ВАСИЛИЙ ЮХНИН · АЛАЯ ЛЕНТА · роман (1939)

небӧг юрпас  КЫК ВОК — КЫК ДРУГ

1

Кузьдав туй кажитчис зэв кузь да уна вожа пу кодьӧн, коді быттьӧ коркӧ важӧн нин сулавлӧма Важгорт сикт местаын, сэсся пӧрлӧма паськыд парма шӧрӧ, вочасӧн топалӧма му бердӧ, вылісяньыс тупкысьӧма вӧрӧн. Куш вӧлі сӧмын діныс. Босьтчис тайӧ діныс самӧй сикт шӧрсяньыс, нюжаліс ыбъяс вывті, прӧйдитіс пӧскӧтинаяс кузя, пес керасъяс пыр. Вожъясыс — рытыв–войвылӧ, асыв–войвылӧ — заводитісны торъявны вӧрӧд мунігӧн нин. Сэні найӧ асьныс вожавлісны посниджык вӧр туйясӧ да, медбӧрын, потласисны трӧпаясӧ. И ветлісны сэті йӧз, кыдзи ветлӧны кодзувкотъяс турун пӧвстӧ вӧчӧм асланыс туйясӧд,— некодлы тыдавтӧмӧсь, ылӧ нимавтӧмӧсь. Кодзувкотъяс моз жӧ тэрмасисны, на моз кыскисны асланыс кумторъясӧ ставсӧ, мый сетіс налы вӧр–ва–матушкаыс. Зверь–пӧтка, тшак–ягӧда, пуа кӧлуй, тыла нянь, весас видзьясвывса турун — уна, унатор воис Важгорт сиктӧ буретш тайӧ туйӧдыс.

Таладорын жӧ вӧлі и Матвей Степанлӧн вӧралан угодьеыс. Трӧпаыс торъяліс туй сюрӧслӧн медся йылас нин. Сімва ю вомын, кытчӧдз тырмис гортсянь мунны пӧшти лунбыд. Водзӧ сійӧ нюжаліс ю катыдлань. Коліс вуджны ещӧ кык ёль, ӧти нюр коласт, куим яг нӧрыс да вӧлисти петкӧдчыліс вӧралан керкаыс.

Керкатор сулаліс Сімва берегын, кыз пожӧмъяс улын. Сійӧ вӧлі тшупӧма восьмерик керъясысь да вевттьӧма сэтшӧм жӧ кыз вӧрысь вӧчӧм тьӧсъясӧн. Керка водзыс лэбула, кытчӧ вӧчӧма конда плакаясысь ляпкыдик пызан да пукалан местаяс. Лэбулас жӧ, пӧтӧлӧк плакаяс помас, кымыньтӧмӧн куйлісны пусян пӧрт, ва видзан туисъяс, чуманъяс, тасьті–пань, зверь куяс балитан кӧлуй. Тані жӧ овлӧ неыджыд сёян запас, истӧг либӧ тывкӧрт да биа из, некымын вой узьмӧн пес, кодъясӧс дасьтӧма ёнджыкасӧ сы могысь, мед, воас кӧ тшыг морт, вермас нуръясьыштны да шойччыштны.

Керка дінсянь неылын, вӧрас моз нин, вӧчӧма щамъя — вӧралігдырйи нянь–сов, зверь–пӧтка да кыйсян запас видзанін. Вӧралысьяслӧн тайӧ аслыснога жытник, сӧмын вӧчӧма сійӧс джуджыд столбъяс вылӧ, мед эз вермыны сюрны сэтчӧ шыр ни ош, му вывті кыскасьысьяс ни сынӧдті лэбалысьяс.

Сёян запассӧ Степан мӧдіс сэтчӧ вочасӧн чукӧртны пӧтка кыйигӧн на: то пызьтор катӧдыштас, то зӧр шыдӧс, сукартор, сов, медым бур вӧралан кадӧ этшаджыкысь лэччывлыны гортӧ.

Коми охотники.  Автор Сергей Добряков (1964 и 1972).  Холст, масло. Персональная выставка, Коми национальная галерея, Сыктывкар, 2009.

Вӧлі лӧнь рыт. Дыр кадся зэръяс бӧрын шойччис вӧр. Небесаыс кытсюрӧ воссяліс да тайӧ небеснӧй ӧшиньяс пыр тыдалісны кос кымӧръяслӧн лестукъяс, кодъяс вылын пӧртмасис арся шонділӧн кыаыс. Друг кӧнкӧ ылын–ылын увтыштіс пон. Дугдыліс. Сэсся бара мӧдіс увтны, но зільджыка, ыджыдджык надеяӧн. Шковгис лыйӧм шы. Вӧр–ваыс, кажитчӧ, дрӧгмуныштіс, мӧдіс кывзысьны. Банькаводзса бипур местаын, вӧлӧм, пуркйысьӧма сьӧла, и сійӧ жбыркнитіс татысь сукджык вӧраинӧ. Вӧр–пу йывті тэрмасьӧмӧн лэбис ю катыдлань ӧтка сьӧд тар. Ыджыд шумӧн прӧйдитісны керка мышті йӧраяс. Локтӧ морт — колӧ лоны век дасьӧн.

Бара кыліс понлӧн увтчӧм, ӧні матынджык нин. Но кадыс сёр, и вӧралысь, кылӧ, мӧдіс чуксавны понсӧ. Увтіс пон — горӧдлывліс кӧзяин. Увтчӧм вочасӧн нормис, заводитіс орласьны да дзикӧдз лӧнис.

Рӧмыдсьыс нин воыштіс мортлӧн сёрни шы. Скачӧн петкӧдчис Лыско, кытшовтіс керка гӧгӧр, удитіс исавны быд эмасӧ да уськӧдчис трӧпа кузя бӧр, кӧзяевалы паныд.

— Но, кыдзи сэні? Ставыс пӧрадокын?— понӧльяс сайын на Лысколысь, кылӧ, юаліс Илья.

— Мува–ува!..— ставыс пӧ лючки–ладнӧ. Сӧмын вот сёйны ёна ковмис.

Мишка восьлаліс Илья бӧрся. Кыкнанныс сукманаӧсь, гын шляпааӧсь, кучик пельпомъяса лазъяӧсь. Кокъясас налӧн кучикысь вурӧм пимияс, мышъяс вылас гырысь нопъяс. Кыкнанныс пищаляӧсь. Пырисны керка лэбулӧ, кӧзяйскӧя видзӧдлісны гӧгӧр.

— Вот и ми воим, керка–матушка,— первой шыасис Илья.— Лэдз жӧ патеруйтны... Вель дыр ковмас овны.

А тайӧ жӧ кадӧ Мишка клёнӧдыштіс чер тышнас пызан плакаӧ. Гӧгӧр юрӧбтіс йӧла шы, и тайӧн лои юӧртӧма вӧрсӧ и васӧ, мый локтісны асьныс кӧзяева, мый найӧ овмӧдчӧны тані.

Пӧрччысьӧм бӧрын кык вок пыр жӧ босьтчисны уджӧ. Тӧдчис первойсяньыс — ыджыдджык пыддиыc тані Илья. Сійӧ лӧсйыштіс чагъяс да мӧдіс биасьны ывлавыв бипурйӧ, мед заводитны пусьыны, а Мишкалы тшӧктіс лэччывны ю дорӧ вала.

Регыд мысти гажа бипур весьтын ӧшаліс нин пусян пӧрт. Билы паныд мыр вылын пукаліс Илья да кулис уръясӧс. Тшын петан розьӧд керкаысь пуркнитіс тшынтор — тайӧ Мишка ломтіс изйысь тэчӧм гор. Пачыс ломтыссяс, тупкасны тшын петанін да ӧшинь пыдди розь, пӧдлаласны ӧдзӧc, и пач изъяс дінысь лыньгысь жар ӧдйӧ шонтас сьӧд глянецӧн югъялысь керка пытш, вӧтлас кӧдзыдсӧ джоджысь и пӧлӧк вылысь, код вылын ковмас узьны.

Но мый тайӧ? Мыйла Лыско друг эновтіс ур сёйӧмсӧ да мӧдіс сюся видзӧдны керка ӧдзӧслань? Илья видзӧдліс жӧ. Трачкӧдчӧмӧн, кылӧ, ломтысис пач, кыза шпургис–петіс тшын. И сэк жӧ быттьӧ мыйӧнкӧ ныжторйӧн кодкӧ инмӧдчис Илья сьӧлӧмӧ. "Кӧні — мый тайӧ сэтшӧмыс?"— югнитіс Ильялӧн юрас. Сійӧ кӧсйис нин чукӧстны Мишкаӧс, кыдз сэк кості мурӧстіс Лыско да уськӧдчис ӧдзӧслань. Джынвыйӧ восьса ӧдзӧс порог вомӧн тыдыштліс Мишкалӧн киыс. Сійӧ быттьӧ мыйкӧ кватлаліс, но некыдз эз вермы судзны. Илья уськӧдчис, ӧдйӧ восьтыштіс ӧдзӧссӧ.

— Мый сэні керсян?..— вежсьӧм гӧлӧсӧн горӧдіс сійӧ. Но Мишка нинӧм эз куж шуны. Сійӧ видзӧдіс вокыс вылӧ паськӧдӧм синъясӧн да вӧйысь морт моз зілис лолыштны. Ильялы мышкас быттьӧ койыштісны кӧдзыд ваӧн.

— Мися, мый лоис, Мишка?..

Лыско аддзис кӧзяевалысь шемӧсмӧмсӧ да инас эз ӧшйы, то ӧтарӧ уськӧдчылас, то мӧдарӧ.

— Ко–кодкӧ эм... к–керкаад,— медбӧрын, артмис Мишкалӧн.— Ыджыд. Гӧна...

— Дугды, зон...— порог вомӧн кыскыштіс воксӧ Илья.

— Сё ей бог,— пернапасасис Мишка.— Менӧ кватитліс юрӧд, кор ме мӧді пыркӧдны пӧлӧк вылысь узьлан турунсӧ.

— А тэ нин повзин,— ассьыс дрӧжжитӧмсӧ дзебны зілигтыр Мишкаӧс лӧньӧдіс Илья.— Шыр ли вурдысь прӧйдитіс, а тэныд код тӧдас мый кажитчис.

— Абу шыр, ни вурдысь...

— Но ладнӧ... Бурджык не повны... Ӧні жӧ ми сійӧс юрсиӧдыс татчӧ, би дорӧ, кыскам.

Бӧръя кывъяссӧ Илья шуаліс гораа, мед сійӧ, коді дзебсясьӧ керкаас, бура кылас, мый кык вок сыысь ньӧти оз повны. Он ӧд тӧд нинӧм: гашкӧ, ачыс вӧрсаыс овмӧдчӧма найӧ керкаын.

— Ӧдзӧс порог дорас пукты рос. Ме крестала тшын петанінсӧ,— ньӧжйӧджык нин шуис Илья.— Небось, некытчӧ лоӧ воштысьнысӧ.— И котӧртіс вӧчны пернапас тшын петан розьӧ.

