Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

ВИСЬТЪЯС · Павел Доронин

ВОТЧИНА ЮКЛӦМ (1931)

Луд вылын кельдӧдӧма ӧтава, оз бурмы сьӧлӧм мӧсъяслӧн кок ув вердасӧн, зыртчӧны зорӧд йӧр пазӧдны. Му йӧръяс бритӧма, чаввидзӧ — сюысь да кольтаысь рекмӧма пасьтала. Некымын вӧвтӧмлӧн эмӧсь на чумалияс, нӧ сійӧс тайӧ лунъясӧ тэрмӧдӧны тэчасӧ. Кылӧ рыныш дук асывсянь рытӧдз. Лунтыр чап-дубеч кылӧ: таті-маті... таті-маті... Кольысьджык войтыр картупель-галанка пыртлӧны град вылысь. Арланьӧ поводдя прамӧя катовтіс, сӧмын кузь зэръяс эз на тай талявны. Сук кымӧр зумыша вильшасис, повзьӧдчис вывланьын, нӧ тӧв ради поводдя эз вермы вежсьыны регыдӧн.

Понъяслӧн нырисыс медъёна ар помтӧ тӧдӧ, оз овсьы горт дорын гожся моз, увтӧны-тявгӧны лун-лун вӧр-ваын.

Вӧралысь войтырлӧн тэрмассьӧ кыйсьыны вӧрӧ петны. Сӧмын гортса уджъяс неуна нюжалісны.

Ид тэчас вывсянь Паш Ваньлы шыасис Козлов Вась:

— Но, Вань дядь, кор нӧ вӧрадтӧ? Семен лун ӧд коли нин, звиженньӧ матысмӧ. Таво ногыссӧ ура во: кольяс коз пуясӧ ном мында ӧшйӧма.

— Ог тӧд, Вась. Таво вӧралӧмъяс лоӧ нин, тыдалӧ, шыбитны. Кокъясӧн слаб да и синъясӧй быри. Ур вылад ӧчкиӧн он пет. Ӧдвакӧ таво вӧрад петалысь лоа. Пиян кӧ мыйкӧ оз вӧравны. Гашкӧ, лэч туйяссӧ вузавны лоӧ да... Матайтчи ме тайӧ олӧмнас. Гашкӧ, Богословӧ пиянӧс ыстыны. А тэ нӧ регыд мӧдӧдчан? Тэ, Вась вок, вӧскресенньӧ бӧръясӧдз эн вӧрзьы. "Видласьӧм" йывсьыд колӧ орӧдчыны. Нӧшта скод чукӧртлам вӧскресенньӧас.

— Ме ог тӧд, Вань дядь, лоӧ-ӧ кутшӧмкӧ польза. Арбыд скодуйтам, а тӧлк абу. Мый нӧ миян войтырӧн артмас: ставӧн Вежовлысь кок бӧрсӧ нюлӧны, либӧ унджыкыс вотчинанас тырӧма.

— Кыдзи ог вермӧ? Вермам ли, ог ли — сэн аддзам. Мутӧг овны оз позь. ӧд дас куим во видласьӧм-вештасьӧм эз вӧв. Тэнад кыкӧн вотчинатӧм, менам — куимӧн. Тайӧ абу тэа-меалӧн ӧтнанымлӧн дело.

Скора зэркнитіс Паш Вань:

— А век ӧти лоӧ, Вань дядь, джын вӧлӧстьыс Вежов вӧжжи улын кор. Кыдз лысьтасны против мунны Вежовлы? А Вежовлы да мукӧдлы оз пыр, а петӧ вотчинаыс, вот мыйла оз артмы немтор. Мукӧдыс со чӧв олӧны, а ми сӧмын горзам, сійӧн миянӧс Вежовъяс йирӧны. Со Тим Миш ми моз жӧ скодъяс вылын мыччасьӧ да коксӧ чегӧма Виттор Сенькин пуръясянінын. Вежовыдлӧн винаыд тырмас. Любӧй мортӧс, код вылӧ лӧгыс петӧ, ас гӧль мортлы жӧ и нӧйтӧдас. Помнитан Лудік Ваньтӧ, поконикӧс, кодкӧ струбаӧ сюйис веськыда шуӧмла. Дерт, Вежов кындзи сійӧ некод эз вӧч... .

Паш Вань бара торкис:

— Вийӧмысь-вачкӧмысь нинӧм повны. Виттор Сенькин ме вылӧ раз-мӧд уськӧдчыліс жӧ нин, ковмас кӧ и Сеньӧс уберитам. Некымын морт ради мирӧн ог мӧдӧ пӧгибайтны. Ок эськӧ, миян Егор вок кӧ гортын да ловъя вӧлі, тадз скод вылад ныръястӧ эз зэв лэптавны. И Виттор Сенькинъясыд эськӧ эз шенасьны кулакъясӧн. Помнитан, воддза видласигас шуис урадникыдлы, муыс пӧ миян, мирлӧн, а старшиналы да урадниклы некутшӧм дело абу, колӧкӧ мед пукалӧны да кывзӧны, окота кӧ. А урадникыд кор кутіс шенасьны кулакъяснас, клеснитіс ныр-вомас урадникыдлы — куим пинь чеччыштіс пызан улӧ... Джагӧдісны тай, сволочьясыд,— шога помаліс Вань.

— Мый нӧ, збыльысь Егортӧ кулӧмӧн нимӧдӧны?

— Кӧнкӧ пересыльнӧй тюрьмаын надзирательыслы вачкӧмысь лыйӧмаӧсь. Эк, жаль мортыс, прӧстӧ воши ас збойлуннас. Веськыд би вӧлі мортыс. Правда сертиыд эз повзьыв... Нӧрысса Лудік Микол воӧма, ӧтилаын тюрьмаас пукалӧма Ёгоркӧд.

— Сідзкӧ, скодӧдзыс колӧ ӧти-мӧдкӧд сёрнитавны — ас коласт тӧлкуйтыштны. Сытӧг миян бара гӧль йӧзыс озырлань "керавны" мӧдасны скод вылад.

Вӧскресенньӧӧ асывводзсянь скодуйтӧны правление кильчӧ дорын. Скодӧдзыс на зыкӧ воисны: юръяс пыркӧдӧны, майӧг чегйӧдлыны мӧдісны, кывны кутіс скӧрмӧм, чирӧм гӧлӧсъяс. Му-видз видлалӧм-вешталӧм — ыджыд делӧ, быдсӧнӧс вӧрзьӧдӧ, дойдӧ. Медся войдор зыкӧ воисны катыдпомса да кывтыдпомса. Катыдпомсалӧн выль-видз абу ӧткодь, кывтыдпомса ректасаӧсьджык. Сійӧн катыдпомса ёнджыка и горзісны:

— Ті став ю йывъяссӧ сывъялінныд, став бур ректассӧ. А миянлы Пармаӧ кай... Душалам став ректассӧ, либӧ навӧлӧк пӧскӧтина ми потшам видзьяс вылӧ...

Кывтыдпомса сідз жӧ сӧлісны катыдса вылӧ:

— Навӧлӧк кӧ потшны, скӧтыд мый мӧдас сёйны? Ог сетӧй навӧлӧк потшны. Потшад — чирсйӧдлам потшӧснытӧ...

— Ми юрнытӧ чирсйӧдлам тіянсьыныд. Видзтӧг овны ог мӧдӧ...

Самӧй кильчӧ дорын медводзын пукалӧны "буштуканъяс": Вежов, Дань Вань, Савӧ Сидӧр да морт квайт кымын нӧшта. Найӧ чӧв олісны, сёрниӧ эз пансьыны. Сӧмын йӧз пытшкын тӧлкаджык сёрни паніс Козлов Вась:

— Кывзылӧй, вокъяс, прӧста йирсям, пом на пом юксям. Шуанныд, кывтыдпомсалӧн ректас уна...

— Уна, уна...— горш тырнас некымынӧн равӧстісньк

— Вернӧ, гашкӧ, кодлӧнкӧ и уна, а ме кывтыдпомса жӧ да ректас оз вӧдитчы. Ректасъяс эмӧсь кодъяслӧнкӧ. Колӧ видлавны-вештавны. Дас кык во нин воддза видласьӧмльі. Вот тан шуам ставӧн "видлавны" видз-му таво арын. Став важджык ректасъяс душалам. А навӧлӧк пӧскӧтинаысь вундыны оз позь. Збыльысь, скӧттӧ некытчӧ лоӧ лэдзнытӧ сэк.

Быттьӧкӧ ем йылынӧсь лоины буштуканъяс. Медпервой горӧдіс Дань Вань:

— Табакыд дубалӧ, другӧ, ректастӧ душавнытӧ. Ми ректысим, а тэ баба дорад шонтысин да бӧлбанъясӧс вӧчалін... Сэсся и йӧз ректасъясӧ гыжъясян.

— Тэ ёна ректысин, трасича... Кодкӧ ректіс, сӧмын эн тэ. Горштӧ кыскалан!..— кодкӧ равӧстіс Дань Вань вылӧ.

Старшина дыр кыйӧдіс, кор гӧлӧс ассьыс лэдзны, да медбӧрын, пызанӧ камӧдӧмӧн, заводитіс:

— Кыланныд, тырмас горшъяс паськӧдлыны да пинь кеслыны. Та йылысь раз дас скодуйтім нин. Асьныд жӧ пыр шуанныд, видласьны пӧ оз ков. Но и мыйла сэсся чукӧртчыны? Ме ногӧн кӧ...

— Сійӧ тэ ногӧн да Вежовъяс ногӧн.,. Ми ногӧн — абу... Дас кык во видласьлывтӧм. Тіян асланыд горшныд тыр, сійӧн тадзи и горзанныд...— горӧдіс кодкӧ.

— Молчать! Ме —власть... Асьныд бӧрйинныд... Вот и кывзӧй, мый шуӧны.

Сійӧ жӧ гӧлӧсыс резӧбтіс:

— Код мор тэнӧ бӧрйис?

— Ачыд юктасьӧмӧн пуксин...

— Тэнӧ Вежов да кык ведра вина старшинаад бӧрйисны, а эг ми...

Старшина бара мӧдіс кулакӧн крапӧдны пызанӧ:

— Тадз оз ло! Асланыд жӧ приговор эм, мый видласьны оз ков. Оз и ло. Бунтуйтны да горзыны нинӧм. Верманныд разӧдчыны, та йылысь кӧ сӧмын...

Скод бара мӧдіс равзыны, матьӧн чегны:

— Код сійӧ приговорсӧ кырымаліс? Кымын кырым? Сура праздник лунӧ оз кырымӧдлыны приговоръяссӧ. Тӧданныд, кор войтырыд лышкыд кырым вылад.

