.

Мукӧд белӧй салдатъясыс видзӧдласны да сӧмын серӧктасны. Кыв шуны оз лысьтны, ёна начальниксьыс полӧны.

— Играйтчӧ... Тешитчӧ... Миянӧс ӧні верманныд, нӧ став уджалысь йӧзсӧ вины он вермӧ. Регыд нин тешитчӧмыдлы пом воас. Регыд пель бокныд шонавлас,— петіс джодж шӧрас коммунистъяслӧн юралысьыс да синсӧ арыштӧмӧн чорыда и шуис.

— Мый!.. Ещӧ и мекӧд сёрнитны лысьтан... Мунӧ, регыдджык нуӧ татысь ставсӧ. Пасьтӧгыс пӧрччӧдӧй да, бокъяссьыс став кучиксӧ кульӧ,— ёна зэв начальникыс скӧрмис. Скӧрысла весиг сёрниыс оз артмы. Быдсӧн сювтчӧ. Плетьнас кӧсйӧ ӧвтыштны да плеть помыс аслыс чужӧмас швачкис. Ещӧ ёна скӧрмис да мый эбӧссьыс плетьсӧ шыбитіс. Плетьыс аслас салдатлы чужӧмас инмис да салдатыд тшӧтш ёна скӧрмис. Сӧмын ӧд начальник вылас скӧравнысӧ оз лысьт, став скӧрсӧ коммунистъяс вылӧ лэдзис.

Салдатъяс тешитчынытӧ кужӧны. Ставсӧ пӧрччӧдісны, ӧти улыс гач кежсьыс колисны да пасьтӧгыс лым вывтіыс котӧртӧдӧны. Ставныс кӧмтӧмӧсь. Мукӧд салдатъясыс ӧд ещӧ нарошнӧ вӧрсӧны, быттьӧ вӧв юктавны лэччӧдӧны.

Йӧз юрсӧ чурйӧдлӧны, кӧсйӧны видзӧдлыны да некодлӧн сьӧлӧмыс оз лэпты. Быдӧнлӧн синваыс петӧ.

Мортъясӧс йи вылӧдз котӧртӧдісны. Эжва вылӧдз. Коммунистъяс асьныс ставныс кӧмтӧмӧсь да пасьтӧмӧсь, а некутшӧм кынмӧм оз тӧдчы. Став яйыс нин дубалӧма.

— Вай паськыд юкмӧс кералӧ. Коді кералас, сылы награда сетам, кыкысь плетьӧн кучкам,— сералігтыр шуӧны салдатъяс.

Коммунистъяслӧн юралысь чер босьтіс да тэрыба йи пондіс керавны. Ӧти здукӧн и юкмӧсыд артмис. Сэсся сувтіс да салдатъяслы шуӧ:

— Ёртъяс, зэв ӧмӧй тіянлы ӧти пуляыд жаль. Вай кӧть лыйлӧ миянӧс да вӧлись вӧйтӧ. Морт сьӧлӧм кӧ тіян эм...

— Молчать, чӧрт!— горӧдіс салдатъяслӧн начальникыс да плетьӧн кульыштіс.

Войтырӧс ставнысӧ спинаӧн юкмӧслань бергӧдісны, сэся ӧтиӧн–ӧтиӧн и виалісны. Юкмӧс дорас ваясны, начальникыс плетьнас кучкас, сэсся ваас тойыштас, кучкас да тойыштас. Сідзи ставсӧ ловйӧннас и сюялісны. Эжвалӧн визулыс ыджыд. Мортыд усьӧ да пыр и йи улас кыскас, сэсся гӧльгигтырйи йи увтіыс кывтӧ.

XV

Гӧльджык йӧзыдлы быд ногӧн сьӧкыдджык. Белӧйяс быдӧнӧс вина тшӧктӧны вӧчны. Талун ӧти вӧчас, аски мӧд. Гӧль мортыдлӧн сёйнысӧ няньыс абу, а кысь нин вина вӧчны лишалас. Ёна и нӧйтлісны. Быдтӧрйысь нӧйтӧны. Гӧль мортыд быдторйысь мыжа: Сӧвет дор олӧмысь нӧйтӧны, гӧльла нӧйтӧны,

Ёна нин и йӧзыд скӧрмисны. Оланног эз понды лоны. Белӧйяс пыр юӧны да йӧз вылын играйтчӧны. Белӧйяс плетьтӧгыд воськов сайӧдз оз мунны. Некытчӧ петны он лысьт, пыр быттьӧ мыйыськӧ лоӧ повны. Аслад гортыд абу и горт кодь.