Тайӧ вӧлі медся вернӧйтор — не повзьыны мутиысь, босьтны асьтӧ ас киясӧ. Воштысьны ӧні мутилы некытчӧ, быть лоӧ пӧртсьыны зверь–пӧткаӧ либӧ вурдысьӧ, шырӧ... А наысь нинӧм нин повны. Но видзчысьны оз мешайт, дасьӧн лоны некор абу лишнӧй. Ильялӧн дрӧбӧвикыс вӧлі заряда, и заряд вылас сійӧ ӧдйӧ сюйыштіс ыргӧн пуля: свинечыд мутияслы оз мӧрччы,— тадзи шуӧны пӧльяс.

— Ӧзты сюмӧд. Киад босьт чер,— дженьыда шуаліс Илья.— И эн пов. Мортыд ставсьыс вына. Сійӧ — чера, пурта, пищаля. И шӧйӧвошны оз ков. Шӧйӧвошӧм ыж завор оз аддзы, а тэ потшӧс косттіыс сяммы вуджны... Лыско, кӧні тэ?.. Сейчас ми пыравлам пытшкас...

Мишка вӧлі век на блед да шӧйӧвошӧм. Сылӧн некыдз эз ӧзйы сюмӧдыс. Илья удитіс нин вӧнясьны, сюйис пуртӧсӧ ош кыян пуртсӧ, чабыртіс пищальсӧ кыкнан кинас. Сылӧн чужӧмыс петкӧдліс кутшӧмкӧ аслыспӧлӧс повтӧмлун: либӧ кувны тышын, либӧ шедӧдны победа. Татшӧм йӧзлӧн татшӧмторйыд артмӧ кокниа, дыр думайттӧг. Но сэк жӧ тайӧ эз вӧв мывкыдтӧм сюсьлунӧн. Природнӧй повтӧмлуныслы водзджык нин отсавлісны ён–мыны да сӧвмыны повтӧмъяс йылысь висьтъяс, йӧзкостса обычайяс, мойдъяс.

— Первойӧн пыра ме,— шӧпкӧдыштіс вокыслы Илья.— Тэ — ме бӧрся. Мӧдан меным югдӧдны. Ӧдзӧссӧ ас бӧрсяыд пӧдлав... Лыско, ус–с!

Здук кежлӧ ставыс быттьӧ кынмыліс места вылас. Тадзи овлӧ сэк, кор виччысян мыйкӧ страшнӧйтор. И ставыс друг быттьӧ ловзьӧ, кор страшнӧйтор пыддиыс тыдовтчӧ кутшӧмкӧ серам петкӧдланатор. Тадзи, буретш, и артмис.

— Мишка–а!— вак–ваккерис Илья.— Тэ тай труст вӧлӧмыд!.. Видзӧдлы... Повзьӧдчысьыд!.. Ха–ха–ха!..

Тшын вӧсна несъялігмоз банька пытшсянь петіс Лыско. Вомас сійӧ кутіс сюзьӧс. Сюзь, тыдалӧ, удитӧма кольмыны да вӧрӧдіс сӧмын вомнас.

Дерт, кык вок гӧгӧрвоисны, мый сюзьӧ быть лои пӧртсьыны вӧрсалы. Но ӧні сійӧ вӧралысьяс киын, да найӧ вермасны вӧчны сыкӧд, мый кӧсъясны.

— Нолтӧ петкӧд ывлаас,— Лысколы тшӧктіс Илья.— А тэ, Мишка, босьт сійӧс да пукты со эсійӧ мыр вылӧ.

Илья лыйис сюзьлы ыргӧн пуляӧн. Тадзи лоӧ лададжык.

Недыр мысти кымӧр пласт костті петкӧдчыліс тӧлысь, быттьӧ видзӧдліс, эмӧсь абу нин керка водзын вокъяс, и кор аддзис, мый найӧ пырӧмаӧсь узьны, дзебсис бӧр.

Банька пытшкын вӧлі шоныд. Илья куш дӧрӧм кежсьыс куйліс пӧлӧк вылын гыравыласьӧмӧн, Мишка пукаліс джодж плакаяс помын да пешаліс гор водзын сотчысь сартасъяс. Сюзьӧн ноксьӧм бӧрад кыдзкӧ сьӧлӧмъяс выланыс эз вӧв лӧсьыд, быдтор йылысь думайтсис.

— Быд ногыс овлӧ вӧралысьясыдлӧн,— чӧв–лӧньсӧ дзугис Илья, мед панны сёрни.— Помнита пӧльлысь татшӧм висьт. Мӧдан кывзыны он?..

— А ме, гашкӧ, ачым сійӧс кывлі нин.

— Тайӧ сы йылысь, кыдзи миян пӧльным нетшыштлӧма ассьыс тошсӧ.

— Эг кывлы, висьтав.

— Но вот,— Мишка дінӧ воыштіс Илья.— Вӧралас сійӧ ӧтнас да узьмӧдчас тӧдтӧм керкаын. Узя пӧ. И друг ун йывcьыс кылас, кыдзи чужӧм вылас кодкӧ шлап пуктас лючки морт ки. Дедӧ садьмас да думайтӧ: навернӧ пӧ вӧталі тайӧc. И бара мӧдас вугравны. Сійӧ оз на эшты прамӧя унмовсьны, и бара лючки быттьӧ кодкӧ кипыдӧcӧн шлапнитас чужӧмас. Ок, ерӧмакань! Юрси по сідзи и сувтіс, а киӧй пӧ ачыс нюжаліс бокын куйлысь чер дінӧ. Думыштас: узьмӧдчыссьӧма ворса ордын, войбыд мӧдас вильшасьны мутивӧй. Дерт, он кӧ повзьы, нинӧм оз вермы вӧчны... Ладнӧ. Унмӧй, шуас, вошис, виччыся выльысь ки пуктӧм. Но некӧн некод оз кыв, ни выльысь оз вильшась. Мортыд чеччас, биасяс, ставсӧ видзӧдлас — абу, быттьӧ нинӧм и абу вӧвлӧма. Водас бӧр. И муртса куняс синъяссӧ — тайӧ жӧ киыс клоп пуктыссяс коймӧдысь да ещӧ веськыда вом вылас. Ме пӧ тай кыдзи цапкыси аслам киӧн аслам жӧ ныр–вомӧ да мый вынысь сӧр–виті мутиыдлысь кисӧ — тош джынйӧй по сідзи и шеді.

Илья тайӧс висьталіс гажаа да гусьӧникӧн видзӧдлывліс вокыс чужӧм вылӧ. Мишка, тыдалӧ, век на вӧлі повзьӧма да Илья жалитыштіс сійӧс.

— Коді вӧлӧма, думайтан?— юаліс сійӧ.

— Тӧдӧмысь, ачыс, вӧрсаыс.

— А вот и абу. Борда шыр вӧлӧма. Вот коді. Асывнас нин пӧльӧ аддзӧма, мод пӧрйӧ корсигӧн. Борда шырыд ӧд еджыд вылад век пуксьывлӧ.

Мишка лолыштіс кокниджыка.

— Бур ещӧ — дзикӧдз абу повзьӧма...

— Вермас, зон, лоны, струситан кӧ.

Олыштісны чӧв. Керка водз лэбулын, кылӧ, эралыштіс Лыско да бӧр ланьтіс.

— Тайӧтӧ мый на!— тӧд вылас уси Ильялы пӧльыслӧн выль висьт.— Мӧдысь сійӧ повзьылӧма, дак, повзьылӧма–а–а! Вӧралігӧн жӧ... Луныс, тӧдан кӧ, вӧлӧма слӧта–зэра. Рытъявылыс нин, керкаланьӧ мӧдӧдчигӧн, воштас понсӧ. Да ӧд кыдзи воштӧмасӧ! Увтас понйыс ичӧтик понӧльӧ. Киӧн кӧть босьт урсӧ, и пышйыны сылы некытчӧ. Но, думайта пӧ, менам понлы татысь оз жӧ ков лыйӧм, сідзи кутас. Понӧльтӧ сійӧ летыштас — урыд му вылӧ дай усйыны. Пон — тюв–тяв и кутны оз сяммы. Скӧрмӧма сэки миян пӧльыд (а вӧралігад ӧд скӧравны оз позь), куимысь сьӧлыштӧма дай понсӧ лешкӧма, мед пӧ тэнӧ сюраясыс нуасны. А ачыс воас керка дінӧ. Олас рӧмыдсӧ, пуас шыд, сёяс,— пон век абу ни оз увт некӧн... Та–а–ак. Воас пӧ, колӧкӧ! А сьӧлӧмыс аслас, век жӧ, абу местаын: ассьыс лешкӧмсӧ оз вермы вунӧдны. Сэсся пырас керкаӧ, водас, узьӧ чесь–чесью и быттьӧ вӧталӧ: сы дінӧ локтас зэв мича нывбаба. Воас, колӧ шуны, и этадз нюжмасьӧ. Да, мый нӧ? Абу дивӧ. Вӧрын дыртӧ олігӧн вӧралысьяс дінӧ пӧ, узигас, частӧ волывлӧны татшӧм краляясыд. Висьтавлӧны, мӧд воас пӧ весиг кагааӧсь нин овлӧны... Но вот. Пӧльным сэки миян вӧлӧма буретш верстьӧ морт. Сійӧ и шуас мича нывбабаыдлы: "Вод пӧ инӧ менам мышкӧ, окота кӧ". А бабйӧ та вылӧ и рад, водас... Сӧмын миян пӧль друг мӧдас кывны — шӧвк платьеыс баруняыдлӧн брӧд ва, весиг пӧльлы дӧрӧм пырыс йиджӧ. И кыла пӧ, кыдзи ньӧжйӧникӧн нисьӧ садьма, нисьӧ ог... Сэсся восьтас синъяссӧ — пемыд, оз лысьт вӧрзьӧдны киӧн ни кокӧн. Ставыс тӧд вылас усяс — понсӧ воштӧмыс и, керкаӧ пырӧмыс и, водӧмыс... А ачым, шуӧ, лючки кыла — менам мышкын кодкӧ куйлӧ. Ок, зонмӧ! Вӧлисти повзьӧма мортыд. Ки ни кок оз вермы вӧрзьӧдны места вывсьыс... И вот, тані сэсся медся интереснӧйыс лоӧ. Сартасыд, аддзан, помасьӧ. Выльӧс пеш.

— Эн на, сідзкӧ,— тэрмасьыштіс Мишка пешны выль сартас.— Сійӧ, гашкӧ, и тайӧс вӧталіс да?