— Юклам став видз-му выльысь... Став ректассӧ "душалам".

— Мый нӧ, вотчинатӧг мӧдам овны?.. Кык-куимӧн вотчинатӧмӧсь семьяын. Найӧс мыйӧн вердам?..

— Правильнӧ... сӧрвитісны медбур видз-мусӧ да ӧні пыксьӧны, сволочьяс...

— Мыйла старшина киын став медбур видзьясыс? Тӧдам...

Сувтіс писарь Ласей кильчӧ вылӧ йӧзӧс ӧлӧдны:

— Мыйкӧ ызганныд: у-у-у да у-у-у, мӧсъяс моз... Колӧ прамӧя сёрнитны, колӧ оз.

— Колӧ оз, сійӧн со и локтім... А тэ чӧв ов да гиж... Тэнӧ гижны пуксьӧдӧма, а не горзыны.

Недыр кежлӧ скодлысь горзӧм помыштіс Паш Вань:

— Вернӧ, вокъяс, вернӧ сёрнитанныд... Кодлӧн горшыс тыр, сылы сӧмын вотчина видласьӧм оз ков. Игӧ Васьӧ да Семӧ — гӧль йӧзъяс, а озыръяс дор жӧ керасьӧны, петӧ вотчинаныс да... Колӧ миян выль приговор вӧчны видласьӧм йылысь. Медым челядьлы и бабалы вӧлі тыр вотчинаӧн юкӧма. Сэтшӧм закон абу. Ми сійӧс асьным важысянь кыскам, мед бабаяслы джын вотчина пай, а посни уловлы пай четьвертӧн. Мукӧд семьяяс ставыс баба либӧ челядь, сэк найӧ мыйӧн потаены?..

— Менам, пакӧсьтыд, воысь вӧӧ нывъясӧн сӧвтӧ. Понйӧс моз дубита да век ӧти...— мыччысис гӧлӧс.

— И менам ставыс бабйӧй да челядь. Изйӧн найӧс он верд... Челядьыс медъёна няньтӧ кыскалӧны,— содтісны артельсянь.

Паш Вань водзӧ мӧдіс:

— Челядьсьыс кӧть коркӧ водзӧ морт лоӧ, быдмасны да. Но ӧд найӧс быдмытӧдзыс вердны колӧ. А кымын гырысьыс ӧні тыр пайтӧмыс эм? Дас кык вонад мыйкӧ буракӧ вежсьыштіс нин... Ставсӧ видлалам да стӧчайтам выль пӧв... "Чеквертникъясӧс" да "пӧлӧвникъясӧс" бырӧдам, душтӧм вотчина Вежовъяслысь душалам. Менсьым ректасъяс, муртса кызь во тыри, душалісны воддза видласигӧн. А Епим Сидӧрлӧн да Дань Ваньлӧн ректасъясныс Эжва дорын мольыдӧсь, ректывлӧма сё во сайын, гашкӧ, да ӧнӧдз на ректасын век... Мыйла сійӧ сідзи? Сійӧн, мый Сидӧр да Вань быд видласигӧн асьныс стӧчайтчысьяс. Сидӧрлӧн винаыс тырмӧ быдлаӧ. Воля, шуам, миян, баринӧс ог тӧдӧ. Мирыс миян баринысь барин. Асьным асьнымӧс сёям.

Буштуканъяс чеччавны мӧдісны бара.

— Горшныд пӧтӧ, йӧз видз-му вылӧ усьласьӧмысь нырныд тшӧтшалӧ.

— Ректысь ачыд, этшаджык бабаыдкӧд шонтысь...

Епим Давӧ кулакӧн чишнитіс Сидӧр ньір увті.

— Мый тайӧ лои? Арестуйта ставӧс. Тюрьмаын сісь-та...

Скӧрмӧм войтыр аддзисны тӧлксӧ, мӧдісны пӧвсавньг Сидӧрӧс да Даньӧӧс. Ӧти-мӧд пондісны усьӧм вылӧ талявны Виттор Сеньӧс. Кодкӧ старшиналы син дорас "гӧс-нечаліс". Тӧкӧтьӧ костті киясӧ сюралісны потшъяс, паличьяс. Вежов да старшина писаркӧд правлениеӧ томласисны да караул горзыны мӧдісны. Син лапнитӧм кості лыбис прамӧй война. Паш Ваньлы кодкӧ "буштуканъяс" пӧвстысь зорйӧн юр вомӧн ковӧбтіс садь быртӧдзыс. Ярмом йӧз правление кильчӧ вылӧ кайны мӧдісны:

— Пазӧдӧ ӧдзӧссӧ. Писарсӧ и старшинасӧ татчӧ кыскӧй, талялам кок улын...

— Кутшӧм нӧ тайӧ закон? Ловъя вылысь куньімӧс кульны мӧдісны.

Медпервой мыччысис Козлов Вась:

— Эй, ті, мый нӧ мӧдінныд вӧчны? Эновтӧ Виттор Сеньсӧ... Кувтӧдзыс гындінныд... Тайӧ ӧд бунт лоӧ. Этатчӧдз ог жӧ воштысьӧ... Ставнымӧс тась Сибирь пыдӧсӧдз тюкнитасны. Смотри, мед водзӧ эз вӧв бушуйтӧма. Паръясьыштід и олас... Вын прӧста лэдзны тырмас, уна вын на ковмас...

Горзысьяс бӧрын раммыштісны, сэсся бара равзыны мӧдісны:

— Ми ог бунтуйтчӧ, а правда корсям. Виттор Сеньлы важӧн тайӧ туй вӧлі. Дӧзмим лун-лун пустӧя скодуйтны.

— Сабрияс сотам Вежовъяслысь, видласьӧм кӧ оз ло...

— Кӧть мед генерал-губернатор воас, правда водзын ог повзьӧ...

Козлов Вась бара ланьтӧдіс:

— Дугдӧй, тадзи лад оз босьт. Тайӧ карапужитчӧмысь ӧти-мӧд тюрьма пельӧстӧг ӧні нин ог мынӧ... Босьтамӧ мӧд ног: чорыдджыка старшинаӧс топӧдлам да выль приговор видласьӧмысь вӧчам, а сэн сэсся аддзам...

Йӧз раммыштісны. Чукӧстісны старшинаӧс. Старшина да писарь дыр эз лысьтны петны иган сайысь. Медбӧрын бара скод нуӧдны босьтчисны. Зэв небыд гӧлӧсӧн мӧдӧдчис старшина:

— Но мый нӧ тікӧд вӧчан сэсся? Кыдз шуанныд, сідзи и олас... Дерт, эськӧ не по законуджык да... Начальствоыд тась...

Скодуйтысьяс тшӧкнитӧдісны старшинаӧс:

— Дугды повзьӧдчынытӧ... Мыйӧн повзьӧдлан? Тэн мый мир шуӧ, сідзик и вӧч, а эн ас ногыд кыскы. Косявлы важ приговорсӧ да тан жӧ выльӧс вӧчам...

— Выльӧс, выльӧс... Мед пӧлӧвникъяс ни четьвертникъяс эз вӧвны. Челядьлы и бабалы — ставлы вотчина пай ӧтмында мед вӧлі. Вот и ставыс...

Старшина чукрасьӧмӧн косявліс важ приговор. Буштуканъяс пинь курччӧмӧн пукалісны, дізьвидзисны.

Воисны мерщикъясӧс да стӧчайтчысьясӧс бӧрйӧмӧдз. Старшина пырысь-пыр тувйыштіс Дань Ваньӧс, Сидӧрӧс да Лавӧй писарӧс. Сӧмын скод бара равӧстіс:

— Олас! Дыр нин найӧ мерайтчисны... Мед бабаяс дінас мерайтчӧны. Уна нин горшнысӧ тыртісны.

Бӧрйисны мерщикъясӧ Козлов Васьӧс, Паш Ваньӧс, Давӧӧс да ещӧ куим мортӧс. Скод вылысь мунігӧн мужикъяс тількъялісны:

— Кӧть ныр-вомъяс гырдӧсьтім, а правда корсим... Виттор Сеньлы тӧлк сюйыштім юрас...

— Мый величайтчанныд, идолъяс? Мыйкӧ тай вывті гыргӧмӧсь лоинныд. Код киӧн ректасъястӧ ректӧма? Абу йӧз киӧн? Ми, дышъясыс, сійӧс ректалім да миян батьясным.

— Оз ло, оз ло сідз,— горзісны буштуканъяс.— Закон сэтшӧм абу...

Вот и Вежов кильчӧ пос вылӧ кайис, пызан дорсянь мӧдіс небыдіндзика:

— Проста, вокъяс, ӧзъям порок моз. Асьным ми тан тӧлк лӧсьӧдысьыс. Ставыс ас киын, помещикъясӧс ог тӧдӧ. Во-мӧд колӧ на виччывны видласьӧмысь. Часто видласьӧмӧн му изгармӧ. Видласьӧм водзвылын ме му ог куйӧдав, да тэ он куйӧдав... ӧти во да мӧд во... Кватитчан да муыд сютӧ оз вай... Вот кутшӧм... Тан, ме видзӧда да, ставыс чӧв олӧны, а Козлов Вась, Паш Вань да мукӧд некымын морт сӧмын горзӧны. Ми налысь вермам тупкыны ыджыд гӧлӧсъяссӧ. А му торйӧдлыны да пельйӧдлыны ог желайтӧ. Со прамӧй войтырыс чӧв олӧны,— индіс Виттор Сень вылӧ.— Некымынӧн сӧмын равзӧны.

Но скод Вежовлысь мелі сёрни вевттис.

— Ми ставным равзам, а оз Козлов Вась... Му-видз колӧ. Сійӧ и омӧль, мый помещикъяслысь плеть кӧр ог тӧдӧ. Прамӧйӧсьджык эськӧн вӧлім сэк,— торкис Козлов Вась.

— Нинӧм тан сьывны... Мун стойка саяд да бабаыдлы сьыв...

— Косявлӧ важ приговор да выльӧс карам... Виттор Сеньяс вылӧ ми ог видзӧдӧй. Сійӧ, дерт, тэлань синас, румкаасянныд да,— кильчӧ пос помсянь шыасис Епрем Степан.

Виттор сэк эз терпит, кильчӧ пос вылӧ звиркнитіс:

— Мый менӧ кыскаланныд? Менам нинӧм абу — видз ни му, да ог тай горзы...