Белӧйяс крестьяналысь вӧвъяс нуасны да дзонь вежон чӧж новлӧдласны, сэтшӧма ӧмӧльтӧдасны...

— Дыр–ӧ нин тайӧяс оз весасьны–а?— Ӧтчыд уна мужик чукӧртчӧмаӧсь да ас костаныс сёрнитӧны.

— Мыйла нӧ мунасны! Дивъя овнытӧ, быдтор сетӧны да!..

— Кыдзи нӧ эськӧн он сет, ӧд ставсӧ асьныс босьтӧны. Майбырӧй, сетӧмыд тай небось оз на ков, регыд асьныс аддзасны да страпайтасны.

— Кытчӧдз краснӧйясыд оз вӧтлыны, тайӧяс оз нин бара мунны. Краснӧйясыд пӧ эськӧн регыд нин локтасны да.

— Ог тӧд нин. Мыйкӧ тай висьталӧны: регыд да регыд, а он нин сэсся, тыдалӧ, вермы виччысьнытӧ — ыджыд видз кузя налӧн локтӧмыс кажитчӧ нин.

— Первӧйсӧ сы пыдди белӧйястӧ вывті лӧсьыда виччысисны.

— Сӧтана нин эськӧ тайӧ белӧйясыд да. Ад горшъяс, ставнымӧс этша вильӧдісны нин.

— Вайӧ либӧ краснӧй дор гижсямӧ да уськӧдчыламӧ... Мый нӧ наысь повныс. Налӧн ӧд абу уна йӧз, вермам... Краснӧйыд локтас да отсалас.

— Чӧв, друг, дугды. Немтор абусӧ тай сёрнитан. Мыйӧн нӧ пондам косясьны? Кулакнад ӧд он пет...

— Тайӧясӧс эськӧ позьӧ на и кулакӧн повзьӧдны да. Сэсся ӧд налысь ружьесӧ мырддялам... Вермам!..

— Ог тӧд... Немтор, ме чайта, оз ло.

Друг пырис югыд кизя белӧй салдат да джодж шӧрас стукнитіс.

— Кутшӧм тані йӧз чукӧр? Коді тшӧктіс тіянӧс чукӧртчыны?..

— Сэсся ӧмӧй некытчӧ нин весиг гӧститны петавны оз позь?

— Мы–ы–й, ещӧ и сёрнитны?!— Кульыштіс плетьӧн. Белӧйяс ёна сёрнитны оз лэдзны.

Челядьлӧн весь оз овсьы, пель налӧн ёсь, быдтор быдлаысь кывзӧны, быдтор аддзӧны. Мыйӧн кывласны ли, аддзыласны ли, которӧн Сандро Степан ордӧ мунасны. Сэсся Степанлы дзик ставсӧ висьталасны.

Степан вӧйна вывсянь гортас отпускӧ локтіс да сэсся белӧй улӧ и коли. Гортас прӧстӧй мужик моз олӧ. Немтор прамӧя оз тӧд, некытчӧ оз ветлы, ёна уна лишнӧйтор оз сёрнит. Ачыс мыйкӧ век гижышталӧ. Челядь висьталасны да, налысь сёрнисӧ пыр и пасйыштас. Зэв нин уна кабалаторъясӧ гижалӧма. Войнас сэсся, вӧй шӧр кадын, лазъя мужик волывлӧ. Муртса Степан ордӧдз пырыштлас, кыв–мӧд вашкӧдас, кабалаторъяс босьтас да бӧр довгас–мунас. Тадзи быд рыт.