— Э–эз. Тэ кывзы водзӧ.— Илья друг лэптыштліс нырсӧ, исалыштіс керка пытш шоныдсӧ.— Мем, кажитчӧ, кольмӧдан дук кылӧ. Час ме восьтыштла тшын петанінсӧ.— И сувтліс.— Но вот,— пуксис бӧр.— Кияс и кокъяс, шуӧ, быттьӧ турдӧмаӧсь... И сэк жӧ лючки пӧ кыла сылысь весиг лолалӧм шысӧ. Кӧть весьӧпӧр сэтчӧ. Но и тайӧ на, вӧлӧмкӧ, этша. Ывла вылас заводитӧма кодкӧ кывны — не то му вылас, не то пуяс вылас. Ӧтчыд горӧдас дай мӧдысь. Ме пӧ тай сідзи думайта — бабйӧыслӧн другыс воліс. Сэсся тай кыдзи горӧдас коймӧдысь — пӧльӧ мыш сайын куйлысьыд звирк чеччыштас да ӧдзӧсӧ! Понйыс вӧлӧм керка дінас нин да заводитас лёкысь увтны. Сійӧ сылӧн нёль синма жӧ вӧлӧма, быдӧнӧс вермӧ аддзыны... Чеччи пӧ, кватиті пищаль, уськӧдчи ывлаӧ да резь лыйи пемыдас. И кыла пӧ, кыдзи кӧнкӧ ылын нин мӧдіс кывны вӧр тырыс серам. Тӧдӧмысь, шуӧ, вӧліны найӧ, сералісны ме вылын.

Интереснӧй висьт помасис. Локтіс кад водны. Но кӧть и водан, дыр оз мӧд узьсьыны. Юръясас вокъяслы воисны быд сикас небыличаяс, приметаяс, страшнӧй висьтъяс. Ӧд налы татшӧмторъяс йывсьыд висьтавлісны и потанас качайтчигӧн на, и кор нин вӧліны гачаӧсь, и ӧні, зонмалан кадас. На йылысь найӧ кывлісны ас кодьяс вомысь, бать–мамныс вомысь, пӧль–пӧч и "бур" йӧз вомъясысь. Та йылысь жӧ висьталісны поп–дяк, мый муыс пӧ миян тыр нечистӧй силаӧн, и весиг ачыс енмыс, став ангелъяскӧд ӧтув, оз удит видзны уна йӧзӧс грекӧ вӧйӧмысь. Вӧрсаяс, васаяс, быд сикас мутияс йӧз вежӧрын олісны сідз жӧ збыльысь, кыдзи, шуам, зверь–пӧтка, вӧвмӧс. Быд морт аслас вежӧрын найӧс аддзис кыдзи ловъяторъясӧс, кодъяслӧн эмӧсь ки–кок, сюр–бӧж да мукӧд–торъяс. На йылысь "учёнӧйяс" гижисны книгаясын, художникъяс рисуйтісны картинаяс... Вермисны–ӧ та бӧрын Илья да Мишка думайтны, мый пӧльыс дінӧ водліс аслас жӧ понйыс, коді вӧрысь воліс кӧзяин унмовсьӧм бӧрын нин, а эз кутшӧмкӧ бабйӧ? Пӧльыслӧн понйыс кыліс керка дінӧ матыстчысь сюзьлысь буксӧм, уськӧдчис ывлаӧ да кутіс увтчыны. Но вермис–ӧ тадзи чайтны пӧльыс, кор сійӧ лючки аддзыліс сы дінӧ мича бабйӧлысь волӧмсӧ, ачыс тшӧктіс сылы водны, кӧть эськӧ став тайӧторйыс вӧлі йитчӧма аслас жӧ пон воӧмкӧд, сылӧн сы мышкӧ водӧмкӧд? Понлӧн слӧтитчӧм ва гӧныс, кор сійӧ инмис кӧзяин мышкӧ, дзугис кӧзяинлысь мича вӧтсӧ, но тайӧ вӧтыс мӧдіс нюжавны водзӧ, сӧмын садьмӧм вежӧр дырйи нин. Позис ӧмӧй гӧгӧрвоны сэки, мый ывлаын горзіс эз сюзь, а бабйӧлӧн мути–другыс, мый ывлаӧ уськӧдчис не аслас жӧ понйыс?

Мишка вермис шуны вокыслы сӧмын ӧтитор:

— Водігас миян пӧльным, тыдалӧ, пернапассӧ чӧвтлӧма на.

— Код тӧдас,— вочавидзис Илья. Сэсся пешис выль сартас да ещӧ содтіс:— Лишнӧйджык повзьӧма. Крещенӧй мортлы вӧрсаясыд абу страшнӧйӧсь. Ме кӧ эськӧ тӧдан мый вӧчи?..

Но вокыс ӧдйӧ чӧвтыштіс пернапас. Илья дӧзмӧмпырысь ӧвтыштіс кинас.

— Ладнӧ, та йылысь дугдам сёрнитны — полан, тыдалӧ. Узьны мӧдам.

Водісны. Кусӧдісны би. Но юр вежӧръясныс эз дугдыны уджалӧмысь. Кыкнанныслы тӧд вылас усисны праздник лунъяс. Мишка весиг поліс казьтывны найӧс — сэтшӧм лёка сылӧн артмис сэки ставыс. Тӧдӧ–ӧ Илья, мый Ладимерлысь юрсӧ поткӧдліс сылӧн вокыс, сыкӧд ӧні куйлысь Мишка? Тӧдӧ–ӧ сійӧ, мый Мишкалӧн юр кучикас тожӧ вир гадьяс и на пӧвстысь ӧти потіс нин, сорласис сук юрсикӧд да заводитӧ висьны век ёнджыка и ёнджыка. Тадзи думайтіс Мишка. Ӧд сійӧ сэки узис кӧзяин Пашко гӧбӧч вылын аскиа лунъюгыдӧдз. Пашко гозъя висьталісны этша: поткӧдӧмыд пӧ юрсӧ купеч пилысь, но ӧні кежлӧ удайтчис на дзебны кок туйтӧ. Тшӧктісны мунны гортас карта мышъясӧд, овны тайӧ лун–войсӧ йӧз син водзӧ петкӧдчытӧг. Гашкӧ пӧ, и прӧйдитас бушколыс бокыті, оз вӧрзьӧд тэнӧ. А мӧдасны юасьны, висьтав, мый нинӧм он помнит, садьмин Пашко пӧльясын.

Мишкалӧн збыльысь унатор вунӧма. Но Ладимеркӧд кыкӧн мунӧмсӧ помнітӧ бура. И сылысь кучкӧмъяссӧ тожӧ помнитӧ. А кучкис–ӧ ачыс, кӧть юрсӧ керышт, оз тӧд.

Мишкаӧс некытчӧ эз корлыны, ни некод некутшӧм ногӧн сійӧс эз казьтыв. Коді нӧ мый думыштас Матвей Степан Мишка йылысь? Сійӧ лунбыд куйліс гортса пӧлатяс нӧйтӧм кань моз да гусьӧник кывзіс йӧзлысь шензьӧмсӧ, кутшӧм сэтшӧм повтӧм морт пӧ лысьтӧма лэптыны ассьыс кисӧ Вишкун Ласей пи вылӧ. А рытнас нин батьыс тшоктіс кык воклы дасьтысьны мӧдӧдчыны аски асывнас вӧрӧ.

Белоштык кӧть и радліс код юрнас, мый артмис тешкодь история да колана кадӧ вермас казьтыштны Сирвойтовъяслы аслас ныр йылысь, но збыль вылас артмис ставыс эз сылы пӧльза вылӧ. Кодыр сійӧ весиг ачыс вайис Ладимерӧс гортас, Власий Спиридонович первӧй делӧ уськӧдчис урадник вылӧ, нимтіс сійӧс бездельникӧн да кӧть кутшӧм ногӧн тшӧктіс аддзыны "разбойникъясӧс". Аскинас Белоштык асывсяньыс вӧлі садь юра да корліс управаас вель уна мортӧс. Миронлысь компаниясӧ, дерт, медся водз. Илья эз тӧд, кутшӧм ногӧн урадник допрашивайтіс сылысь ёртъяссӧ, но сы вылӧ Белоштык горзіс лёкысь да быд ногыс грӧзитіс.

Рытнас Илья тӧдмаліс унджыктор. Вера висьталіс сылы ставсӧ: Ладимерлы юрас зорйӧн кучкӧма Мишка; Мишкаӧс дзеблісны Пашко пӧль гӧбӧч вылӧ; Вера ачыс кранитіс Мишкаӧс, мед сійӧ эз ымзы йӧз дырйиыс; а купеч пи куйліс аслас мича жыръяс потӧм юрӧн да лӧвтіс; сы дінӧ вайлісны кызь вит верст сайысь ссыльнӧй докторӧс. Доктор шуӧма — бурдас пӧ. Белоштык да Вишкун чайтӧны, мый Ладимерос нӧйтісны век жӧ Мирон да сылӧн другъясыс и мый водзджык либӧ сёрӧнджык тайӧс лоӧ эрдӧдӧма. Но ӧд Илья тӧдӧ, мый найӧ абу мыжаӧсь, абу некутшӧм помка мыжавны найӧс. Та вӧсна и ньӧти эз шогсьы.

— Он на узь, Мишка?..— друг юаліс сійӧ.— Менам эм тэныд вопрос.

Мишка, кылӧ, тӧдчымӧн дрӧгнитіс.

— К–кутшӧм вопрос?

— Тэ висьтав со мый: кыдзи мый тэныд удайтчис поткӧдны Ладимерлысь юрсӧ?

Тайӧ вӧлі вывті виччысьтӧм вопрос, да Мишкаӧс быттьӧ сотыштіс. Сійӧ тӧдлытӧг чеччыштіс куйланінсьыс.

— Да тз эн повзьы, ме ӧд ставсӧ тӧда,— спокойнӧя шуис Илья.— Ми ӧд и аддзим купеч писӧ да пыртім Пашко пӧль ордӧ. Но, вӧлӧмкӧ, и тэнӧ вайӧмаӧсь сэтчӧ татшӧм жӧ ногӧн.

Сап пемыдас эз тӧдчы, кутшӧм сяма ӧні вӧлі Мишкалӧн чужӧмыс.Ильялы вӧлі окота висьтавны ставсӧ, мый тӧдіс, да тайӧн пӧкӧритны воксӧ.

— А тӧдан, коді тэнӧ медся ёна кранитӧма? Тӧдан он? Мишка и ӧні на вомас ва кутіс.

— Бобыль Вера — вот коді!— И висьталіс, кыдзи тайӧ вӧлӧма.

Эз позь тӧдны, лолаліс али эз Мишка, навернӧ кывзіс лов шысӧ пӧдтӧмӧн. Эз уськӧд ни ӧти кыв. Сэсся, кылӧ, бӧр водіс–нигыльтчис Ильяысь неуна торйӧнмоз.

— Сёрнитны кӧ ас костын,— шуис Илья,— тэ молодеч! Сідзи и коліс вӧчны. Сдача сеттӧг оз позь. А то дзикӧдз вермасны кокавны ми вокӧс найӧ. Молодеч, мися!

Илья ӧтортіс ас вывсьыс сукмансӧ, кодӧн первойсӧ шебрасьліс, паськыда шыблаліс кокъяссӧ и кияссӧ, кӧсйис унмовсьны, но эз вермы. Куньса синъяс водзас сувтіс Вералӧн мыгӧрыс, сылӧн шогсьысь чужӧмыс.