Кодкӧ серӧктіс:

— Тэд нӧ мый вотчинасьыс, зимогорлы, юан да картіалан жӧ ӧд. Пӧт тай Вежов друг ордад.

Сень зэв скӧрысь видзӧдліс горзысь вылӧ да пиньӧн варчкӧбтіс. Ставӧн ланьтісны: тӧдӧны, мый Сеньӧ—І зверь, эрдын кӧ садь юрӧн оз вермы, код юрӧн мыйкӧ да мыйкӧ вӧчас.

Сень нӧшта ярмӧдчис Вежов кывъясысь:

— Бок выланыд узинныд... гыжъясинныд. ӧні сэсся кынӧмныд чуркъялӧ. Йӧз видз-му вылӧ усьласянныд. Ректӧй, вӧрыс тай уна, майбыр, скӧтлы и йӧзлы тырмас!

И мӧдіс, и мӧдіс, лёк баба моз, сӧрны да укӧрайтчыны, некод эз лысьт дугӧдны. Буштуканъяс сӧмын нюмъялӧны да дакайтӧны ас костас.

— Сідз, сідз, Сень... ещӧ чорыда.

Друг йӧз пытшкысь кильчӧ дорӧ мыччысис Епим Давӧ, Сень вылӧ эз видзӧд ачыс.

— Тэ нӧ дыр-ӧ кутан йӧз вылас тешитчыны? Тан кыскасьысь нывъяс тэн чукӧртчисны? Тэнад местаыд Сибирын да тюрьма пыдӧсын. Кымын мортӧс виин, арестант...

Клеснитіс чужом вомӧныс мый силаысь, сӧмын пурк-муні Сеня да ӧти пинь вир сорӧн сьӧлыштіс муӧ.

Пырысь-пыр жӧ сапӧг гӧленьысь кыскис пурт да мӧдіс чеччыны.

— А, тэ пурта, арестант, ветлан... Сідзкӧ, вот ещӧ...

Кыкысь чужйис чеччигӧн Сеньлы кынӧмас. Сень пласьтнитчис да песласьны мӧдіс. Епим Давӧлы бӧрвывсянь ӧшйисны юрсиӧ буштукан чукӧрысь Дань Вань да Савӧ Сидӧр, чашйыны мӧдісны.

Скӧрмӧм старшина равзіс. Сӧмын Вежов мӧд ногӧн тӧлкуйтіс буштуканъяс пӧвстын:

— Он дыр шонтысьӧ, сволочьяс... Видзӧдлам, коді кодӧс вермас. А мерщикъясӧс Сибирь пыдӧс мерайтны тюкнитам...

 

Зэв регыд кежлӧ правда сюрлі мужикъяслы. Мӧд лун асывводзын нӧйтӧмысь кулі Виттор Сень. Мӧд луннас жӧ воис исправник дас салдатӧн.

Дас буянӧс, буштуканъяс индӧм серти, розгаалісны правление кильчӧ дорын. А Козлов Васьӧс, Паш Ваньӧс да Давӧӧс, сьӧлӧм бурмытӧдз нӧйтӧм бӧрын, станӧвӧй тшӧктіс киясӧд да кокъясӧд дорны, да нуисны карӧ.

Мунӧны юр ӧшӧдӧмӧн куим морт, кияс и кокъяс дорӧма, чужӧмъяс пыктӧмаӧсь нӧйтӧмла. Медбӧръяысь горт вылӧ видзӧдліс Козлов Вась:

— Эк-ма!.. Эз удайтчы таво вӧравны... А урыс, сьӧлаыс вӧрас мыйта таво...

РӦЗӦРЕННЬӦ (1931)

Ыджыд видз медбӧръя вежонӧ, кор туй юж дзикӧдз нин вӧлі сьӧдасьӧма, тэрмасьӧм сорӧн медбӧръя деревняӧ, Ыбӧ, сувтіс кӧнӧвал Рокин, медым дзикӧдз туй тшыктодз вежон мында ношта "уджыштны", а сэсся воштысьны гортӧдз.

Удж кӧнӧваллӧн абу шыбитана ни абу кулитана: скӧтӧс кодзӧ, "киместитчӧ", "смилитӧ", "нимкыв видзӧ", "ва пыр видзӧдӧ", зыкӧ-шумӧ воӧм гозъяӧс янсӧдӧ, мисьтӧм ныв дінӧ мича зонмӧс "кӧрталӧ". Лекарствояс дзик прӧстӧйӧсь, самӧй донтӧмӧсь — прӧстӧй ва либӧ сійӧ жӧ скӧт лекарствоыс. Веськыда кӧ шуны, Рокин зэв бура скӧтӧс и войтырӧс ӧтмоз "кодзис". Сідз да тадз, деньга-тор локтыштӧ да чукӧрмыштӧ. Ыбса войтыр няньӧн-солӧн абу скупӧсь, а бокӧвӧй мортлы да ещӧ ветлӧм-мунӧм варов гӧстьлы мелілун — помтӧм.

Эз и тӧдлы Рокин, кыдзи вежон пыдди кык вежон саяс пукавсис Ыбын. Тулысыс сэтчӧ и таляліс.

Но, думайтӧ, тэрмасьны некытчӧ.

— Миян быдлаын горт. Деньга локӧ, юыштны сюрӧ, гӧтыр-котыр миян оз виччысь... Туй косьмас, да воам...

Сідзик и туй косьмӧм мысти кӧнӧвал эз кыпав Ыбысь: "пырис" том Яранов-купеч дӧва вылӧ. Сэсянь Ыбын мӧдісны Рокинъяс.

Земельнӧй общество зэв син гугӧн видзӧдліс Рокин гӧтрасьӧм вылӧ да пырысь-пыр жӧ ассьыс "векӧвӧйя ладсӧ" скод вылын висьталіс:

— Бокӧвӧйлы "душа му-видз" оз ло... Оз. Овмӧдчӧдны ог кутӧй. Кыдз гажыд сэсся.

А Рокинӧс не татшӧмторйӧн повзьӧдны. Весиг дуб ни дӧб, нюмъёвтіс сӧмын. А ас костас та йылысь жӧ, нӧ мӧд ногӧнджык пель саяс сюркняліс:

— Ладнӧ. Аддзам сэн... Первой овмӧдчынысӧ сетӧ, а му-виддзыд — нажӧвитан товар...

И вот кӧнӧвал Рокин "ас местаас", эм кысянь кутчысьны, кытчӧ ассьыс "ыджыд тӧлксӧ" пуктыны: вӧляыс — быттьӧ дзоля черилы ыджыд ваын.

Ассьыс туй визь "тӧргӧвӧй делӧын" первой воськовсянь Рокин висьталіс бабалы:

— Воддза мужикыдкӧд ті абу тӧргуйтӧмныд, а шыг-расьӧмныд унджыксӧ... Грӧша-кӧпейка барыш бӧрся вӧтлысьны абу дело, кор позьӧ тысячаясӧн ӧддзӧдчыны да паськӧдчыны. Колӧ мӧдар боксянь заводитны...

И мӧдӧдчис выль кӧзяин выль ногӧн Ярановлысь кӧзяйство сувтӧдны.

Му-видз паськалӧ воысь-во. Лавкаын джаджъяс товар улын рутшка-ратшкакылӧны. Интӧм, куйлан товар некутшӧм абу. Став ыбса семья вердысьяс сӧмын ӧти вомысь моз окнитісны, кор гӧгӧрвоисны Рокинлысь морттуй да сила. Медея нин уджйӧзӧ вӧйӧм войтыр.

— Вот сволочыд кӧн вӧлӧма! Мыйлакӧ тай ас юр выланым сибӧдім обществоӧ. ӧні ставлысь кунымӧс куляс.

Куим во пукаліс лавкаын Рокин. Важ кӧнӧвал морт-туйысь скӧнь немтор эз вежсьы. Сӧмын варовлун да мудерлун унджык соді товар дінын важ серти. Пӧрысьӧс и томӧс — ставсӧ тыр нимӧн, вичӧн Ивановнаалӧ да Степановичалӧ.

А ачыс кодйыштӧ да тыртыштӧ, кыскыштӧ да кӧртыштӧ... Рокин "веритӧ" тшыгӧм пора мужиклысь, и ачыс "веритчӧ", а сійӧн и лавкаысь йӧз оз бырлы сылӧн. Вайлас бракуйтӧм ситеч фабрикаысь либӧ ныртӧ косялан, сісьмӧм чери — чашйӧмӧн чашйӧны ньӧбасьысьяс. Ставыс зэв прӧста артмӧ, прӧстӧй сёрниӧн:

— Мый нӧ, Петровна, тэныд ситеч ковта вылӧ?.. Али черитор веситам?..

— Ог тӧд, Иван Сопронович... Эськӧ кыкнаныс кӧть колӧ да... деньганым ӧд миян...

— Но, мыйкӧ, деньгаысь жӧ бара... Позьӧ виччысьыштны. Деньгаыд оз пышйы... Мыйкӧ мужикыд лыйыштас да кыйыштас аръявылыс... Уджыштас да вӧчыштас,— вот и прӧост лоам...

А вот и ӧдӧ Максьӧ кыйкъялӧмӧн вуджӧ лавка порог, надзӧникӧн локтӧ стойка дінӧ. А кӧзяин ӧдзӧс пыр на сылы нюмъялӧ:

— А Максим Евдокимович, здравия желаю! Мыйӧн могмӧдны верма?

А ӧдӧ Максьӧ ассьыс грексӧ эрдъялӧ и водзвылысь лэдзӧ асьсӧ:

— А мый, могмӧд кӧть эн ми вокӧс, Иван Сопронович... Деньга ог мынтылӧ, век ӧд ӧтарӧ он босьт... Яндзим сэсся колӧ тӧдны... Дерт, эськӧ быдторйыс колӧ, весиг куритчан добраыд абу...

— Тэ прӧста, Евдокимович, сідз сёрнитан, ачыд мастерӧвӧй морт ещӧ. Керка вевт вежыштны либӧ амбар вӧчыштны ковмас мем, а тэ ворсігмоз вӧчыштан. Кватитчим кӧ, ставыс уджйӧзторйыд прӧст сэні...— тувъялӧ Сопронович Евдокимовичлы сісь чери, кӧрт тув ящик, дзиръяс, скӧбаяс.

ӧдӧ Максьӧ рад ковтӧмторйысь бӧрыньтчыны, нӧ Сопронович сюйӧмӧн сюйӧ.

— Мый мем дзиръяссьыд да скӧбаяссьыд, Сопронович, аслым ӧд сійӧс ог тувъяв. Гашкӧ, выль керкасӧ нэм-нам ог вермы пуктынысӧ... Прӧстӧй рӧскод...