XVI

Карысь став коммунистъяс нин мунісны. Белӧйяскӧд нинӧмӧн косясьны да сэсся быть лоӧ пышйыны. Воча белӧйяскӧд тышкасьны дзонь рота салдат мӧдӧдлісны, ставнас белӧй ки улӧ сетчисны. Прокушев пӧръясьӧмӧн став краснӧйсӧ вузаліс, сэсся ачыс белӧй начальникӧ пуксис, зӧлӧтӧй погонъяс вураліс, тшӧтш пондіс краснӧй вылӧ воны.

Коді вӧлӧн, коді подӧн, коді котӧрӧн, коді восьлӧн — быдсӧн тэрмасьӧны, туй тырӧн мунӧны. Медбӧрас морт дас кымын мужикъяс кольччӧмаӧсь да ӧтчукӧрын, йӧзлысь сёрнияс кывзігтырйи, мунӧны. Оз и зэв ёнасӧ тэрмасьны. Быдӧнлӧн ружье эм дай патронъяс эмӧсь..

Белӧйясӧс быд сиктын звӧнӧн виччысьӧны. Оз на тыдавны некытӧні, а звӧнитӧны нин. Дас морт краснӧйяс. Нурйӧ шойччыны пыралісны, да водзвылын звӧн шы пондіс кывны. Межадорас зэв гораа звӧнитӧны, жыннянъясыс быдсӧн юргӧны. Вичко стӧрӧж куимысь нин вичко йылас кайліс, куим пӧрйӧ нин кынмытӧдзыс звӧнитіс да попыс бара на ыстӧ. Лунтыр тшӧктӧ звӧнитны. Верст кӧкъямыс на Нурсяньыс Межадорӧдзыс, а звӧн шы зэв гораа кылӧ. Краснӧйяс повзисныкодь.

— Кыдзи нӧ миянӧс ордйыныс вермисны?—шуӧ ӧти краснӧй ёрт.

— Ог тӧд... Регыдджык колӧ бокӧдыс мунны. Эстӧні неылын сикт эм, сэтчӧ мунам да кодӧскӧ вӧрӧдыс веськыда тшӧктам колльӧдны.

Краснӧйяс даснаныс Понгорттуй сиктӧдз локтісны. Ывлаын пемыд нин. Войтыр ыджыд, гажакодь керкаӧ пырисны да ставныс пернапас чӧвтісны. Быдсӧн рочӧн сёрнитӧны, весиг ӧти коми кыв оз петкӧдлыны. Краснӧйяс пиысь кыкӧн сёрнитӧны; мед оз сорсьыны да мед оз гӧгӧрвоны, мукӧдыс чӧла олӧны.

Кӧзяиныс — зэв варов морт. Олӧ озыра. Аслас кучик вӧчан завод эм. Уна мӧс да вӧв видзӧ. Ачыс пӧчинокын олӧ. Опонь Васькаӧн шуӧны.

Краснӧйяс пырисны да пыригкостіыс и юасьны пондісны:

— Уна–ӧ тані тіян краснӧйяс эмӧсь?

— Ті нӧ белӧйяс лоанныд?..

— Да, ми белӧйяс...

— Сёшайтъясӧй!.. Мыйкӧ нин этша виччысим... Сандра, вай пыр пӧсь ватӧ пукты... Ой, сьӧкыд и миянлы вӧлі овны!.. Краснӧй праваыд — ӧмӧль права.

— О, ӧні ми краснӧйясыдлысь став кок туйсӧ чышкам, став дуксӧ весалам!

Зэв кузь сёрни мӧдіс. Ёна варовитісны. Кучик вӧчысь дядьӧ зэв ёна краснӧй вылӧ норасьӧ. Став важ бур олӧмсӧ гаравлас. Краснӧй праватӧ быд ногыс сакас.

Войтыр пукалӧны да шензьӧны. Кодсюрӧ дядьӧ сёрни вылӧ ёна зэв скӧрмӧны, кодсюрӧ прӧстӧ шпыннялӧны. Сёрнитысьяс пӧръясьны мастерӧсь, кывтӧ шуасны да, тэныд быттьӧ и эм. Нинӧм он вермы гӧгӧрвоны, збыльысьӧдз быттьӧ белӧйяс, ентӧ гараласны и быдӧн.