Прӧщайтчӧмыс вӧлі дзик на регыд, талун асыв. Но Ильялы кажитчис, быттьӧ тайӧ регыдыс кольӧма ёна нин ылӧ. Прӧстӧ тешкодь. Кузь туй дженьдӧдлӧны ӧтарӧ водзӧ мунӧмӧн, а радейтысь зон мӧдас дженьдӧдны кадсӧ лунъяссӧ йӧтлалӧмӧн. И кымын матын лоас сійӧ луныс, кор Илья бара аддзысяс Веракӧд, сымын ёна мӧдас ёнтыны Ильялӧн морӧс пытшкыс. Татшӧм нин овлӧ медводдза любовыд, кор сійӧ ӧтпырйӧ ӧзйыштас кыкнан сьӧлӧмын некор куслытӧм вылӧ. Морт олӧмад, буракӧ, буретш тайӧ лун–войыс и овлӧ медся мичаа дзоридзалысь каднас. Весиг пӧрысьмӧм бӧрын тайӧ кадыс кажитчӧ шудаӧн да югыдӧн, но, кыдзи небесаын кодзув, пӧрысьяслы судзны позьтӧмӧн нин да кӧдзыдӧн.

"Алӧй лента" танцевально-песенная композиция ансамбля Асъя Кыа, апрель 2012.

Тайӧ асылыс яръюгыд серпасӧн топыда пуксис Илья вежӧрӧ да лоас муса казьтылӧмӧн нэм кежлас. Помнитӧ, уличын Лыско кодӧскӧ увтыштіс. Илья вӧлі вӧралан дӧрӧм–гача нин, кӧмкота, медбӧръяысь видлаліс вӧралан кӧлуйсӧ, мед нинӧмтор эз вун босьтны. Сійӧ виччысис кодлыськӧ пырӧм, а керкаӧ некод эз пыр. Ильялӧн, кылӧ, ёнтыштіс сьӧлӧмыс. Кольӧм рыт сійӧ вель дыр кыйӧдіс аддзывны Вераӧс, но Вишкунъяс, тыдалӧ, эз лэдзны сійӧс. Оні, гашкӧ, Вера и локтіс да? Илья чӧвтіс юр вылас шапкасӧ, пельпомъяс вылас шевгӧдіс сукмансӧ да петіс.

Вӧлі дзурс пемыд на. Ильялы паныд локтіс Лыско — ӧвтчӧ бӧжнас, мыйкӧ кӧсйӧ висьтавны.

"Кодӧс нӧ увтыштіс?"— нарошнӧ сетіс гӧлӧссӧ Илья да кильчӧ пос вывсянь мӧдіс видзӧдны гӧгӧрбок.

Лэбувланьын вуджӧртчис морт.

"Илья...— ньӧжйӧник шыасис Вера.— Тайӧ ме".

Найӧ топыда кутлісны ӧта–мӧдсӧ.

"Чайті аддзысьлытӧг и каян вӧрад... Кулі эсккӧ гажтӧмӧйла. Быдтор нин думайті, мися, лӧгасьӧмыд, тыдалӧ. Бӧрді и быдсӧн..."

"Йӧюк!— та вылӧ вочавидзліс Илья.— Тэ ӧд он тӧд, а ме рытывбыд гоньялі тіян гӧгӧр".

"Шуан жӧ!.. Тӧрыт рыт ми воклы лолыштны прамӧя эз сетлыны. Сэтшӧм скӧрӧсь вӧліны гозъя. Войбыд лои бергавны Ладимер гӧгӧр. То лым ваян пӧгребысь, то сы дінын пукалыштан. Раз–мӧд весиг бӧрді. А Пекла тьӧтка шуӧ меным: "Мый сідзи нормин? Али ассьыд жӧникӧн лыддян менсьым пиӧс?" Менам быдсӧн серам петіс, а тьӧтка скӧрмис — но и катша мылкыда пӧ тэ! 

Та бӧрын Вера висьталіс сійӧс, мый аддзыліс ачыс да кывліс йӧз вомысь купеч писӧ нӧйтӧмкӧд йитӧдын.

Ильялы вӧлі колӧ нин пырны гортас бӧр, а сылӧн некыдз эз пырсьы.

"Оні сэсся ды–ы–ыр ог аддзысьлӧй... Эн жӧ кӧть вунӧд менӧ",— сэки вашкӧдіс Илья. А Вера видзӧдіс веськыда сылы синъясас да муртса вермис шуавны кывъяс.

"Ог тӧд, мый лоис мекӧд, Илья... Терпенньӧ оз тырмы тэтӧг овны. Тэ ӧд менам дзик ӧтнад рӧднӧйыс... став му выв кодяс".

Тайӧ кывъясысь Ильялӧн гӧрддзасьліс горшыс. Илья тожӧ видзӧдліс Вера синъясӧ да найӧ пыдӧсысь быттьӧ аддзис ставнас Вераӧс.

"А бӧрдны оз ков,— шуыштіс Илья, кор сылӧн чужӧмбаныс инмӧдчис Вера чужӧм дінӧ,— Миян став олӧмыс водзын на. Куж терпитыштны".

Илья бергӧдчыштіс бок вылас, мед сэсся унмовсьны нин. Кысянькӧ кылыштіс нырас сісьмысь яй дук.

— Мишка,— юаліс вокыслысь,— тэ кылан он чӧскыдтӧм дуксӧ? Шыр ли, мый ли кӧнкӧ сісьмӧ.

Мишка бара на эз вочавидз. Но узис–ӧ, код тӧдас. Юрас дойыс збыльысь сісьмис, а ачыс Мишка вӧлі би кодь пӧсь.

2

Помтӧмӧсь да шуштӧмӧсь пармаын арся войяс. Дзор козъяс, нэмӧвӧйся пожӧмъяс быттьӧ сорласьӧмаӧсь мудінса вӧркӧд да вошӧмаӧсь кымӧра–муа костас. Ставнас вӧля вылыс кажитчис ыджыдысь–ыджыд дозйӧн, кытчӧ топыда йӧртчӧма сук сьӧд тшын, коді оз курӧд синтӧ ни горштӧ. Татшӧм войясад тӧдсаинъяс друг лоӧны тӧдтӧмӧсь, кутшӧмкӧ ногӧн артмӧны джуджыдджык гӧпъяс да мылькъяс, и вӧралысьяс вермӧны вошны сё воськов сайӧ асланыс вӧралан керкаяс дінсянь. Та вӧсна и, слепӧкур–пӧткаяслы моз, налы лоӧ дженьдӧдны суткилысь куим нёльӧд юкӧнсӧ банькаясаныс олӧмӧн. Не кӧ тайӧ войся синтӧмалӧмыс, ӧні, медбур вӧралан кадӧ, найӧ эськӧ эз модны стынитны–узьны пыктытӧдзныс. Мича поводдя дырйи турун пуктан кадӧ моз эськӧ вӧралысьяс муртса узьыштісны, ветліг–муніганыс сёйыштісны–юыштісны да помала зілисны кыйсьыны. Арся дженьыдик лунъясыс вӧралысьяслы вӧліны донаӧсь сідз жӧ, кыдзи пӧк лэдзысь черияслы донаӧсь тувсов лунъяс, кӧть кутшӧм лёкӧсь найӧ зз вӧвны. Быд рыт вӧралысьяс волісны керкаяс дінас пемыдсорнас нин, быд асыв найӧс эновтлісны рӧмыднас. А сёйисны–юисны сӧмын узьны локтӧм бӧрын да вӧрӧ петтӧдз, мед луннас не ылавны тайӧн.

Илья чеччис асывнас первойя садьмӧм бӧрас. Ывлаӧ петӧм мысти сійӧ чайтіс, мый небесаыс заводитӧ лӧзавны нин, да ӧзтіс бипур, ӧшӧдіс сы весьтӧ пуны кос сьӧла шыд. Збыль вылас югдыны заводитіс сэки, кор том вӧралысь кыкысь нин содтыліс ва пакталысь шыдӧ. Сійӧ пыр на мыйкӧ тойтіс–ноксис керка водзас либо пукаліс би дінын.

Сэсся садьмис Лыско, локтіс кӧзяиныс дінӧ, нюлыштіс сылысь кисӧ.

— Водз менам чеччысьӧма, Лыско, вывтіджык водз,— мӧдіс малавны понйыслысь кык пель костсӧ Илья.— Пӧрысьджык морттӧгыд, зонмӧ, оз топыда узьсьы. Надейтчыны некод вылӧ. Да нинӧм, вочасӧн и тайӧтор дінӧ велалам.

Сійӧ видзӧдліс лӧзалысь енэж вылӧ, матыстчис керка ӧдзӧс дінӧ да чукӧстіс Мишкаӧс. Вокыс, вӧлӧм, оз жӧ нин узь, пукаліс гор водз дорын да кӧмасис.

— Шыд менам дась. Сёйны мӧдам.

Мишка сьӧкыда лэптыштліс юрсӧ.

— Меным талун мыйкӧ оз ков сёйнысӧ,— висьталіс Мишка.

— Кыдз сідз сёйны оз ков быдса мужиклы?.. Рытӧдзыс ӧд дыр лоӧ.

Мишка эз кӧсйы, мед вокыс тӧдліс сылысь висьӧмсӧ. Поліс сідзжӧ куйлытӧдз висьмӧмысь. Сёйны пуксис, кӧть эськӧ вомас нинӧм эз кӧсйы пырны.

Илья век тшӧкыдджыка кутіс видзӧдлывны вокыслӧн ӧгыралысь чужӧм вылӧ, сылӧн гудыртчӧм синъяс вылӧ.

— Тэ, зон, гӧстя моз жӧ талун сёян,— збыльысь мӧдіс тӧждысьны сійӧ.— Гашкӧ, висьӧ кыткӧ?

— Этійӧ... Нинӧмсӧ эн сёрнит,— соссис Мишка.— Мый мекӧд вермас лоны...

— Мися, эн вӧрзьы керка дінысь, висян кӧ,— ещӧ на шуис Илья.— Гашкӧ нӧ, гымгаястӧ чӧвтавны лэччылан? Батьыд тай шуис, свежӧй черитӧг пӧ энӧ олӧ. Кольӧм аръясын вӧралігчӧж вочасӧн сёймӧн шедіс. Комъяс вӧлі пес гырсяӧсь шедлӧны. Налимъяс и.

Дерт, Мишка местаын кӧ, мукӧд морт сідзи и шуис: менӧ пӧ мыйкӧ кынтӧкодь и эм, кольччыла лунсӧ, сямма кӧ, лэччыла путшупъяс дінӧ, вӧйтавла гымгаяс... Сэки эськӧ Мишка лунбыд вермис кутны дой вылас сӧстӧм ва рузум, коді дойястӧ бурдӧдӧ зэв ӧдйӧ. Но Мишкалы и тӧд вылас тайӧ эз вермы усьны.

— Висьталі тай,— ещӧ содтіс сійӧ,— менам некыт оз вись.

А сійӧ кадӧ, кодыр кӧзяева ноксисны керка дінын, Лысколы лои окота вӧчны вӧрӧд неыджыд кытш. Тані сійӧ кыйсис некымын во нин дорвыв да волі зэв окота ӧдйӧджык видзӧдлыны тӧдса местаяс. Ӧд югдытӧдзыс кадыс прамӧя на эм, удитас бӧр воны либӧ кылас кӧзяеваыслысь чукӧстӧм шы.