А Сопронович ещӧ пыді гудйӧ:

— Босьт, згӧдитчас, тэныд, ас мортлы, гусьӧн висьтала. Мӧскуаысь вит кӧрт вӧчан завод ас син водзын сотчис. Но и сила билӧн!.. Упаси, бог, сійӧ наказаньеысь!.. ӧні сэсся став кӧрта кӧлуй донсялас. Босьт, шуа, дась донсявтӧдзыс.

— Кӧрт вӧчан заводъясыс ӧмӧй Мӧскуаын нин ӧні? Водзджыксӧ тай лунвылын да Перым гӧгӧрын быттьӧкӧ вӧліны?

— Мӧскуаын. Ставыс ӧні Мӧскуаын вӧлі да со тай биыд мый вӧчас... Ас синмӧн пӧжарсӧ видзӧді.

Устюгысь водзӧ Рокин, дерт, эз волывлы, нӧ лишнӧй кыв вылӧ дон абу мынтӧма. Тувъяліс ӧдӧ Максьӧлы квайт дзир, квайт скӧба, куим чер и мукӧд кӧрта кӧлуй. Сӧмын долгӧвӧй книгаӧ, Одӧ Максьӧ ним весьтӧ, цифра-мӧд содтыштіс. Уна кӧрта кӧлуй рекмыштіс сійӧ лунӧ лавка пельӧсысь. И уна ним-ов весьтӧ содісны цифраяс сійӧ жӧ долгӧвӧй книгаас.

Бабаяскӧд Рокинлӧн сёрни мӧд пӧлӧсджык.

— Эй, мамъяс, тіджык, тіджык!.. Мый нӧ кагаястӧ тшыгйӧданныд? Ньӧбасьӧ, босьтасьӧ! Чери, шона!.. Черинад таво вывті ог пӧрйӧдлы... Таво пӧ Каспий море сэтшӧма бушуйтчӧ, мый пыжӧ сӧвны он лысьт. Дас караб пӧ чери тырӧн и войтырӧн неважӧн на згинитӧмаӧсь. Вот кутшӧм сійӧ чериыд!..— И мӧдас море йылысь да чери йылысь висьтавлыны, дас караб тыр жӧ небылича сӧвтас, а аслас киыс веситыштӧ да пасйыштӧ...

"Свежӧй" чериысь дукыс бӧрвыв шыбитӧ, а ньӧбысь век тыр. Сэн со сура праздникъяс — Иван лун да Илля лун, бабаыд нӧбасьыштӧ. Видз вылад паньыштны колӧ... Кыдз нӧ черитӧг? Рокинлӧн бӧчка бӧчка вылӧ тыртӧммӧ...

Ещӧ куим во оліс Рокин Ыбын, вужсӧ ещӧ пыдӧджык лэдзис. Джын деревнясӧ вӧжжиаліс да кӧртвомаліс, весиг неуна крутджык быттьӧ лои сёрни вылын и мелі кыв ковмыштіс. Вевъяліс нин тайӧ квайт воӧн мӧд лавка восьтыны уезднӧй карӧ. И видз-муысь эз вывті Рокин маитчы, "душа вотчина" кӧть и эз сетны, нӧ "душтӧм" видз-мунас гозъяыд пӧтісны.

Кодӧс уджӧдӧмӧн, кодӧс уджйӧз вылӧ, кодӧс кӧртымӧн десятина сизим ректӧма-косялӧма выль видз-му, слава тебе, господи...

Удждысьысьяскӧд чорзьӧдіс Сопронович балагуритӧм...

Пырӧ Вась Макар лавкаӧ, а стойка сайын Рокин гутъясӧс кампет дорысь ӧвтыштіс.

— Срамъяс! Сӧланныд, кытчӧ оз ков. Деньга сы вылӧ мынтӧма. Вась Макар кодьӧсь жӧ, яндзим он тӧдӧ.

Кылӧ Макар ас йылысь татшӧм кывъяс да визувтны кӧсйӧ бӧр. Но пышйыны сёр нин.

— Но, мый нин, Макар Васильевич? Долгтӧ, гашкӧ, вайин?

Макар вылӧ да улӧ видзӧдлӧ, кокӧн шаркакылӧ, ачыс мӧмъялӧ.

Сопронович неуна бӧр небзьӧдӧ:

— Кывзы, Макар, долг йывсьыд думыштлы, и ме ещӧ думышта. Тӧдан, и мем небесасянь оз гылав. Тайӧ долгъясӧн слабитны мӧді.

Гӧгӧрвоӧ Макар, мый Рокин выль вылӧ метитчӧ, сійӧн топӧдіс талун.

— Ладнӧ, Макар Васильевич, ладмам тэкӧдтӧ долгсьыд... Гӧгӧрвоа тэнсьыд тшыгӧмлунтӧ. Прӧстайтам долгтӧ. Нюрйӧрӧмсьыд ректастӧ сет, вот и прӧст. Кык мешӧк пызь, кык парта вина да дас тув треска содта. Долгтӧ прӧстайта ставсӧ. Сӧглас?

Быттьӧ клещиӧн кватитісны дойманінті Макарӧс, кывйыс чепӧсйис ачыс:

— Нюрйӧрӧм ректас!.. Да ӧд сэн лоӧ виддзыс мортулысь* уна!.. Сэн мӧстыр турун менам. Сэсся мӧскӧс лоӧ вузавны!..

— Ачыд тӧдан, сетан али он. Дерт, думайта, судӧдз прамӧй морт он воштысь! А суднад кӧ, сійӧ видзнад он судзсьы... Ме ог неволит виддзӧн. А ас деньгаысь ог эновтчы...

Не Макаръяслы нырнуӧдны Рокин кодь дорын, Бӧрдӧмӧн сорӧн вузаліс Макар ректас, шог ради вежон чӧж юис да нӧйтіс бабасӧ. Вывті чорыдджыкасӧ некымынысь скӧрмыліс Сопронович должникъяс вылӧ, а унджыкысьсӧ важ моз на бурӧн. Проста оз шусьы: мелі кукань пӧ кык мӧскӧс някалӧ.

Но Микаль Давӧӧс да Кокора Васьӧӧс — ӧтисӧ скод вылын "вильшасьӧмысь", а мӧдсӧ сьӧла-ур бокӧ вузалӧмысь — дойдыштіс неуна. ӧтикыслысь выль дом джын судӧн босьтіс, а мӧдыслысь мӧссӧ петкӧдны тшӧктіс.

Увлань да увлань лэччисны ыбса мужикъяс. Няньлы воысь-во нелад: либӧ кынмӧ, либӧ косьмӧ, куйӧд оз тырмы. Муяс оз содны, выль видз-му долгъяс вылӧ налим моз чунь коласті уёвтӧ Рокин кӧзяйствоӧ. Мужикъяс матькӧны, бабаяс лӧвтӧны, челядь бӧрдӧны. Му-видз вештасьны корӧны, межаяс гусьӧн вешталӧны, мӧда-мӧдлысь сӧрвитны кыйӧдӧны, моздор турун ради ас костын судитчӧны,. пиньяс кисьтӧны, ныръяс гырдӧсьтӧны. Кӧзяйство увлань да увлань, челядь сэтчӧ жӧ нарошнӧ шӧтӧ гӧльлун вылӧ. Мужикъяслӧн, 03 кӧ пинясьны, сӧмын ӧти сёрни: "шуда-няня Сибирь" йылысь либӧ Богослов заводӧ мунӧм йылысь.

— Тан тшыгла кулан водз ли сёр. Мырсян лун и вой, а кынӧмпӧт вылӧ оз сюр.

— Кытчӧ нӧ чужан муысь? Колӧ чери-ур кыйӧмысь дугдыны да зэв зіля выль му бердӧ кутчысьны. Поскотина паськӧдны.

— Висьталін!.. Этша нин мырсим да выль видз-мутӧ ректім, а кӧні сійӧ? Епрем, поконик, нэмсӧ ректысис да выль эжа косяліс Ярановлы да Рокинлы, а ачыс кулі да мир кошта вылӧ лои дзебны. Епремыд кодя морт на эз уджавлы.

— Богословӧ миянлы абу места, кысь нӧ му уджалысь верман заводын, кор му дорын чужӧма. Да и ми семьяясӧн да кынӧмъясӧн богословса нажӧткаыд пажын вылад оз тырмы... Сибирӧ, Сибирӧ... Сэн пӧ кызь вит ура шобді нянь пудйыс... Муыс помтӧм-дортӧм, ӧти пу керыштны 03 ков.

— Сійӧ правильнӧ, Сибирад пӧ шобдіӧн порсьясӧс да скӧтӧс вердӧны... Вот кӧн олӧмыс!.. А тан муыс да Рокинъяс миянӧс сёйӧны.

— Рокиныд тай став вӧлӧстьнымӧс кодзис нин эськӧн да. А сэн ӧд сэтшӧм Рокиныд тожӧ тырмымӧн, ме чайта.

Татшӧм сёрнияс омӧль вундасъяс бӧрын лун и вой кылісны. Шуда Сибирь да уна тыртӧм места ышмӧдісны юр бергӧдчытӧдз мужикъясӧс.

Рокин — каньысь ныриса, тӧдӧ кодарсянь кусӧкыд сы вылӧ быгыльтчӧ. Лун и вой Пиль Ладь дорын да Тим Назар дорын зыртчӧ:

— Вот тайӧ дело думайтӧмыд, Ладимер Пилипьевич... Тась ошка. Сибирӧ тӧлка-сяма мортлы позьӧ. Тан жӧ земляыд чӧртлы гач лэдзны оз туй. Тэ зільлунӧн некымын воӧн позьӧ "буштуканӧ" воны. Радейта смел йӧзӧс. Мун, отсала!.. Озырман — мынтан, тэ сайӧ оз вош.

Видзӧдан да, Рокин нин мӧдлаӧ вевъялӧма:

— Эк, Назар Тимофеевич, мыйкӧ падъялан... Тэ местаын кӧ ме — чӧрту став видз-мутӧ... Кутшӧм сэн чужан му... Кӧн пӧт, сэн и долыд... Ветлы да видлы и миянлы гиж. Кажитчас, ми тшӧтш мунам шобді няньсӧ сёйны... А тӧдан, мый тэ босьт сьӧрад? Лук!.. Лук пӧ зэв ёна сэтчӧс йӧзыд радейтӧны — кампетӧс моз дзик сёйӧны. ӧти мортӧс ме тӧда, сэтчӧ мунысьӧс. Письмӧ гижис... Тӧдан, нёль пуд лук вылӧ кык мӧс дай овны позяна дом воча вежӧмаӧсь... Вот кутшӧм йӧзыс сэн!..