Ыджыд самӧварӧн чай пуӧдісны, ведра джын лӧдӧс босьтісны да сэсся чай юны пуксисны. Пызан вылӧ зэв унатор ваялісны. Вит–ӧ–квайт десятка кольк пуӧмаӧсь, кринча йӧв, бекар нӧк, черинянь, прӧстӧ нянь, шаньгаяс, кос яй — быдторсӧ вайисны.

Войтыр пӧттӧдзыс сёйисны. Чайтӧ ставсӧ юисны, лӧдӧссӧ и быдӧн. Юисны–сёйисны да, сэсся колльӧдны тшӧктӧны, уна деньга кӧсйӧны сетны. Опонь Васька колльӧдны кӧмасис–пасьтасис. Вӧрӧдыс да ва кузьтаыс веськыда Пуштӧсӧдз нуис. Пуштӧсын век на краснӧйяс эмӧсь, ӧстаткиясыс нин вӧвъяс корсьӧны да Визинӧ кӧсйӧны мунны.

Опонь Васька нинӧм оз вермы гӧгӧрвоны. Колльӧданторъяс уна деньга сетісны да быдсӧн радкодь лои. Некод нинӧм эз висьтав. Белӧйяс пыдди и колльӧдіс. Пуштӧсса краснӧйясӧс прӧстӧй йӧзӧн чайтіс, эз и гӧгӧрволы. Бергӧдчис да зэв долыда гортӧ локтіс. Сиктса йӧзлы аскинас ёна и ошйысис. Со пӧ ӧд белӧйясыд кутшӧм бурӧсь, мында деньга пӧ сетісны, дай кутшӧм бура пӧ сёрнитӧны.

XVII

— Ёртъяс, тырмас пышйыны. Вай сувтламӧ,— краснӧй пиысь шуӧ ӧти ёрт.

— Но, мый нӧ даснад вермам вӧчны. Кыясны сӧмын,— шуӧны мукӧд.

— Немтор оз ло. Тані зэв векни туйыс. Бокӧ кежны оз лысьтны. Уна йӧзыс ӧд налӧн абу жӧ... Миян ставнымлӧн пищаль эм, дай патронъяс эмӧсь. Да ӧд неунатӧ и мудералыштны на позьӧ. Ас пиысь вай нёль рота вӧчамӧ да, кор белӧйясыд пондасны локны,— ставӧн пондам командуйтны, да гораджыка, мед став белӧйыс кылас. Этайӧ чӧй йывсяньыс зэв лӧсьыд лыйсьыны. Налы чӧй паныд колӧ каины. Дзик оз лысьтны!.. Вермыны кӧ пондасны, таті веськыда вӧрӧдыс пышъям дай.

Войтыр думыштчисны. Мортлӧн сёрни зэв кажитчис. Варовитісны–варовитісны да Чукаыб чойӧ и сувтісны. Ас письыс быдсӧн командиръясӧс бӧрйисны. Кодӧс батальоннӧйӧ, кодӧс ротнӧйӧ, кодӧс взводнӧйӧ — быдӧнлы "чин" пукталісны. Прӧстӧ салдат пыдди некод эз коль. Весиг отделениеса командиръяс эз лоны.

Чукаыб дорӧ кыкӧн картупель гуӧ дзебсисны да сэтысянь кыйӧдӧны, гӧгӧрбок видзӧдӧны. Мукӧд гӧра йылас поздысисны, сэсянь кыйӧдӧны. Йӧзкӧд кинас сёрнитӧны.

Визинын зэв нин дыр звӧнитӧны. Чукаыбын шы ни тӧв олӧны. Войтыр ланьтӧмаӧсь да виччысьӧны белӧйяслысь локтӧм. Войтыр юрнысӧ чургӧдісны да ёна видзӧдісны. Вӧлаяс век матыстчӧны да матыстчӧны, вӧв вылын мортъяс нин тӧдчӧны.

— Найӧ...— ышловзьӧмӧн шуис ӧти ёрт да чорыдджыка винтовкасӧ кабыртіс.