Луныс садьмис небыд да кос. Вӧрсьыс кыліс сы мындапӧлӧс дук, пон пельӧ локтіс сэтшӧм уна шытӧв, мый Лыско эз и тӧдлы, кыдзи мӧдіс вӧчны паськыдджык кытш.

Сук понӧльяс костті муртса на прӧйдитӧма кӧч. Войбыд лямикасьӧм бӧрас, тыдалӧ, локтӧма аслас узянінӧ да ӧні кӧнкӧ тані матын. Но Лыско тодӧ, вӧралігӧн кӧч бӧрся вӧтлысьӧмысь видӧны, и сійӧ гӧнитіс водзӧ. Ылісянь на кучкис нырас сісь колода дук. Бакшасьӧм кӧр сорыс кылыштіс ловъятор. Коді нӧ?.. Фу, тэ!.. Шыр. Ылӧдіс бакшасьӧм дукыс... Кодкӧ шаркнитіс вывланьын. Вӧлӧма ай сизь. Корсьӧ сеян. Ылынджык жбыркнитіс сьӧла. Но и мед. Сійӧ абу увтантор. Гырысь козъя вӧраинын нырас воыштіс ур лов дук. Лыско котӧртліс ӧтарӧ–мӧдарӧ, и ставыс лои гӧгӧрвоана: ур сӧмын на петӧма позсьыс, му вылӧ абу на лэччылӧма, коль идны абу на кутчысьлӧма. Мед олас. Мӧд раз кежлӧ. А сэні бара нин выль лов дук. Яг пӧлӧн ветлӧдлӧма дозмӧр. Морт сійӧс радейтӧ кыйны, лыяссӧ сылысь сетлывлӧ Лысколы — зэв чӧскыдӧсь. Гашкӧ, тані на дозмӧрыс. Колӧ кыпӧдны. Пуксяс матӧ — позяс увтны. Сӧмын не кыдзи урӧс увтны, а аслысногӧн, кыкалӧмӧн: ав–ав, ав–ав!.. Дело кӧзяинлӧн: локтас — ладно, оз лок — чукӧстас. Дозмӧр ыджыд борд шыӧн кыпӧдчис пожӧмъяс костӧд, саймовтчис шор мӧдлапӧвса вӧрӧ. Но и мед. Абу зверь. Бурджык лэччывны шор адзас. Кольӧм во татысь сюравлісны анчаяс. Тані жӧ оліс порысь сьӧдбӧж. Ок, и мудер!.. Кымынысь вӧтлысьліc сы борcя Лыско, а йӧртны эз удайтчыв... Со и дука туруныс тані кольӧм восяыс на... Тайӧ дукысь Лыскоӧс кӧсйӧ несйӧдны... И друг — стоп! Стоп–стоп!.. Ӧвтыштіс ыджыдджык зверь дукӧн. Сійӧс кыйӧм бӧрын Лыскоӧс век ошкывлӧны, сетлӧны медся чӧскыд нянь кусӧк. Лысколӧн кузьмӧс тушаыс ставнас кокняммис, пельясыс ёсьмисны, синъясыс сюсьмисны. Кӧть мый, а туланӧс колӧ аддзыны, катӧдны пуӧ либӧ йӧртны вужля улӧ... Лыско мелькайтіс нёдздӧм лобоз турун пӧвстті, чеччаліс вутшкысь вутшкӧ, вошласис пӧрӧм пуяс улын... Аха! Прӧйдитӧма колода кузя. Кодарӧ нӧ, кодарӧ?.. Зэв нин важъя лов дукыс. Зверь ветлӧма рытъя войнас. Но ӧд сійӧ тані, тшук тані, тайӧ вӧръясын. Лысколӧн вуні ставыс. Ӧні сійӧс оз вермы сувтӧдны нинӧмтор. Тайӧ вӧлі кутшӧмкӧ аслыснога, природаӧн понлы сетӧм азарт — вӧтчыны дона зверь бӧрся нинӧмӧн лыддьысьтӧг, суӧдны сійӧс кӧть мый эськӧ эз ло... Кылыштіс свежӧйджык лов дук — усьӧма пу лыс. Сідзкӧ, зверь мунӧма шор кывтыд. Сылань и колӧ вартӧдны. Мӧдіс тшӧкыда сюравны сьӧдбӧжлӧн лов дук — сэтшӧм чорыд, сэтшӧм прӧтивнӧй, анчалӧн дорысь на зывӧк... Кылыштас сьӧдбӧж дук, кылыштас тулан дук. Кыкнанныс мунӧны увлань. Лыско оз на тӧд, мый тулан кыйӧдӧ сьӧдбӧжӧс. Пон нырӧ ӧвтыштіс дзик свежӧй тулан дук. Лыско эз вермы терпитны водзӧ — тяв–тявкерыштіс. Дрӧгнитіс вӧр–ва. Мелькайтісны понӧльяс, вужляяс, кыдз пу сора козъя вӧр. И буретш тайӧ кадӧ Лыско син водзті быттьӧ визьнитіс лым еджыд плеть вороп. Лыско бара тяв–тяв — и сы бӧрся. Сьӧдбӧж югнитіс–пырис пӧрӧм пу улӧ, пон ӧдӧбӧн чеччыштіс пу мӧдарас пановтны сійӧс да сэк жӧ аддзыліс, кыдзи тасянь вель ылын качнитчис коз пу йыв, кыдзи лайкнитчис ув — ещӧ на ылынджык. Тайӧ пышйис тулан. Лыско нораа никӧстіс да уськӧдчис тулан бӧрся. Но вӧлі сёр нин...

Илья шензис: сёйигӧн на Лыско вӧлі керка дінын, и друг кытчӧкӧ воши. Первой чукӧстіс сетны сылы нянь — эз во. Сэсся пасьтасисны — век абу. Лоис нин пӧшти югыд, кад шутьӧктыны понлы, мед сійӧ заводитіс корсьны...

— Ог гӧгӧрво!— шуаліс Илья.— Гашкӧ, сылы сёйны кодкӧ сюрис?.. Лы–ы–ыско!

Сімва ю мӧдлапӧлын, кыдзи и тӧрыт рыт, горӧдіс йӧлога шы, а пон быттьӧ абу и вӧвлӧма.

— Тэнад ёнджык гӧлӧсыд, Мишка. Горӧдлы.

— А–а–ай, ту–у–у!..— горӧдіс Мишка и муртса эз кутчысь юрас, сэтшӧма сійӧ ёнтыштіс зэлӧдчӧмсьыс.

Илья воськовтіс пожӧм дінӧ, лӧсйыштіс сійӧс да сэтчӧ мӧдіс кучкавны чер тышӧн.

— Лы–ы–ыско–о–о! А–а–ай, ту!.. Лы–ы–ы...

Школгис вӧр–ва. Нерсис йӧла шы. А пон оз во ни оз шыась.

Мишка сьӧкыда пуксис мыр вылӧ. Ильялӧн лӧсьыдтӧма ёнтыштіс сьӧлӧмыс. Кыйсьӧм заводитчӧ оз зэв шыльыда.

— Да ӧд локтас жӧ, буди–а,— эз кӧсйы сетчыны лӧсьыдтӧмыслы Илья.

— Эз кӧ гортад лэччы?

— Дугды, зон. Эз жӧ гортӧ лэччы пӧрысь пон!

Лысколӧн мунсьӧма сы ылнаӧ, мый ковмис вель дыр вартӧдны чуксасьӧм шыӧ. И кодыр кӧзяева лоисны матынӧсь нин, друг сійӧ вежӧртіс, мый артмис неладнӧ: керка гӧгӧр кытшовтӧм пыдди ылаліс со мый дыра кежлӧ. Ӧні абу и лӧcьыд матыстчыны кӧзяева дінӧ. Бур ещӧ сійӧ, мый урыс кыйтӧм на да сійӧс позьӧ ӧдйӧ аддзыны. Лыско заводитіс увтны.

Ур кыдзи пукаліс коз пу лыс вылын да идіс коль, сідзи и ланьтӧдчис.

Вӧралысьяс козcӧ кытшовтісны ӧтчыд дай мӧдысь. Гӧгӧрыс сулалісны козъяс да эз вӧв окота тышкалӧмӧн повзьӧдны урсӧ. Илья керыштіс кинас — волы пӧ татчӧ, Мишка.

— Гашкӧ, этайӧ ёкмыльыс да? Самӧй лысъяс вылас?— ньӧжйӧник юаліс сійӧ.— Нолтӧ, чер тышнад вӧрзьӧдышт пусӧ. Видзӧдлам.

Лыско петыштіс коз улысь, дасьтысис кывзыны.

— Тырмас...— лэптыштліс кисӧ Илья. Но инмаланаджык пищальыс Мишка ордын. Сійӧ ӧд ыджыдджык вок.— Лок, лый.

Мишка первойсӧ кӧсйис лыйны соййывсьыс. Но вывлань видзӧдӧмысь мӧдіс дурмӧдны юрсӧ. Орччӧн сулаліс пелысь пу. Тайӧ пелысь пу дінсянь и лыйис Мишка. Ур мӧдіс быгыльтчыны увлань.

— Еджыд абу нин?— юаліс сійӧ, кор виӧм ур вӧлі Илья киын нин.

Илья пӧльыштіс урлы гӧнас — ӧтилаӧ, мӧдлаӧ.

— Коскӧдзыс еджыд. На, видлы.

— Да мый сэн сійӧс видлалан,— Илья дінӧ матыстчӧм пыдди дрӧбӧвиксӧ мӧдіс зарядитны Мишка. Сійӧ чужӧм вылысь ӧні позис лыддьыны: менам пӧ могыс лыйлыны, уськӧдавны зверьясӧс ӧти зарадӧн, а тэнад делӧ чукӧртны найӧс, зверьяссӧ. Удачнӧй лыйӧмыс Мишкаӧс ышмӧдыштіс прамӧя да та вӧсна, кажитчӧ, сійӧ мӧдіс омӧльджыка кывны юр висьӧмсӧ.

Здук мысти лыско увтіс выль ур. Раз–модысь школгис лыйӧм шы. Сэсся быттьӧ лӧньыштліс. Но тайӧ чӧвлӧньыс лолі сӧмын тані. Понъяс увтчисны и Кузьдавлӧн мукӧд туй вожъясын, увтчисны Вӧръю кузя, Дінъёль катыдъясын. То сэні, то тані ӧтарӧ лыйсисны, шутьлялісны, чуксалісны понъяссӧ. И тадзи быдлаын, Коми му пасьтала. Ӧд коми йӧз нэмӧвӧйся кыйсьысьяс! Вӧралан страдалӧн первӧйя жӧ лунъясас, уръясысь кындзи, кодлыкӧ да кодлыкӧ удайтчис нин кыйны низь либӧ тулан, чув либӧ анча, сан либӧ вӧркань... Кодлӧнкӧ кӧ "торксьӧма" нин пищальыс, тшыкӧма понйыс, кодлыськӧ "гусялӧмаӧсь вӧралан трӧпасӧ", да кыйсьысь некыдз оз вермы воны лад вылӧ... Но став нелючкияс вылӧ видзӧдтӧг быд рыт кыйсьысьяс кульӧны да мӧдасны кульны уна сё тысяча зверь ку, кодъясӧс чукӧртісны мешӧкъясӧ, мед сэсся ас кадӧ найӧс паськӧдны купечьяс ныр улӧ десяткаясӧн, кӧртасъясӧн, ӧтка куясӧн.