Рокин дзонь додь небылича кӧповтіс Назарлы. Тулысъявыв, кор тшыглун чорыдджыка топӧдіс, чышкыштіс остатки пызь чепӧльяс лар пыдӧсысь, ӧкмыс кӧзяйство заводитчисны вузасьны олӧм-вылӧмӧн. Вӧлисти бабаяс казялісны, мый мужикъяс кывйӧн оз ворсны. Мӧдісны гӧлӧсъяс синваӧн весавны. Медея нин быд вузалан кӧлуй, кодӧс сьӧкыд уджӧн нажӧвитӧма, кодкӧд быдмӧма-йитчӧма дзоля вывсянь, чуктӧдіс бабаяслысь синва.

Вот пристаньын Сибирӧ мунысьяс пароход виччысьёны. Ок, эськӧ, нопъяд кӧ позьӧ став овмӧстӧ нуны! Пристаньын вӧлисти мунысьяс сьӧлӧмӧн усины, кор тыдаланінын аслад чужан муыд, ӧд мунан сэсся некор волывтӧм вылӧ. Ӧти-мӧд кӧть косны бӧр дась, нӧ оз позь, кор ставыс вузалӧма, эштӧма. Кайлыны кӧть ещӧ медбӧръяысь вӧлӧстяс, да оз нин позь: пароход тутӧстіс. Вӧлисти слаб сьӧлӧмъяс дрӧгнитісны. Бабаяс лыддьӧдлӧмӧн мӧдісны бӧрдны. Оз слӧймыны пароход вылӧ. Мужикъяслӧн тшӧтш синва югъяліс. Берегын сулалысьяс сыркъялӧмӧн колльӧдісны суседъясӧс. Кык олӧма баба лыддьӧдлӧмӧн мусӧ окалісны:

— Ок, дона, зарни муӧй, кулан воясӧ тай, лёк падчерицаясӧс моз, вӧтлыны мӧдін!..

Сила сорӧн пуксьӧдалісны бӧрдысьясӧс. Пароход вӧрзис берег дорысь, ылыстчыны мӧдіс. Дыр на пароход вывсянь да берегсянь кылісны бӧрдӧм шыяс да прӧщайтчӧм-ӧвтчӧмъяс.

Кывтӧны мунысьяс шуд корсьны "вольнӧй Сибирӧ", донтӧм шобді нянь сёйны. А водзынсӧ зэв гудыр, зэв руа — немтор оз тыдав.

Йӧзкӧд тшӧтш Иван Сопронович мунысьяслы син улысь саявтӧдз макайтчис. Сэсся кык синва тусь чышкыштіс, бергӧдчис да вунӧдіс Сибирӧ мунысьяс йылысь. Сӧмын колльӧдысьяс дыр на берегын синва чышкалісны.

— Да, ставнымлы тайӧ туй. Богословӧ либӧ Сибирӧ... Экма, олӧм!.. Сёян тэ миянӧс, чужан муӧй!

Лӧсьыд да долыд Иван Сопроновичлы талун. Сёйсьӧ и юсьӧ ужин сайын. Юрыс бергӧдчӧ татшӧм "удача" бӧрын. Дас ӧти десятина видз-му, вит мӧс, кык керка снитки выль содіс.

— Абу олӧм тайӧ миян, а картіӧн ворсом... Ог тӧд, кутшӧм сійӧ войтыр, код овны оз куж да ас шуд вылӧ жалуйтчӧ. Ме шуд некор ог корсь, ачыс корсьӧ менӧ. йӧйясӧс Сибирӧ кыскӧ, а ми воклы тан Сибирысь Сибирь.

А баба сӧмын пӧсь шыд бекар дорын нокайтіс да да-кайтіс и ассьыс тӧлк кытчӧсюрӧ кӧвйыштліс:

— А лӧсьыд жӧ, кӧнкӧ, помещикъяслы овнытӧ: некымын сё десятина видз-му, дарӧвӧй уджалысьяс... Ок эськӧн, миян кӧ сійӧ...

— Сійӧ прӧстӧй сёрни, Надеж. Помещикъяслӧн нимыс сӧмын кольӧма да чиныс. Найӧ ӧні лысӧм курӧгъяс, эштӧм войтыр... А кӧзяйство нуӧдны колӧны юра, тӧлка войтыръяс. Помещикъяс чаль гыж дон оз сулавны, а "прасолитӧны" винаӧн, картіӧн остатки овмӧссӧ. Вот ми, купечьяс, юра крестьянинъяс — законъяссӧ и государство^ кутам... ӧні ми — му выйыс! Ми... а абу помещикъяс...

— Ен тай отсаліс эськӧн миянлы кок йылӧ сувтны да. Водзӧ кӧ оз эновт, ыджыда на бергӧдчам...

Но Сопроновичлы бабалӧн сёрни оз во сьӧлӧм вылӧ.

— Тэнад, Надеж, быд шаг господь. Быттьӧнӧсь, збыль сійӧ стойка саяс сулаліс. А ме нӧ кӧн? Ме лун-лун мырся, а енлы став славаыс?.. Куш ен вылӧ надеяӧн кӧ олӧма, татшӧм овмӧсыд эз пуксьы. Вась Макаръяс частӧджык меысь вичко порог зыртісны, ёнджыка клёнгисны да корысьӧ воисны. А ме, слава тебе, господи, ас позйын на пукала. Вот мый. А талун рытнас урадниккӧд лоӧ тӧлкуйтыштны. Лоӧ долгъяс йылысь кодсюрӧӧс зэлӧдлыны прамӧйджыка. Чайта, морт-мӧд-коймӧд Сибирӧ мунысь лоӧ на арӧдзыс. Савӧ Кӧсьта ӧнтай йӧз дырйи янӧдіс: "Тэ пӧ, кӧнӧвал, ставнымӧс куштін нин, мир сьылі вылын пукалан".


* Мортув — важ мера ытшкан видзлы: уна-ӧ вермас ытшкыны ӧти морт шонді петӧмсянь шонді пыртӧдз.

КЫК ПАТРОН (1932)

Оз вермы гӧгӧрвоны челядь вежӧрӧн Сень, мыйла верстьӧ йӧз ӧти ног сёрнитӧны, кӧсйысьӧны, а делӧӧн скӧнь мӧд ногӧн вӧчӧны. Быд рыт, унмовсьӧм водзвылын, мам челядь юр вежӧрӧ тувъялӧ Сеньлы:

— Смотри, пиӧ, колӧ овны веськыда, пӧръясьны оз ков велӧдчыны, сэсь зэв ыджыд грек, кулан да кывйӧдыд адӧ ӧшасны, колӧ правда серти овны, син водзын и син сайын правда веськыда шуны... Тадзи праведникъяс овлӧмаӧсь...— А сэсся мӧдас мойдны, кыдзи кык вок, Правда да Кривда овлӧмаӧсь. Надзӧникӧн, лывкыда кыссьӧ мамлӧн мойдкыв пӧлатьын, тувъялӧ тшӧтш унзількӧд Сеньлы вежӧр да тӧлк. А ас ногӧн Сень тӧлкуйтӧ Правда да Кривда йылысь.

— Сійӧ нӧ, Кривдаыс, мам, Як Вась дядь кодь жӧ сьӧд да мисьтӧм?

— Сьӧд, пиӧ, сьӧд, а Правдаыс еджыд тошъяса.

— Ӧндреянлӧн дедыс еджыд тошъяса жӧ...— торкӧ Сень.

— Еджыд, пиӧ, еджыд, кывзы водзӧ... Правдаыс некодӧс некор эз пӧръяв, а Кривдаыс нэмсӧ ылӧдчис да тышкасис...

— Сідзкӧ миян Миш вок Кривда жӧ, меным тӧрыт кыкысь чужйис да Ӧльӧш дядьлысь град вывсьыс кык сёркни гусяліс. А ме Правда. А мыйла нӧ эськӧ, мам, тятьӧыс миян оз юрбит?

— Сійӧ коммунист, сы вылӧ, пиук, оз ков видзӧдны. Юрбиттӧмсьыд сійӧс адӧ сюясны, кулас да...— Тадз быд рыт мам мойдӧ Сеньлы либӧ Правда да Кривда йылысь, либӧ сюра олысьяс йылысь да бӧжа коммунистъяс йылысь. Сеньлы дивӧ кажитчӧ, мыйла коммунистъяс сюраӧсь да бӧжаӧсь, а батьыс коммунист жӧ да некутшӧм сюр да бӧж абу сылӧн. Дивӧ зэв Сеньлы, мый правда пыдди быд воськов пӧръясьӧны да ылӧдчӧны асьныс верстьӧяс. Весигтӧ мамыс Сеньлӧн, коді лун и вой Правда йылысь мойдӧ, зэв чига пӧръясьӧ ачыс. Казявлӧ Сень, кыдз батьӧс, чойясӧс пӧръявлывлӧ мам ӧттор-мӧдторйӧн. Сень сэтчӧ пырысь-пыр жӧ бырскӧбтас, мамӧс вочыштас сэтшӧм пӧраӧ. Мам кулак петкӧдлӧ да грӧзитӧ:

— Тэ, грекӧвӧйтысь, чӧв ов... Ме регыд тасма босьта да, гачтӧ лэдзӧмӧн, быгӧртышта.

— Ачыд тай нӧ правда-кривда йывсьыд тӧрыт... Ылӧдчыны кӧ оз ков... Мыля нӧ эськӧн?..

— Ак тэ, сосворӧг, сосворӧг!.. Ланьтан али он нӧ? Нокӧ пӧлать подлӧсӧ!..— пуӧ мам Сень вылӧ Да тасма корсьысьӧ.

Пукалӧ Сень пӧлать подлӧсын стенлань чужӧмӧн да думайтӧ. Оз вермы том вежӧрӧн гӧгӧрвоны, мыля скӧралӧ сы вылӧ мам. Ачыс жӧ шуӧ, мый оз ков пӧръясьны. Янӧдны заводитліс пӧръясьӧмысь мамсӧ да муртса удитіс тасма улысь. Сеньлӧн кыв печласьӧ. Быд сёрниӧ и быдлаӧ кӧвъясьӧ ыджыдъяслы. Гырысь чой-вокъяс тшӧтш кедзовтӧны Сеньӧс быдлаӧ кӧвъясьӧмысь да сакасьӧмысь. Синкым ув кӧ шедӧ, пыр и тувкыштасны, либӧ тузкӧк-катш* юр пыдӧсӧ пуктыштасны. Некодлы норасьны Сеньлы, некодкӧд сёрнитны.