— Энӧ на ӧні лыйлӧ. Мед Чукаыбас мунасны да гусяньыс вӧйтыр вемыштасны–лыясны,— шуӧ батальоннӧй командир. Шуис да дзебсьӧм йӧзлы знакъяс сеталӧ. Гусянь воча знак петкӧдлӧны.

Белӧйяслӧн вӧвъяс гырысьӧсь, сӧмын гоньзьӧдӧны–мунӧны. Гӧра йылӧ кайисны да сувтыштлісны. Дыр сиктъясӧ видзодісны, сэсся водзӧ модісны родтыны. Гӧрайывса вӧйтырӧс эз и казявлыны.

Гуын пукалысь вӧйтырлӧн сьӧлӧмыс ёпкӧ. Тэрыба ружьеяс зарадитісны да бурджыка лӧсьӧдчӧны. Быд розьті чургӧдласны.

— Вӧлыслы эн лый... Мортъяссӧ колӧ чинтыны,— шуӧ ӧти ёрт мӧдлы.

Вӧлаяс нинӧм оз чайтны, юр лэптӧмаӧсь да пыр водзӧ рӧдтӧны. Друг лыйӧм шы кыліс, сэсся мод. Белӧйяс повзисны. Тэрыба вӧвъяссӧ бӧр бергӧдісны да навыскок пызйӧны. Гора йывсянь паныд пондісны лыйлыны. Белӧйяс бокӧ уськӧдчисны да вӧрӧд пышйисны. Войтыр кык–ӧ–куимысь ещӧ на лыйисны, сэсся дугдісны.

Белӧйяслы некодлы кувтӧдз эз ло. Ӧтилӧн тай сойыс ранитчӧма, сэсся нинӧм абу лоӧмаӧсь. Визинӧ локтісны да начальникъяслы и висьталӧны. Начальник скӧрмискодь, став салдатсӧ тшӧктӧ тышкасьны мунны.

Войтыр гӧра йылысь век некытчӧ оз мун. Гӧгӧрбок видзӧдӧны. Смекайтӧны, оз–ӧ бара мыччӧдчыны.

Белӧйяс, морт ветымын, паськӧдчисны да чептӧн пондісны гӧра дорӧ локны. Ёна нин матынӧсь, вӧйтыр век на оз лыйлыны. Дзик матыстчисны да краснӧйлӧн батальоннӧй командир гӧраа пондіс командуйтны, паськӧдчыны тшӧктӧ. Ротнӧйяс да взводнӧйяс тэрыба пондісны командуйтігтырйи паськӧдчыны, сэсся шочиника лыйлыны.

Белӧйяслы став командаыс кылӧ. Батальоннӧйыдлысь приказтӧ кыласны да, быдсӧн сьӧлӧмыс вӧрзьылас. Водісны муӧ, водӧмӧн мый вермӧны лыйлӧны.

— Третья рота, на перебежку–у...— друг ёна чорыда горӧдіс батальоннӧй командир да ӧти белӧй офицерлы гогныштіс–лыйис. Белӧйяс повзисныкодь. Офицерыд ӧмӧлика ранитчыштіс да бӧрӧ бӧрыньтчис. Белӧй салдатъяс повзисны жӧ да тшӧтш пондісны бӧрыньтчыны. Краснӧйлӧн командиръяс зэв удалӧсь, ставныс мый эбӧсыс горзӧны–командуйтӧны да зэв тэрыба лыйлӧны, пуляяс сӧмын шутьлялӧны. Сэсся друг мый эбӧcсьыс ура горӧдісны да лыйсьӧм сорнад ыджыд шум вӧчисны. Белӧйяс дзик садьтӧг повзисны, ӧдйӧ бӧр пышйисны, Визинӧ мунісны.

Войтыр ёна и радласны, сераласны.

— Аттӧ дивӧ, вермим ӧд кутнытӧ!..

— Ӧні сэсся оз нин лысьтны чургӧдчыны. Регыд миянлы отсӧг локтас. Унджык крестьянаыс миян дор. Став уджалысь йӧзыс миян дор. Тырмас нин бӧрыньтчыны.

˜ ˜ ˜