Кӧкъямысӧд ур дінын кык воклы лои ноксьыны вель дыр. Пожӧмъяс да козъяс сулалісны небесаӧдзыс, и дрӧб тусь омӧля мӧрччис урлы. Первойя жӧ лыйӧмъясӧ ур стрӧймис да кутіс дзебсьыны сукджык увъяс пӧвстӧ. Тышкалӧмысь эз вӧрзьы ни эз чеччав мӧд пуясӧ. А кольны вӧлі жаль. Заводитісны пӧрлӧдлыны пуяс. Пӧрӧдісны нин куимӧс — кык сывтыръя пуяс. Но ур ни ӧтиысь эз волы муӧдз, пу нёровтчигас и чеччыштӧ мод пу вылӧ да ланьтӧдчӧ.

Дӧзмис нин Лыско, увтіс сьӧлӧмтӧг. Дзикӧдз дурмодны мӧдіс Мишкаӧс, неуна дугдыштлӧм бӧрын сійӧс ӧні висьӧдіс ещӧ на ёнджыка.

— Гашкӧ, эновтам?

— Ещӧ ӧтиӧс пӧрӧдам и эновтам,— вочавидзис Илья.— Мудзин кӧ, шойччышт. Ме ӧтнам керала. Козйыс абу кыз. Мун эстчӧ, восьсаджыкинас.

Ланьтіс Лыско. Чӧв олӧ Мишка. Сӧмын Ильялӧн триньгӧ черыс.

— Бура видзӧд!— медбӧръяысь черӧн сӧтіс Илья да котӧртіс сэтшӧм местаӧ, кысянь ёнджыка тыдалӧ.

Коз неокотапырысь мӧдіс нёровтчыны, мыныштіс пожӧм увъяс сывйысь, кратшнитіс кералӧмин, дрӧгнитіс ставыс пуыс да, вочасӧн ӧдӧбсиг, мӧдіс шумӧн усьны вӧр костӧ. Быдладорӧ пӧльыштіс тӧв. Ур некытчӧ эз чеччышт. Лыско ӧдйӧ вӧчис усьӧм коз гӧгӧр кытш — му кузя ур абу пышйӧма. Дугдісны нин катласьны козйӧн вӧрзьӧдӧм пуяс, ланьтӧдчисны понӧльяс...

— Аддзылін эн, Мишка?

Но Мишка эз шыась ни эз тыдав.

— Мишка, кылан он?

Чӧв. Весиг понйыс кытчӧкӧ саймовтчис. Мый тайӧ татшӧмыс? Илья мӧдӧдчис пӧрӧм коз пӧлӧн. Вӧралысьлӧн югыд син аддзыліс, кыдзи неыджыд понӧль увъяс костті мыйкӧ вуджӧртчыштіс, тыдалӧ, сэтчӧ ланьтӧдчӧма стрӧимӧм ур, но сэк жӧ сылӧн сьӧлӧмыс удитіс нин кывны кутшӧмкӧ беда... Мишка куйліс му вылын. Сы дінын бергаліс Лыско.

— Мый лоис?— уськӧдчис вокыс дінӧ Илья. Но Мишкалӧн весиг садьыс вошӧма. Сылӧн чужӧмыс бумага кодь блед, вом доръясыс косьмӧмаӧсь.

— Ме тэныд шулі али эг, мися, висян талун,— мӧдіс пуксьӧдны Мишкаӧс Илья. Мишка юр вылысь уси гын шляпаыс, да Илья нырӧ ӧвтыштіс сісьмысь дойлӧн чӧскыдтӧм дук. Ильялы ставыс лои гӧгӧрвоана...

 

Мишкалӧн садьыс петіс сёр рытын нин. Висьысь куйліс мыш вылас, юрсӧ боквыв пӧрӧдыштӧмӧн, восьтіс синъяссӧ и некыдз эз вермы гӧгӧрвоны, кӧні сійӧ да мый сыкӧд лоӧма. Син водзас мыйкӧ вӧлі сьӧд, юрыс быттьӧ ва кодь, киясыс и кокъясыс свинеч сьӧктаӧсь. Недыр мысти Мишка мӧдіс вежӧртны, мый сійӧ синъяс водзын куйлӧ муртса югъялысь сьӧд кер. Тайӧ кер вылас бара кер, а сыысь вылынджык ещӧ. Сьыліыс, кылӧ, турдӧма, ковмис ыджыд вын, мед бергӧдыштны юрсӧ да видзодлыны ещӧ на вылӧджык. Тыдовтчис ставнас стеныс да ичӧтика пӧтӧлӧк. Стеныс не то пӧртмасис, не то вуджрасис. Ставсӧ тайӧс коркӧ аддзылӧма нин, вӧлі зэв тӧдсаторйӧн, но дзонь серпаслӧн ичӧтик юкӧн некыдз эз вермы ловзьӧдны паметяс, мый тайӧ татшӧмыс.

"Колӧ ещӧ на ёнджыка бергӧдны юрӧс",— гӧгӧрвоис Мишка да сійӧ зэвтіс вынсӧ та вылӧ.

Вӧлӧма асланыс вӧралан керка пытшкӧсыс. Стенын пӧртмасис би югӧр, кодӧс торкавліс сы вылын жӧ ворсысь ыджыд вуджӧр.

Мишка ещӧ на бергӧдыштіс юрсӧ да аддзис: джодж плакаяс помын гор водзланьӧ чужӧмӧн пукаліс Илья. Сартаса би югӧр улын сійӧ кулис уръяс.

"Сідзкӧ, со мый вӧлӧма",— радлыштіс Мишка да сӧмын ӧні мӧдіс казьтывны лоӧмтор йывсьыс. Ставыс уси тӧд вылас...

"А кыдзи нӧ ме татчӧдзсӧ вои? Ми ӧд вель ылынӧсь вӧлім. Али менӧ сэсянь ас вылас вайис Илья?"

Лои окота шыасьны. Но Илья ачыс видзӧдліс сы вылӧ, пуктіс бокӧ кульны помавтӧм урсӧ.

— Узьсис, тыдалӧ, Мишка?— матыстчис вокыс дінӧ.

Мишка кӧсйис шуны, тырвыйӧ пӧ узьсис, вокӧ. Но горшыс сылӧн косьмӧма, сӧмын артмис вомнас вӧрӧдыштӧм.

— Сейчас ме тэныд юантор вая,— гӧгӧрвоис Илья да петавліс ывлаӧ.— Кӧдзалӧм шыдӧн юктӧдышта. Сійӧ горштӧ кӧтӧдас и нурйӧдыштас. Нарошнӧ куим сьӧла пуктылі пӧртъяд, мед, мися, пӧтӧсаджык лоӧ шыдыс... Энлы, энлы. Лэптышта юртӧ...

Мишка юис горша, пӧшти ставсӧ. Юрлӧс вылӧ лэдзчысьӧм мысти кӧсйис ошкыштны юанторсӧ, но бара жӧ нинӧм эз артмы.

— Гӧлӧсыд — нинӧм, петас бӧр,— радліс Илья, мый вокыс садьмис да весиг тадз окотапырысь юис шыд.— Сук шыдыд, зон, сійӧ первой делӧ. Самӧй сьӧлӧм дінтіыд прӧйдитӧ... А сёрнитны кӧ юр дой йывсьыд, оз ков ёна повны. Юрситӧ дой гӧгӧрсьыс ме вундышталі, дой вылад пукті сӧстӧм ва рузум, юртӧ гарті кӧтӧдӧм кичышкӧдӧн. Кыкысь нин сійӧс вежлі... Эн тӧждысь, ставыс лючки–ладнӧ прӧйдитас. Аски ме корся свеча турун кор, сійӧс пуктам дой вылад, кыскас став срамсӧ. Сэсся аддзам сыръя турун — тожӧ модам сійӧн лечитны... Видзӧдан да, лун–мӧдн–коймӧд мысти гортӧ нин лэччыны позяс... Мый шуан?.. Он кӧсйы лэччыны гортӧ? Кыдз нӧ сідз — он кӧсйы?..

Но Мишка збыльысь эз кӧсйы миритчыны тайӧ кывъяскӧд. Сійӧ кутыштіс Ильяӧс сойӧдыс да шыасис лючки гӧлӧсӧн нин.

— Кӧть вӧтлыны мӧдан, ог лэччы... Этійӧ... друг юаласны, кытчӧ дойдін юртӧ? Мый сэки висьтала?.. Тэ ӧд ачыд тӧдан, коді дойдліс менсьым юрӧс.

Илья думыштчис.

— Тайӧ, зон, збыль тэ шуан. Лэччыны гортӧ татшӧм юрӧн тэныд оз позь. Тані кутам лечитны. Ӧти ловъя морт оз мӧд тӧдны та йылысь.

Мишка веськыда бӧрддзис нимкодьысла. Кодлӧн нӧ ещӧ эм татшӧм бур вокыс! Кодлӧн нӧ мӧд татшӧм вок вермас гӧгӧрвоны ассьыс воксӧ тадзи тырвыйӧ...

Регыд мысти Мишка чорыда унмовсис.

3

Недель чӧж Ильялы ковмис вӧравны ӧтнаслы. Дерт, волі сьӧкыд. Ставсӧ ковмис вӧчны аслыс — тышкавны пуяс, аддзыны ур, мукӧд дырйи пӧрӧдчыны. Бур ещӧ сійӧ, мый Лыскоыс налӧн тӧлка, куж сӧмын гӧгӧрвоны сійӧс. Кодарсянь увтӧ пуад, сыладорысь и корсь первой. Весиг мышнас пуксьывлӧ увтан пуыслы. Сэки нин уліса кузь увъяс помысь корсь звертӧ, ланьтӧдчӧма лысъяс вылас. А суӧдас кӧ сійӧс ичӧт пуысь либӧ сэтчӧ катӧдас, матӧ оз сибӧдчы пу дінас, мед зверыс сэтысь оз пышйы кӧзяин вотӧдз. Кужӧ корсьны сьӧдбӧжӧс, анчаӧс. Аддзас и кыпӧдас кӧть кутшӧм лёкинысь.

Мишка шензис и завидьтіс. Сылӧн вокыс быд рыт унджык и унджык прӧмыс вайӧ. Таво, тыдалӧ, сы мында зверь быдлаын... Но регыд нин, регыд. Ещӧ лун–мӧд, и Мишка тшӧтш мӧдас вӧравны. Юрыс сылӧн пӧшти бурдіс нин. Дзикӧдз дувдс дурмӧдны. Да ӧд, веськыда кӧ шуны, Мишка эз жӧ весь ов, торъя нин боръя лунъясӧ. Пестӧ дасьтӧ, шыдтӧ пуӧ, сартастӧ юкалӧ, черитӧ кыйӧ. Быд лун Ильяӧс мӧдіс вердны свежӧй комӧн.