Лун-лун ӧтнасӧн ворсӧ гортын. Кор удж вылысь верстьӧяс воасны, синманыс налы мӧдас чеччыны, варовитны кузя гажтӧмчӧмла. Но мудзӧм войтыр скӧрӧсь, абу варо-вӧсь.

— Вешйы сэсь, эн дӧзмӧдчы...

— Чужйыссяс, Семӧ, лэдз...

— Тасмаала ӧд, морӧс...

Сӧмын семья пытшкын бать меліджык мукӧд ногӧ. Ӧттор-мӧдтор висьталас, корсюрӧ малыштлас и водзас босьтлас мукӧддырйиыс. Овлывлӧ гӧснеч пыдди лыйӧм патронъяс ваяс. А тайӧ Сеньлы медыджыд гӧснеч. Но батьӧс кык вежон пытшкас сӧмын аддзывлӧ ӧтпыр дай сійӧ на оз быд раз. Служитӧ Сеньлӧн батьыс Погостын, 22 верст сайын, кутшӧмкӧ комитетын. Волас мудзӧма, этша сёрнитӧ. Быд разын мамкӧд мыйыськӧ пинясьӧны. Мам лёк вомӧн увтчӧ сы вылӧ. Бать чӧвджык олӧ. Оз гӧгӧрво Сень, мый юкӧны гозъя.

— Тэ нӧ мыля йӧз ногыс он сяммы овнысӧ?.. йӧз чӧв олӧны, а тэ ачыд пекляӧ юртӧ сюян... Энлы, воасны тіянлы, пернатом морӧсъяслы, да гаж петкӧдласны. Вӧлӧк сайын пӧ ті воксӧ юкмӧсӧ сюялӧны..

— Дугды, старука, ме совесть тшӧктӧм ног ола... Мый мем сэтшӧм йӧзыд?.. Сійӧ тэн йӧзыдтӧ зэв-а...

— Аддзан, воасны да... Став ті кодь коммунистъяссӧ катшйӧдласны вӧсни рузяысь... Вот сэсся и катшъявсяс сэк...

Зэв аслыснога олӧм мӧдіс лоны. Семӧлӧн мам лунысь-лун няргис, ӧтарӧ пинясис код вылӧ кӧ. Ывлаын гӧрд флага йӧзъяс ветлӧдлісны, зэв паськыд вомӧн кутшӧмкӧ помтӧм сьыланкывъяс сьылісны. Кутшӧмкӧ ыж ку пася пищаля йӧз раз-мӧдысь волісны. Мунісны. Бара волісны. Частӧджык мӧдіс мам Сеньлӧн норасьны нянь тырмытӧм йылысь да батьӧс ёнджыка пинявны.

— Распроклятӧй!.. Йӧз служитӧны да быдсӧныс эм... А миян ачыс нянь сеталысьыс да норма вылӧ пуксьӧдіс... Тшыглы, тыдалӧ, виасны...

А бать ӧлӧдіс мамӧс:

— Дугды лӧвтнытӧ, Марпа, миян норматӧг на ӧні позяс, дзонь мешӧк пызь на эм да, кутшӧм на ӧнісянь норма, йӧзлӧн инӧсь абу совсем да быть босьт...

Мам ярзис:

— Тэ нӧ медбӧръя кусӧкӧдзыс кӧсъян вердны да вӧлисти норма вылӧ пуксьӧдны?.. Мед вӧлі сетӧма норма дай пом...

— Оз позь... Оз ло тэ ног... Ог мӧд юр янӧдны ассьым...

Бать мунӧм бӧрын жӧ пемдандор мам дыр зэв мыйкӧ заступӧн гудйысис гӧбӧч муын. Сень кыйкнитліс, мый мам сэн заступасьӧ, нӧ мам кыкысь зэв скӧрысь горӧдіс Сень вылӧ:

— Мыйла пыран гӧбӧчас? Мый татчӧ коли? Мун ворс!

А тӧдны окота Сеньлы, мый вӧчӧ мам гӧбӧчын. Гӧбӧч ӧдзӧс дорын ворсӧ. Муртса мам петаліс ывлаӧ, пырысь-пыр жӧ зумкнитліс Сень гӧбӧчӧ. Мамлӧн сэтчӧ мыйлакӧ гу кодйӧма да бӧчка-сюйӧма, а бӧчка тырыс сю пуктӧма.

Водандор Сеньлы мам бара жӧ важ моз мойдіс, кыдзи и быд рыт мойдлывлӧ, Правда да Кривда йылысь.

Мӧд лун асывводзсянь на зэр моз мӧдіс киссьыны Сень юр вылӧ нӧйтӧм да пинялӧм. Первой дзик прӧстаысь вольпасьысь чеччӧмӧн тшӧтш мам тасмааліс выль сарапан косялӧмысь. Ас синнас аддзыліс Сень, мый тӧрыт ыджыдджык чойыс мамлысь сарапансӧ пасьтавліс да кӧрт тувйӧ косяліс. Но Сеньлысь правда, мый эз чирзы. некод эз верит. Гач лэдзӧмӧн эня-ныла гижисны Сеньлы тасмаӧн правда.

Обед бӧрӧдз некодкӧд эз сёрнит Сень татшӧм забеда бӧрын. Пӧлатьын пукаліс да мышку гыжъяліс, сэсся кильчӧ вылӧ петіс.

Кильчӧ дорын зэв дыша вӧв доддяліс шӧркост вокыс. Абу окота воклы удж вылӧ мунны, унзіль, сійӧн сылы нинӧм оз сюр, нинӧм оз югды. Аслас эз югды да гусяліс сусед санник бокысь лэбын да орс. Сень аддзис дай пырысь-пыр гӧгӧрвоис.

— А-а... Мыля йӧзлысь босьтін? Висьтала...

— Дырджык, ракашуй, тэ сэн кравзы, регыд майӧг йылас пуксьӧда,— грӧзитӧ вок.

Минут -мӧд мысти орс да лэбын юасьны локтӧ сусед, тыдалӧ, турунла жӧ мӧдӧ:

— Тэ, Миш, эн аддзыв тась лэбын да орс? Ме этатчӧ пуктылі тӧрыт.

— Эг, эг, Ӧльӧш дядь...— зэв збоя пӧръяліс Миш.

— А тэ ворсігмозыд эн-ӧ аддзыв, Семӧ?—юаліс Сеньлысь нин ӧльӧш дядь. А Сеньӧлӧн важӧн нин вӧлі кыв вылын бергалӧ:

— Аддзылі, то тай додь бокас дзебис Миш миян. Эстысь санник боксьыс босьтіс.

Миш пель йылӧдз гӧрдӧдіс, а Ольӧш дядь матяліс да кулак мышкӧ исӧдіс Мишӧс. Орс да лэбын бӧр нуис.

Сеньлы дыр эз ло гажъявны, пырысь-пыр жӧ синва бара пыркнитісны. ӧльӧш дядь бӧрын Миш уськӧдчис Сень вылӧ да кыкысь топыдакодь чужйис. Сень вывлань качліс быдсӧн.

— Вот тэд, ракашуйлы!.. Сюйсян кытчӧ оз ков... Тэнӧ юалӧны? Мӧдысь кӧ мӧдан кыв новлӧдлыны, юртӧ вадзӧ-да... Мамыдлы кӧ норасян да бӧрдны мӧдан, мӧдысь нӧйта!.. Кылан?

Синва дзик и петӧ, горш вылӧ забеда пуксьӧ, кыв оз артмы, нӧ норасьны оз лысьт.

Пукалӧ бара пӧлать подлӧсын Сень стенлань чужӧмӧн да думайтӧ. Оз вермы сӧмын гӧгӧрвоны, мыйла мам быд рыт Правда да Кривда йылысь мойдӧ, ылӧдчыны Сеньлы оз тшӧкты, грек пӧ. А ставӧн чиганъясысь ёнджыка ылӧдчӧны, ачыс мам и чой-вокъяс.

Час-мӧд мысти Сӧветсянь мӧдіс ветлыны нянь видлалан комиссия. Корсьысисны быдсӧнлысь, абу-ӧ кодлӧнкӧ норма корысьяслӧн нянь дзебасын. Воисны Сеньяс ордӧ. Сень вӧлі пӧлатьын на пукалӧ. Мам Сеньлӧн комиссия пырӧмӧн тшӧтш мӧдіс лӧвтны:

— Криста ради, бур суседъяс, совсем тшыг нисьӧ пӧт олам... Он кӧ сетӧ норма, нач тшыгла лоӧ кувны... Кыд вылын да идзас вылын олам, сё ей бог. Челядьлысь кӧть кодлысь юалӧ. ӧти тусь ас нянь эз коль.

Дум вылӧ уси Сеньлы тӧрытъя сю бӧчка да мамлӧн пӧръясьӧм, эз и тӧдлы кыдз бырснитсис пӧлать подлӧссянь:

— Вунӧдін тай, мам?.. Шуан, ӧти тусь пӧ абу миян... А дзонь бӧчка тай нӧ эськӧн тӧрыт гӧбӧч гуад сюйин. Сійӧ нӧ кодлӧн? Абу ӧмӧй миян?

Тшӧкмуні мам... Исполкомса йӧз мӧда-мӧд вылӧ видзӧдлісны сӧмын. Лэптісны гӧбӧч гуысь сю бӧчка да мыйкӧ дыркодь гижалісны сэсся, Сеньӧс юрӧд малыштісны да мышкӧ тапнитісны:

— Батьыд кодь жӧ, пиӧ, быдман. Водзӧ тадз колӧ.

Сень гажмис йӧз ошкӧмысь. Ставӧн нюмъялӧны, сӧмын мам букыша пукаліс да вом дорсӧ курччаліс. Но регыд гажъявны удайтчис тайӧ мелілунӧн Сеньлы. Зверь моз уськӧдчис мам йӧз мунӧм бӧрти да ньӧти жалиттӧг тасмаӧн кулис мышку вомӧныс, став бокъяс мӧдіс ёнтыны. Подушка улӧ, пась улӧ, пӧлать подлӧсӧ — некытчӧ тайӧ раз эз .удит мам скӧрлунысь Сень. Сэтшӧма нӧйтіс коньӧрӧс, мый татшӧма некор на эз нӧйтлывлы. Быд лёк вомнас пиняліс, вины грӧзитчис. Е,на на колӧкӧ нӧйтіс, да буретш бать Сеньлӧн слӧймис да дорйис медбӧрын.

Рытывбыд кыв эз петкӧдлыны семья пытшкын некод, и водігӧн мам эз мойд Правда-Кривда йылысь. Дыр эз вермы унмовсьны Сень, думайтіс дзоля юр вежӧрӧн, мыйысь талун сэтшӧмасӧ нӧйтісны. Пӧръявны эз пӧръяв, а нӧйтісны понйӧс моз.

Садьмис мӧд лун Сень узянінысь да пӧлать подлӧсын пукалӧ. А мамлӧн тӧрытъясӧ абу на вунӧдӧма, норасьӧ батьлы:

— Но и быдтас тая... Скӧнь йӧй... Кутшӧмкӧ идол — нинӧм оз гӧгӧрво... Нач жӧ нин ая-пиа ӧткодьӧсь... Нуӧд ли мый ли сьӧрад, а то скор йывті дӧбӧлячки вачкассяс...

Гӧгӧрвоӧ сы мындатӧ Сень, мый талун колӧ гусьӧнджык овны, этшаджык мыччасьны, а медсясӧ виччысьны мам кипод улӧ сюрӧмысь.

Ӧбӧдайтігӧн вӧлисти страк босьтіс Сеньӧс: мыйӧн бать мунас, бара мам пырысь-пыр жӧ тасмаӧ кутчысяс да ещӧ на чорыда нӧйтас тӧрытъяысь.

Первой и мӧд сорва эз аддзыв та вӧсна, нӧ бать ыштӧдіс медбӧрын:

— Ноко, Сень, сэсся ме ордӧ ветлам вежон-мӧд кежлӧ. Мем гажтӧм жӧ ӧтнамлы. Тан мешайтчан сӧмын: мамыдъяслы.

А мам дугдывтӧг сёйигчӧж пинясис:

— Йӧй миян тая, скӧнь йӧй. Воштас коркӧ ставнымӧс, вузалас кык грӧшысь... Ак тэ, юда тэ, юда!.. Идол быдтас.

Кык вежонысь дыр оліс Сень батьыс ордын. Керка батьлӧн шоныд, гажа. Сӧмын Сеньлы тая гаж — абу гаж. Гортын кӧть пинялӧны, нӧйтӧны, а векджык на жӧ гажаджык та дорысь. Лун-лун тять служба вылын ветлӧдлӧ, а муртса ӧбӧдайтны вевъяласны, пырысь-пыр бать водтӧдны мӧдас Сеньӧс:

— Тэ, пиӧ, вод сэсся... Ме ордӧ ӧти-мӧд воласны талун рытнас уджавны, мешайтчыны сӧмын кутан... Вот эстчӧ, занавес саяс...

— Оз на, тять, узьсьы.

— Мыйкӧ оз узьсьы. Узь, узь дай, вот и ставыс... Быдман мортлы ёна колӧ узьны...

Тадзи быд рыт водз зэв водтӧдӧ Сеньӧс батьыс. Некыдз син оз куньсьы, ун лоӧ ӧктӧмӧн ӧктыны. Мукӧд дырйиыс ун йывті кывлас, либӧ занавес костті аддзывлас батьӧс да кутшӧмкӧ скор чужӧма, кучик паськӧма войтырӧс. Быд рыт спор муніс на костын, быд рыт ӧтсяма кывъяс:

— Контрибуцияавны, гадъясӧс, лыйлыны, ковмас кӧ!..

ӧтдор войтыр, батькӧд сёрнитысьяс — ставныс сувтса синмаӧсь — сёрнитісны гусьӧнкодь. Но строга, пызанӧ крапнитлӧны кулакӧн часто.

Сеньлы обиднӧ, мый бать некор оз эштыв сыкӧд сёрнитыштны.

ӧтпыр асывводз, чай юсигӧн нин, юаліс Сень:

— Мыйла нӧ скор дядьясыс войдӧрлун крапӧдісны кулакнаныс пызанӧ?.. Нӧйтасны кӧ тэнӧ?..

— Чӧв пиӧ, сійӧ ас войтыр... Ме ог эшты тэкӧд... Тайӧ делаясысь тэ немтор на он гӧгӧрво... Смотри, некодлы немтор, мый войдӧрлун кывлін, эн висьтав... Кывзысьны оз ков, ми мый сёрнитам. Ме чайта, тэ чорыда узян, а тэ вӧлӧм, шышӧ, кывзысян...— меліндзика тапнитіс бать Сеньӧс да содтіс:

— Быдман, пиӧ, да быдсӧн гӧгӧрвоан ачыд... Ми буржуйяскӧд тышкасям, чорыда тышкасям... А тэ эн гажтӧмчы. Окотитан кӧ, карӧ нуӧда — велӧдчыны детскӧй садӧ, сэн гажа. Гортад тэн быдсяма лӧпсӧ мамыд сӧвтас юрад...

Муніс бать. Гажтӧм Сеньлы. Гортын Сень быдтор, быд сёрни гӧгӧрвоӧ, быдлаӧ мыччысьӧ. А тан, бать ордын, немтор абу гӧгӧрвоана: гусьӧн сёрнитӧны, гусьӧн мыйкӧ вӧчӧны, дай Сенькӧд сёрнитысь морт абу.

Надзӧн зэв гажтӧм лунъяс кыскысьӧны бать ордын, ӧдва-ӧдва луныс кольӧ. Бать лунысь-лун сёрнитӧмджык, сёйны эз мӧд вевъявны пыравны гортӧ. Весиг войын узьӧм пыдди бать кутшӧмкӧ собраниеяс да заседаниеяс нуӧдіс. Ун йывті унаысь на кывліс батьлысь ӧтдор войтыркӧд варовитӧм. Кывзысьны Сень эз нин кывзысь бать ыждалӧм бӧрын, зілис пель тупкӧмӧн регыдджык бӧр унмовськӧдчыны. Но тадз жӧ ӧтпыр садьмӧм бӧрти эз вермы унмовсьны бӧр, керкаын кыліс быттьӧкӧ нывбаба гӧлӧс тшӧтш. Кыйкнитліс занавес костті Сень. Пызан сайын пукаліс бать кык ыж ку пася войтыркӧд, накӧд паныд чай стӧкан эштӧдіс кутшӧмкӧ кучик паськӧма зэв ыджыд сьӧд кӧсаа ныв. Нывлӧн бокас чурвидзис, Сень батьлӧн моз жӧ, дзоля пищаль. Ставӧн чӧв пукалісны да кывзісны сёрни, сьӧлӧмсянь висьтавліс ӧти бӧкӧвӧй мужик. Сьӧд юрсиа ныв гижаліс дзоляник зептын вӧдитан книгаас.

Сёрни эз гӧгӧрво Сень да эз и кӧсйы кывзыны, син чӧвтлытӧг видзӧдіс сійӧ пищаля нывбаба вылӧ. Первой на аддзис Сень пищаля нывбабаӧс. Чай стӧкан эштӧдӧм бӧрын мыйкӧ гижыштіс нывбаба да пельӧсысь пельӧсӧ, бӧрӧ ки пуктӧмӧн, прӧйдитчис раз-мӧдысь, сэсся, зэв крута бергӧдчӧмӧн, сувтіс бать дорӧ да пельпомас тапнитіс:

— Вот тэныд, Митреевич, миян решение: нянь вайӧм вылӧ эн надейтчы... Корсь нянь места вылысь... Выль няньӧдз тайӧ кык тӧлысьсӧ сьӧкыд, дерт, лоӧ... Реквизируйте став лишнӧй няньсӧ озыр йӧзлысь... А вооружениеысь ньӧти ог вермӧ сетны. Кык револьвер, ӧти японскӧй винтовка да ӧти ручнӧй граната колям... Чукӧртӧ став берданкаяс да кремнёвкаяс деревняысь, вот тіян и вооружение...

 

Кык вежон мысти бать бӧр гортӧ вайӧдіс Сеньӧс. Тайӧ кык вежалунӧн ставӧн важсӧ вунӧдӧмаӧсь. Мам весигтӧ скӧралӧм пыдди водзӧ пуксьӧдліс, зэв топыда шыгыртліс сьӧлӧм бердас. Совсем ышмис Сеньӧ, ӧти-мӧд ызйӧдыштісны да. Бара гажа долыдлун заводитчыліс да регыд гажтӧма помасис. Ӧбӧд сайын зэв долыда ӧти-мӧд йылысь сёрнитісны. Медбӧръя сорва паняліг воисны сёрниӧ сьӧд юрсиа йылысь. Сьӧд юрсиа зэв ёна став семьялы сьӧлӧм вылӧ воис, тыдалӧ. Марпа тшӧтш ышмис сьӧд юрсиа сёрниӧ, висьталіс кутшӧмкӧ зэв кузь кӧсаа сьӧд юрсиа ныв йылысь. ӧти-мӧд зэв азыма тайӧ сёрниӧ кутчысисны. Сеньлы, дерт, некытчӧ тайӧ сёрниӧ кӧвъясьны. ӧти вом вылӧ да мӧд вом вылӧ син лапйӧдлӧм сорӧн видзӧдіс. Первой быттьӧкӧ юр вежӧрысь мыйкӧ вунӧм корсис, сэсся друг сёрни коласӧ бырскӧбтіс:

— А тӧданныд, мый ме тӧда? Ме кутшӧм мича ыджыд сьӧд кӧсаа нылӧс аддзылі... Збыль ӧд висьтала...

— Чӧв, Семӧ, тэ мыйкӧ тӧдан да гӧгӧрвоан тайӧ сёрниысь...— вомаліс мам.

Но Сень эз эновтчы, ещӧ зільджыка заводитіс:

— Збыль, мам, збыль... Батьӧлысь кӧть юав, сійӧ тӧдӧ жӧ. Сы ордӧ пукавны волывлӧ... Ыджыд кӧсаа...

— Эн сӧр, Сень, кодӧс оз ков... Пӧръясьны тай мӧдін. Ме бара сэтшӧм сьӧд кӧсаясӧс эг аддзывлы,— сорис Сеньӧс бать, а ачыс быдсӧн гӧрдӧдіс пель йылӧдзыс. Сеньлы быдсӧн ӧбиднӧ лои, мый бать некымын лун сайсаӧс вунӧдӧма, и зэв лабутнӧя мӧдіс висьтавлыны:

— Он нӧ и помнит, тять?.. Коркӧтӧ тай рьітнад... Ме вӧлі узя, а ті кутшӧмкӧ нывкӧд да дядьяскӧд чай юинныд... Сэсся тэнӧ сійӧ пельпомӧдыд тапкӧдіс.— Зэв на вӧлі сьӧлӧмсянь висьтавны мӧдӧдчӧ, кыдз тай горӧдіс друг тятьыс сы вылӧ:

— Бӧлбан!.. Кысь велӧдчин сӧрнысӧ?..