Рытнас этадз кулясны прӧмыссӧ, аски кежлӧ содтасны порок дозйӧ, дрӧб дозйӧ лыйсян запас, ваймӧдасны керка пач, сёйыштасны, Мишкалысь юрсӧ выльпӧв кӧрталасны, пырасны керкаӧ да заводитасны висьтавны ӧта–мӧдныслы лунся вӧлӧмторъяс йылысь.

— А тӧдан мый ме талун аддзылі, Илья?— мукӧд дырйи заводитас Мишка.— Зэв ыджыд ком чукӧр. Ставныс сэтшӧм гырысьӧсь!..

— Сійӧ–тӧ мый,— шыасяс Илья.— А ме аддзылі! Тӧдан кодлысь кок туйсӧ?..— И содтас гусьӧнджык нин, быттьӧ збыльысь кодкӧ найӧс кывзӧ.— Чувлысь кок туйсӧ аддзылі. Сімва вуджигӧн. Ветлӧдлӧма лыа коса вывті. Весиг абу ӧтнас. Вот эськӧ сійӧс кӧ кыдзкӧ–мыйкӧ...

— Да–а–а!— гӧгӧрвоӧ водзӧ висьтавтӧм кывъяссӧ Мишка.— Эськӧ сійӧс кӧ, эсійӧ, мый нин... Добра–а–а волі!

Ильялӧн эм нин ӧти матичув зверь ку. Лун–мӧд сайын сійӧ кыйис первой тулан. А шусьӧ татшӧм дона зверыс матичувсаӧн сы вӧсна, мый сылысь кусӧ косьтӧны керкалӧн медся почётнӧй местаын — пӧтӧлӧк матич весьтын.

— Ӧдвакӧ коркӧ лоӧ чулйыд миян матичув гостьӧн,— нарошнӧ шуис Илья, кӧть эськӧ думайтіс мод ногӧн.— Сійӧ, зон, ваын олӧ.

А мойдъястӧ кымынӧс тӧддны! Отиыс висьталас, мӧдыс. Сералыштасны бӧб царь вылын, ошкыштасны Иван дурачокӧс, багатыръяскӧд ӧтув воюйтасны ӧкмыс юра Гундыръяскӧд, воласны куим–куима мореяс сайӧ, куим–куима государствоясӧ. Кыдзкӧ ӧд колӧ дженьдӧдны та кузя войястӧ. Прӧстӧ тешкодь артмӧ. Кодыр мойдыс поп–дяк йылысь, попадья да поп нывъяс йылысь, век нин син водзас сувтӧ асланыс попыс — лысӧм сьӧд юрсиа, челядьлӧн кодь вӧсни гӧлӧса ӧтеч Гервасийыс. Некор оз вун, кыдзи школаын первойя во велӧдчигас Ильялы тшӧктыліс Гервасий поп шуны "Отче наш", а Ильялӧн век вӧлі артмӧ "Вотше нас". Ильялы юрас линейкаӧн — колс! Поп кымынысь кучкӧ, сымынысь и шуӧ "отче наш, отче наш"... Бӧрыннас эськӧ Ильяӧс кутіс ошкыны бура велӧдчӧмысь, но "Вотше нас"–ыд, тыдалӧ, сідзи и оз вун нэм чӧж.

Мишка вежӧрӧ кӧвъяссьӧма попадьяыс. Тожӧ нэмсӧ оз вун. А лои тайӧ тадзи. Детинка дырйиыс Мишка вӧлі прамӧй вильышӧн. Кыдзкӧ ӧтчыд сійӧ аддзис попадьялысь посни нывъяссӧ — ворсӧны лыа вылын. Мишка матыстчис на дінӧ да кӧсаяснас кӧрталіс ӧта–мӧдсӧ. Попадья тайӧс тӧдлӧма да кутіс Мишкаӧс, лэдзис сылысь гачсӧ и давай петшӧрӧн пывсьӧдны. Пывсьӧдіс да пывсьӧдіс, пывсьӧдіс да пывсьӧдіс... Бӧрыннас ещӧ Мишка мамлы удтіс. Дерт, мамыс тожӧ пывсьӧдыштіс Мишкаӧс.

И ӧні, кодыр Илья мойдлӧ поп йылысь, батюшколысь кывъяссӧ век нин шуалӧ вӧсни гӧлӧсӧн. А мойдӧ кӧ Мишка, сійӧ нин нерӧ Гервасийлӧн раба божья гӧтырсӧ.

Медся интереснӧйӧсь, дерт, сэтшӧм мойдъяс, кодъяс висьтавсьӧны мойдысь нимсянь.

— Да, ме ӧмӧй татшӧм вӧвлі сэки, том кадъясӧ!— заводитас Илья.— Пельпомъяс сыв пасьта, морӧс вылын дорччыны позьӧ, юрси гӧгыляссьӧма... Кӧнешнӧ делӧ, локтіс призывайтчан во. Ставӧн рекруталӧны. А менам нинӧм вылӧ. Гӧля, видзӧдтӧ, овлім... Мый керны? Кытысь нажӧвитыштны сьӧмтор? Батьӧ и шуӧ: "Ветлы жӧ, зон, вӧрӧ, богатствоыс миян сэні". Мамо чышкыштіс жытник кумсӧ, пызь бусысь пӧжалыштіс нянь, ме шутьӧкті понлы да — вӧрӧ, овмӧдчи асланым вӧралан банькаын... Ладнӧ. Петавлі лун, петавлі мӧдӧc,— омӧля мыйкӧ сюрӧ зверь–пӧтка. Ме и думайта: ветла ещӧ ӧти лун да бӧр лэчча гортӧ — нинӧм–абутӧ он кый. Воис аския лун, воис и рыт. Талунъямоз жӧ локті банька дінӧ, пусьышті да вӧлі кӧсъя нин водны. А ывлаыс сэтшӧм гажтӧм, сэтшӧм пемыд. И друг кыла: кӧнкӧ ылын–ылын горзӧ морт. "Коді нӧ тайӧ?— думайта аслым.— Мый сыкӧд лоӧма? Гашкӧ, вошӧма кодкӧ? Доймӧма?.." Войбыд эг вермы узьны. Раз–мӧд петавлі кывзыны — морт век горзӧ: "Ой–ой–о–ой! Ой–ой–о–ой!" да и толькӧ... Асывнас кутшӧм нин сёйӧм! Ӧдйӧджык мӧдӧдчи бедаӧ сюрӧм морт дінӧ. Кымын муна, сымын ёна горзӧ... И мый тэ эськӧ думайтан? Кылӧ нывбаба гӧлӧc!.. Эта ылна вӧрас?.. Ладнӧ–ӧ делӧыс? Оз–ӧ ков бергӧдчыны?.. Но кыдзи думышті: "Салдатӧ мунан — юртӧ воштан, а тані, гашкӧ, он на вошты", сідзи и смеллунӧй содіс... Сӧвсем нин матын кутіс кывны нывбаба гӧлӧс. Петі важ тыла вылӧ. Тыла вылын ӧтка кос пуяс. Видзӧда, медся ыджыд кос пипу йылын, медся кыз ув вылын ӧшалӧ увлань юрӧн мича нывбаба — кияссӧ сылысь дорӧма кӧрт чепӧн, тайӧ жӧ чепнас ув дінас домалӧма. Другой сэтысь он мынтӧдчы!.. И кыла, зон, кыдзи мӧдіс юрсиӧй сувтны. А сійӧ нывбабаыс менӧ аддзӧ нин дай шуӧ кевмысян гӧлӧсӧн:

— Сӧмын тэ, крещенӧй морт, верман мездыны менӧ татысь. Татчӧ менӧ ӧшӧдісны менам прӧтивникъяс, и тэ кӧ он мезды, меным ковмас тані ӧшавны нэмъяс чӧж. Жальӧ усь, добрӧй молодеч Илья, мезды менӧ татысь, орйӧдлы чепъяссӧ"?

Ме, кӧнешнӧ делӧ, смелмӧдчи, кайи кос пу йылӧ, мезді сійӧс сэтысь. Нывбаба давай менӧ аттьӧавны да и шуӧ: "Тэ таво ар призывайтчан. Босьтасны тэнӧ флотӧ. Служитны мӧдан караб вылын. Караб тіян мӧдӧдчас кывтны море–океанӧд и ӧкмысӧд луннас сійӧ сувтас овтӧм ді дорӧ. И кодыр тэ, мукӧд матросъяскӧд тшӧтш, петан берегӧ гуляйтны, аддзан льӧм куст. Тайӧ льӧм куст дорсянь заводитчӧ тропа. Тэ мӧдӧдчы трӧпаӧдыс, а сэн сэсся ачыд аддзан. Ӧні кежлӧ прощай. Сиа тэныд бура кыйсьыны".

Та–а–ак! Сійӧ тадзи шуис и вошис. Мё сӧмын на удиті муныштны тыла дорӧсӧдз, кыдз понмӧй мӧдіс чорыда увтны. Видзӧда — коз йылын тулан. Ме сылы — шков лыйи!.. Сюйи лазйӧ тулантӧ да мӧдӧдчи водзӧ. Кыла, бара мӧдіс увтны пон, ещӧ на чорыда...

Мойдсӧ висьталігӧн Илья куйліс пӧлӧк вылын. Кияссӧ пуктӧма юр мышкас, читкыляссьӧм юрсиыс вевттис найӧс. Ас кыӧм клетчатӧй дӧрӧмыслысь кизьяссӧ разьӧма, пӧльтчыштӧм мускулъяса еджыд морӧсыс восьса. Илья синъяс водзын сӧмын сьӧд пӧтӧлӧк. Но сійӧ кыськӧ ылысьджык шензьымӧн ясӧда аддзӧ ставсӧ, мый йылысь висьталӧ да пӧшти эскӧ сійӧторлы, мый мойдӧ збыльысь ас йывсьыс. Талы эскӧ и Мишка. Сійӧ пешлӧ сартаса би да аслас вежӧрын тожӧ аддзӧ серпасъяс... Кык лун чӧжӧн Илья кыйӧ уна зверь, вузалӧ куяссӧ, пӧттӧдзыс рекруталӧ. Сійӧс босьтӧны флотӧ, льӧм куст дінысь аддзӧ ичӧтик трӧпа, коді вӧрӧ пырӧм бӧрын вочасӧн век паськалӧ да вайӧдӧ кык судта гажа керка дінӧ. Гажа керкаын кӧзяйканас вӧлӧма буретш сійӧ нывбабаыс, кодӧс чепъясысь мездыліс Илья. Кӧзяйка мунӧ служитны Илья пыдди и кызь вит во пыдди служитӧ сӧмын воджын. Но кӧть и лӧсьыд овны тані, кӧзяйкалӧн служанкаяс кытшын, а Илья окотитӧ мунны гортӧ. Сылӧн сэні эм муса пӧдруга. Мишка гӧтрасян лунӧ веськыда пир вылӧ бур кӧзяйка лэбӧдӧ Ильяӧс гортас пестерӧ пуксьӧдӧмӧн.

Мойд важӧн нин помасьӧма. Кусӧма сартаса би. Сӧмын вежӧр некыдзи оз кӧсйы ланьтӧдчыны, кӧсйӧ аддзыны мойдсьыс правда и лӧж. Друг лоӧ гӧгӧрвоана, мый повтӧмлун венӧ медся сьӧкыдторъяс, мый мортлы, либӧ весиг волшебникъяслы, бур вӧчӧмысь мынтыссьӧ уна пӧвса бурӧн.

Вӧлі и мӧдтор. Лунысь лун кык вок мӧдісны уважайтны ӧта–мӧдсӧ век ёнджыка. Мишкаӧс Илья пӧкӧритіс аслас характерӧн, вокыс вӧсна быдлунъя тӧждысьӧмӧн да ещӧ мыйкӧ сэтшӧм тӧдчытӧмӧн, но пыр кадсяӧн, коді ӧвлӧ сӧмын бур сьӧлӧма мортлӧн. Ильялы жӧ Мишка вӧлі первой делӧ рӧднӧй вокӧн, кодлӧн лои беда и сылы колӧ отсавны, ышӧдыштны сійӧс. Таысь кындзи, Илья водзын Мишка вӧлі пӧшти геройӧн. Кӧть кутшӧм ногӧн сэн эз вӧв, а Ладимерӧс раммӧдіс Мишка! И мед ӧні думыштлас потӧм юрнас купеч пи, кыдзи колӧ ыръянитны мукӧд том йӧз вылын да ещӧ нӧйтны йӧзӧс свинеча перчаткиӧн. Мед корсяс мыжасӧ!..

Илья да Мишка абу прӧстӧ вокъяс! Найӧ — другъяс. Кык вок — кык друг!

Тайӧ дружбаыс ещӧ на вынсяліс сійӧ лунъясӧ, кор Мишка бара мӧдіс вӧравны. И, гашкӧ, аслас олӧмын первойысь на Мишка мӧдіс лыддьыны асьсӧ мӧд морткӧд равнӧйӧн. Сідзкӧ но мыйла не петкӧдлыны вокыслы, мый сійӧ тожӧ тӧдӧ кутшӧмсюрӧ гусяторъяс.

Та йылысь висьталӧм водзвылын Мишка лунтыр нюмъяліс. Видзӧдлас Илья вылӧ да нюммунас, быттьӧ яндысьысь ныв. Энлы пӧ, волас рытыс и тэ тӧдлан менам вомысь сэтшӧмӧс...

Сёрнисӧ панны шуис рытйысигӧн. Но эз тырмы терпениеыс да заводитіс керка дінӧ воӧм бӧрын, регыд мысти.

— Тэ вот, Илья, пыр на кӧсъян тӧдны, кыдзи мый ме веськалі Вишкун Ласей Ладимер компанияӧ да вежӧрта ог Ладимерлысь юр поткӧдӧмсӧ... тайӧ абу интереснӧ. Тайӧ тшак ва. Ме тӧда унджыктор на. Этійӧ... Кыдзи ті, том йӧз, сёрнитінныд быдтор йылысь учителькӧд.

Илья вӧлі буретш кӧсйӧ видлыны пӧртйысь шыдсӧ да бӧръя кывъяссӧ кылӧм мысти ӧдйӧ кыскыштіс кисӧ бӧр, быттьӧ сійӧс сылысь сотыштіс пӧрт улын нювсьысь биыс.

— Ме ӧд сэки пӧлатьын куйлі,— эз аддзыв Ильялысь дрӧгнитӧмсӧ Мишка.— Ставсӧ кылі.

— Мый "ставсӧ"?

— Да, мый сёрнитінныд... Царь йылысь, министр йылысь... Сыщикъяс йылысь ещӧ вӧлі сёрни...

— Йӧймӧмыд кӧ–а,— скӧрмис Илья.— Тэ ӧд ачыд кылін пӧкрӧв лун паныда рытнас, коді мӧдліс сёрнитны царь йывсьыс не ёна ошкана ногнас. Ладимер сёрнитіс та йылысь! А меным нӧ оз али мый позь юавны та йылысь?

— Этійӧ,— шӧйӧвошыштліс Мишка.— Ме ӧд прӧста тайӧс шуи. Ог лёк вылӧ.— Мишка вунӧдіс нин, мый праздник лунӧ муртса эз висьтав том йӧзлы гусьӧн кывлӧмторсӧ.

Ильялы вӧлі окота ёнджыкасӧ кӧритны воксӧ гусьӧн кывзысьӧмысь. Но сійӧ аддзис, мый Мишка тайӧс висьталіс збыльысь эз лёк ради да бурмӧм гӧлӧсӧн нин содтіс:

— Тэ ӧд ачыд Вишкуныслы турун пуктін, гӧрин–кӧдзин, нянь уберитін. Ми вок кодьлӧн али мый сылӧн мувидзыс? Думайтан, ен сылы тайӧс сетіс? Став вӧлӧсть кодьсьыс кӧвтіс. Пӧчинӧкӧ кайӧны — сійӧ ньӧбӧ. Сибирӧ мунӧны — бара сійӧ кабыртӧ. Да ещӧ кутшӧм донысь? Джын донысь либӧ уджйӧзъяс пыдди. Став йӧзыс ӧд та йылысь сёрнитӧ.

Мишка ӧні сулаліс вокыс водзын мыжа детинка моз. "Со тай кутшӧмӧсь делӧясыс!—думайтіс сійӧ.— А ме вӧлі нимкодяся да ытшка шыльыд видзьяссӧ. Ышмӧмпырысь вунда тыра няньсӧ бур муяс вывсьыс..."

Ывлаыс тарыт рыт ыркӧдӧма, и кык вок вӧліны паськӧмаӧсь. Илья сюйис питшӧгас кисӧ, мыйкӧ корсьыштіс сэтысь.

— Ме ӧд тэныд ӧнӧдз на эг петкӧдлы,— шуис сійӧ да перйис лӧз сатинысь вурӧм табак мешӧк.— Мича абу тэ ногӧн?

Мишкалӧн быттьӧ абу и вӧвлӧма лӧсьыдтӧмыс. Сійӧ гӧгӧрвоис, мый вокыс удитіс дзикӧдз бурасьны, а медсясӧ оз кӧсйы нинӧмторйӧн соссьыны сы водзын.

— Ок и козьналӧма тэнӧ кутшӧмкӧ... этійӧ, мый нин... мича ныв! Веськыда кӧть ярманга вылӧ петкӧд. Кодлӧн нӧ?— И заводитіс видлавны. Пӧдкладыс — еджыд каленкор. Ортсыладорас ичӧтик зептор — пуктыны куритчан бумага. Ӧти пельӧсӧ вышивайтӧма куим буква: И С О — Илья Степанович Ошлапов, кӧть и вошас, аддзан.

Пӧдарокыс, дерт, Вералӧн. Но Илья эз на кӧсйы висьтавны та йылысь Мишкалы да сёрнисӧ бергӧдіс мӧдтор вылӧ.

— Давай пестылам ӧти чигаркаӧн. Тані ӧд позяс. Некод оз аддзыв миянлысь куритчӧмнымӧс.

— Давай, инӧсь, гаровтлам...

Кык вок куритісны, виньдалісны тшыннас. Чорыд табак найӧс неуна дурмӧдыштліс. Лои окота сёрнитны быдтор йылысь.

— Тэ кыдзи думайтан, Мишка,— юаліс Илья,— гудӧк ньӧбны таво вермам ог? Батьыд тай коркӧ вӧлі шуӧ, позяс пӧ, бурджыка кӧ вӧравны удайтчас.

— Гудӧк?..— шензьыштіс Мишка.— Збыльысь. Таво колӧ гудӧк ньӧбны. Лыддьысям том мортъясӧн, локтӧны призывайтчан вояс, а миян... кыдз тэд висьтавны... гуляйтны нинӧмӧн. Салдатӧ кӧ босьтасны менӧ, тэ сэки ӧтка пи колян. И гудӧкыс тэныд ставнас ӧтнадлы коляс.

— Тэнӧ оз босьтны салдатӧ.

— Мыйла оз босьтны? Ме кӧть абу тыр яя, а жылаясыд менам ёнӧсь!.. Вот аддзылан, босьтасны.

— Оз, мися. Медcя ыджыд вокӧс салдатӧ оз босьтны. Закон сэтшӧм эм.— Та дырйи Илья серӧктіс.— Рӧд вылӧ найӧс кольӧны.

— Метӧ?—нюммуніс Мишка.— Ме и кӧйдыс вылӧ верма кольччыны — милӧсти спросим!— сійӧ гыжйынштіс юрсӧ.— Сӧмын вот ньӧти ог куж меліасьны. Кыдзи матыстча ныв дінӧ, адзи и бӧбма...

Пемыд вӧрыс дрӧгмуніс гораа серӧктӧмысь. Вокыс вылӧ видзӧдӧмӧн Мишка сераліс куснясьӧмӧн жӧ.

Сійӧ рытнас Илья сідзи и эз висьтав Мишкалы, кутшӧм нывсянь табак кӧшельыс. Аски асывнас кык вок вежӧртісны, мый кыйӧм прӧмыссӧ колӧ лэччӧдны гортӧ, катӧдны сэтысь содтӧд лыйсян запас да сёян–юан. Но вӧралан кадыс вӧлі бур на да шуисны лэччывны кодныслыкӧ ӧтиыслы. Чӧвтісны пуд. Пудйыс уси лэччывны гортӧ Мишкалы.

Мӧдісны дасьтыны ноп. Щамъяысь вайисны ур ку десяткаяс, сюялісны мешӧкӧ. Вылас, еджыд рузумӧ гартыштӧмӧн, пуктісны донаджык зверь куяс — нёль анча, куим сьӧдбӧж ку, ӧти тулан ку.

Мишка пасьтасьӧма нин, дась мӧдӧдчыны.

— Вай, зон, ещӧ чӧсмӧдышт вомӧс, колис на кӧ табакыд,— корис сійӧ.

— Сӧмын тэ лючкиджык курит. Чунь помъясыд мед оз гӧрдӧдны. Батьыд кӧ тӧдлас миян куритчӧм йылысь, абу лӧсьыд.

— М–м,— дулляліс бумагасӧ Мишка.— Тайӧтӧ ме бура тӧда. Абу первойысь... Тэ вот висьтав... Кодлы... этійӧ, мый нин... поклонсӧ висьтавны?

— Тэ быттьӧ он и тӧд,— гӧрдӧдыштіс Илья.

— Ей бог, ог тӧд... Кӧть юрӧс керышт.

— Тӧдан эськӧ да... Ӧтилаын гожӧмбыд уджалім. Ӧтилаын сёйим–юим.

Мишка быдӧн синъяссӧ паськӧдліс.

— Вера али мый?.. Вот, зон, тэ кутшӧм!..— И кӧсйысис Илья нимсянь висьтавны Вералы ыджыд поклон.

Василий Юхнин