Мам крапнитіс пызанӧ лӧжкаӧн, зэв букыша видзӧдліс бать вылӧ да шпутнитіс чужӧмас, мӧдіс инпӧвсянь бӧрдны да пинясьны.

Лыбис зык, шум. Некод эз вермы прамӧя сёйны.

 

Сень ӧти-мӧд вылӧ видзӧдліс да казяліс, мый неладнӧ мыйкӧ — зэв ӧдйӧ пӧлать подлӧсӧ визувтіс.

Пукалӧ бара стенлань чужӧмӧн и думайтӧ, сӧмын оз вермы гӧгӧрвоны челядь юр вежӧрӧн, мыйла бать сы вылӧ пон вылӧ моз горӧдіс. Час-мӧд керка пытшкӧсын бӧрдӧм-пинясьӧм кыліс. Сень увланьӧ эз лысьт лэччывны. Бать вӧлі кӧсйӧ лун-мӧд шойччыны да вӧлисти мунны, нӧ час-мӧд олыштӧм мысти нин туй вылын вӧлі. Петігмоз пӧлатьӧ кыйкнитліс Сеньӧ пельӧслань.

— Смотри, Семӧ, мичаа йӧз моз быдмы... Ылӧдчыны, пӧръясьны оз ков... Ог тӧд, кутшӧм морт тэысь лоӧ. Нитш кӧ, збыль, тэнад юрад-а? Проста ӧд йӧйӧн мамыд оз шу... А, бӧлван жӧ тэ, татшӧм зык-шум лэптін.

Тайӧ зык-шумсянь быд вежон бать мӧдіс гортӧ вольсвлыны. Но мелілун быри, ӧтпыр водзӧ эз мӧд Сеньӧӧс босьтлывлыны. Воддзаджык волӧмъясын бать век гӧснеч-тор вайыштӧ Сеньлы, либӧ сёянтор, либӧ лыйӧм патронъяс. А патронъясыд Сеньлы меддонаторйыс и эм. Дугдіс гӧснечьяс, патронъяс бать вайлывлыны Сеньлы.

Сень бара эз гӧгӧрво челядь вежӧрӧн, мый лои друг.

Водз вӧлі быдсӧн сьылӧны, ворсӧны, гӧрд флагъясӧн вӧлӧсть кузя гуляйтлывлӧны. Но регыд мӧдісны повзьӧм чужӧма йӧзъяс волывлыны. Мыйкӧ гусьӧн зэв кузя сёрнияс нуӧдісны, споруйтісны Сень батькӧд. Повзьӧм чужӧма тьӧткаяс дзонь часъясӧн лӧвтісны ас костас Сень мамкӧд:

— Белӧйяс, белӧйяс!.. Мый сэсся мӧдан керны? Кытчӧ воштысян?

Раз-мӧдысь волісны зэв уна пищаля йӧз вӧлӧстьӧ. Бӧр мунісны. ӧти войӧ вой шӧр войын воис бать гортӧ, синъяс сувтсаӧсь, быдсӧн лолыс тырӧма, сӧмын ӧти кыв артмис:

— Но, Марпа, олӧм овсис... Кыдз гажныд, сідзик и олӧ... Белӧйяс кык верст сайынӧсь... Ог тӧд, посйысьны вермам ог?

Асывводз садьмис Сень да мыйкӧ ывлаын зэв ёна катшкакылӧны. Сень вольпась вылысь да ӧшинь дорӧ, нӧ мам кок пӧлӧд кыскис бӧрвыв да пач сайӧ йӧткис:

— Пятна вылӧ али мый сувтан?.. Лок татчӧ, лыясны...

Вӧлӧмкӧ, ывла вылын лыйсьӧны, белӧйяс воӧмаӧсь.

Недыр мысти лыйсьӧм шы лаймаліс. Белӧйяс вермисны краснӧйясӧс. Шумӧн горзігтыр босьтісны кытшӧ грезд. Код эз слӧймы пышйыны, ставӧс лыйлісны. Дзонь лун домысь домӧ ветлӧдлісны белӧйяс, корсьысисны коммунистъясӧс. Рытнас юсисны да ещӧ ёна мӧдісны пакӧститчыны. Локтісны и Сеньяс ордӧ кык белӧй салдат корсьысьны. Зэв скӧрысь пищальясӧн крапнитісны джоджӧ первой. Но Сень кындзи некод эз вӧв керкаын, мамыс кытчӧкӧ петны вевъяліс.

— Кӧнӧсь, детинка, тіян?—салдатыс юаліс.

— Мамӧ петіс ывлаӧ... Ме чукӧста, колӧкӧ.

Сеньӧс ыстісны мамсӧ чукӧстны, нӧ сэсся ас кост мыйкӧ сёрнитісны да Сеньӧс бӧр корисны.

Ыджыдджык тушаа салдатыс асланьыс мигнитіс чуньнас:

— Ноко, волы татчӧ, детинка! Кыдз тэнӧ шуӧны? Сеняӧн? Молодеч, сідзкӧ. Тэн, Сеня, мый колӧ медсясӧ, кампет али пищаль?

— Кампет и пищаль, кыкнаныс, а нӧшта колӧ патрон, мен бать патрон вайлывлӧ...

Мелі йӧзкӧд збоймис Сень.

— А кӧні нӧ, Сеня, батьыд, кытчӧ муніс?.. Сылы письмӧ эм, колӧ сетны.

Аддзыліс Сень, мый батьыс войнас пышйӧм пыдди йирк вылӧ, кудель чукӧр улӧ, дзебсис и зэв збоя висьталіс:

— Тятьӧй миян гортын. Йирк вылын кудель чукӧр пытшкын куйлӧ. Тӧрыт войнас локтіс да дзебсис.

Кык патрон да кык кампет сетісны Сеньлы белӧй салдатъяс да юрӧд малыштісны, а асьныс йирк вылӧ корсьысьны кайисны. Кыскисны кудель пӧвстысь Сеньлысь батьсӧ да, нагайкаӧн нӧйтігтыр, нуӧдісны вичко дӧрлань. Гырд сюръя кодь довъялігтыр прӧйдитіс кильчӧ дорті бать, син бӧжсӧ чӧвтліс Сень вылӧ:

— Прощай, Сень, мамыдлысь, чойясыдлысь кывзысь...

Марпалы чужйисны морӧсас. Муткыртчис, ойкнитіс,. песласьны мӧдіс. Бӧрддзис зэв чорыда Сень, аддзис батьсӧ нӧйтӧм, гырдӧсь чужӧмсӧ сылысь, кутчысис батьлы пальто пӧлаас да горзыны мӧдіс. Чужйисны "мелі салдатъяс" Сеньӧс, кильчӧ сюръяӧ юрӧн зургысис. Би быдсӧн синъясысь чепӧсйис Сеньлӧн, звӧнитны пельясын мӧдіс, муыс дзоньнасӧн, керкаяс мӧдісны катласьны, кытчӧкӧ усьны увланьӧ. Пласнитчис туй вылӧ Сень. Плетьяс моз лётнитчисны киясыс, ылӧ зэв лым вылӧ ӧвтыштчисны кык патрон.

Бӧрдӧны, горзӧны мам да чой-вок. Сійӧ жӧ рытнас лыйлісны белӧйяс батьсӧ Сеньлысь.

Кык вежон бушуйтчисны белӧйяс краснӧйяс вотӧдз.

Пышйисны медбӧрти белӧйяс.

Дас кык горт кумачӧн кышӧма, цветъясӧн вевттьӧма. Нуӧны гу дорӧ, нораа сьылӧмӧн, ёсь йыла шапкаа да пищаля йӧз. Горд флагъяс шпоргӧны тӧв вылын. Серласьӧ кумачын гижӧд сер, сявкъялӧ.

Бӧрдӧны чой-вокъяс, дӧваяс, мамъяс. Дас кык горт додьяс вылысь гу дорӧ пуктісны орччӧн. ӧти горт дзольӧндзик, векньыдик сулаліс радын.

Казьтылӧм-сёрнияс. Куимысь залп. Лэччисны гу вылӧ флагъяс. Заступъяс уджавны мӧдісны зіля. Куйлӧны дас кыкӧн гу пытшкын орччӧн. Батьыскӧд орччӧн куйлӧ тшӧтш Сень.

Ыджыд туй вежӧсті дженьыда воськовтіс. Тувсовъя лунвывса лысва моз югнитіс, войтыштіс.

Олӧм туй восьтысьяс, дрӧгниттӧм сьӧлӧмъяс, мувывса гӧль йӧзлысь правда туй корсьысьяс — дас кыкӧн ӧтлаын узьӧны гу йӧрын. Дзоля юр вежӧрӧн сідз Сень эз. гӧгӧрво мамыслысь быдлунъя мойдкыв "Правда-Кривда" йылысь. Гу йӧрӧ тӧдтӧмтор аскӧдьіс нуис. Кык сикас правда Сеньлысь туй вожӧдіс. Батьыс правдасӧ ас кодь жа гӧль йӧзкӧд кось вылын чуктӧдіс. Мамыс жӧ правдасӧ горт гӧгӧр, ен джаджйысь корсьысис, збыльлунсӧ олӧмлысь мойд кылӧн сайӧдіс, Сеньӧс тшӧтш ас туйӧ доддявны лӧсьӧдчис.

Эновтӧм шыбытас челядь моз сӧвмис Сень семьяын. Син чӧвттӧг гырысьсянь — ӧтнасӧн ас кежас быдмис.

Челядьлӧн том вежӧр — писькӧс, варовлун — пельк, олӧмлысь быдторсӧ тӧдны тшӧтш колӧ.

— Мый, акка, буржуйыс лоӧ?

— Вешйы, эн больгы... Мамыдлысь юав...

— Тэ висьтав, мам, мый сійӧ буржуйыс?

— Вешйы, эн мешайтчы, батьыдлысь юав...

— Тять, тэ висьтав, буржуйыс мый?

— Лэдзлы, ог эшты... Чачаӧн ворс... Быдман да тӧдмалан ачыд...

Тадзи Сень эз гӧгӧрво батьыслысь правдасӧ дзоля юр вежӧрӧн. Кык патрон вӧсна батьлысь юр вузаліс, ассьыс тшӧтш олӧмсӧ орӧдіс.


* Тузкӧккатш — кулакӧн кучкӧм.

ПАВЕЛ ДОРОНИН

Реклама Google: