Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

ВАСИЛИЙ ЮХНИН · АЛАЯ ЛЕНТА · роман (1939)

ПӦКРӦВ ЛУН - ВӦРАЛЫСЬЯСЛӦН ПРАЗДНИК · небӧг юрпас

ЮРИНДАЛЫСЬ
·Озыр гожӧм
·Пӧкрӧв лун - вӧралысь-
      яслӧн праздник
·Кык вок - кык друг
Сиктын выльторъяс
Том олӧмӧй, том кадӧй
Виччысьтӧг тӧдмасьӧмъяс
Бурдӧдан вын
Коді мыжа?
Уна сёрни да кузь туйяс
"Зимӧгоръяс"
Визув паныд
Скӧрысь шувгӧ парма

1

роман Алая лентароман Алая лента

Издание 2003 года

Коркӧ помасис и нывбаба гожӧм. Дыр кежлӧ дзебсис кӧдзалӧм шонді. Помся нюжалысь ва кымӧръяс пожналісны му вылӧ посньыдик кӧдзыд зэр. Пужъя асывъяс дырйи моз матысса вӧръясын эз нин кургыны тшӧг таръяс, налы воча эз чуксасьны сиктын тшап петукъяс. Ӧтиясыс и мӧдъясыс войтва сяльгӧм шы улӧ жугыля кут-кырвидзисны сайӧдъяс улын - дзик жӧ сідзи, кыдзи визув челядь эновтӧмаӧсь гора улича выв, чукӧртчӧмаӧсь паччӧр сэрӧгъясӧ да лӧня кывзӧны "Бобӧ, бобӧ, кытчӧ ветлін" мойд, кодӧс налы век выльысь и выльысь висьталӧны пӧль-пӧчныс. Абу нин пӧтӧмаӧсь воймӧм турунӧн мӧсъяс, ыжъяс - баксӧны, гажтӧмтчӧны. И кажитчис, быттьӧ некор нин оз волыны шондіа лунъяс, некор нин быд понӧль ув оз лэдзлы мортӧс патераӧ. Татшӧм лун-вой сор локтіс Пӧкрӧв лун вечерня.

Но быдӧн тӧдіс, мый войвывсянь лунвылӧ вуджасны зэръяс, кын косӧн косьмас ывла выв, челядь бара петасны ывлаӧ, дугдасны баксыны мӧсъяс... А медсясӧ - матысмис ур кыян кад. Матвей Степан весиг понъяссӧ нин петкӧдліс вӧрӧ - кыйис лэч туй да пӧпуттьӧ моз тӧдмаліс, воӧма абу нин ур. Ветліс кык войков чӧж. Муртса на локтіс гортас.

Марпа ёна нин тӧждысис верӧсыс вӧсна, сійӧс виччысис тӧрыт рыт. И ӧні, Степанӧс кӧритыштӧм могысь, шуис:

— Кыкысь нин волісны пияныд. Тӧждысьӧны. Мыйкӧ пӧ эз-ӧ ло миян батькӧд. Ӧд слӧтыс кутшӧм ывлаас.

Степанлы вӧлі любӧ пияныслӧн сы вӧсна тӧждысьӧмыс, но шуис быттьӧ гӧтырсӧ дивитӧмпырысь.

— Первойысь али мый ветлі вӧрас.- А сэсся дорйысьыштӧм могысь нин содтіс:- Кузь дав керкаӧдз бесъясыс катӧдлісны. Сы вӧсна и сёрми.

Первое отдельное издание романа

Но Степан эз каитчы сэтчӧ кайлӧмысь. Понъяс быдлаысь и часто увтісны. Сюрисны нин джынвыйӧ еджыд уръяс*. Аддзыліс донаджык зверъяслысь оланінъяс.

* Тӧвся урлӧн кучикыс еджыд, гожсялӧн да водз арсялӧн - лӧз.

— Найӧ нӧ аски кӧсйисны эз локны гортӧ?- пияныс йылысь юаліс Степан.

— Талун рыт пӧ тай, шуӧны, воам. Вишкуныс пӧ тэнӧ виччысьӧ. Гортас кӧсйӧ корлыны.

Степан шензьыштіс:

— Мый сідз бурмӧма?

— Бурмис ли эз ли, а кык мужик гожӧмбыд уджалісны сы ордын...

Марпа пыраліс гӧбӧчӧ, петкӧдіс ыджыд пу бекар тыр сур.

— Гашкӧ, юыштан пывсянад лэччытӧдз? Артмӧма нин тай.

Тайӧ вӧлі коддзӧдтӧм сур. Татшӧм сурсӧ комияс вӧчлӧны юмов пызьысь либӧ чужйысь, пуктӧны сэтчӧ таг, ёнджыкасӧ вӧчлӧны сура праздникъяс да свадьбаяс кежлӧ.

Степан пӧлялыштіс еджыд шапкаӧн лэптысьӧм сур быг вылӧ да вӧйтіс сэтчӧ сьӧд усъяссӧ.

— Добра-а-а!- бекарсӧ ректӧм бӧрын акнитіс сійӧ.- Уна-ӧ лои?

— Ведра куим-нёль... Дерт, эськӧ, этшаджык жӧ да, кытысь нӧ унджыксӧ.

Степан эз шу некодарӧ: мыйта эм, сы мында и юасны гӧсьтъяс.

Пывсян эштігкежлӧ бара локтіс Илья. Сійӧ вӧлі пасьтасьӧма вӧрӧ петӧм вылӧ, и батьыс нюммуніс аслыс: "Сідзкӧ тай збыльысь ёна тӧждысьӧмаӧсь, весиг лӧсьӧдчӧмаӧсь корсьны менӧ".

Ая-пиа лэччисны пывсянӧ, а Марпа заводитіс ноксьыны: кывтын пожнавны пызь, кӧтны аски кежлӧ пирӧга нянь. Сійӧ ноксис и думайтіс ас кежсьыс, мый вот сылӧн пияныс тавой мӧдасны узьны гортын нин, мынтӧдчасны Вишкун Ласейысь. Праздник бӧрын заводитасны вӧравны. Марпа бара лоӧ ӧтнасӧн да сы вылӧ коляс став овмӧсыс. Вӧрӧд ветлігӧн паськӧм ёна киссьӧ, и куим ая-пиалы ковмас унджык паськӧм, ковмас зільджыка кыны-печкыны, дӧмсьыны-вурсьыны. А уна-ӧ вермас Марпа вӧчны ӧтнасӧн? Сэтчӧ жӧ, сійӧ абу нин том. Эськӧ гӧтравны кӧ ыджыдджык писӧ, вайны гортпомӧ отсасьысьӧс. Марпа лоас энькаӧн, том гозъялӧн лоӧны челядь. Кузь рытъясын этадз печкигмоз ли, вурсигмоз ли мӧдасны пукавны энькаа-моня пеша дорын кыкӧн, и Марпа мӧдас велӧдны ичмоньсӧ быдторйӧ, мый тӧдӧ ачыс. Оз вермы лоны, мед сійӧс эз мӧд кывзысьны ичмоньыс. Ӧд Марпалысь сёрнисӧ, велӧдӧмсӧ пыдди пуктӧны весиг суседкаясыс. Покойнича энькаыслысь кывзысьлісны жӧ. Крут сійӧ вӧлі, сы дінын олігӧн Марпалы уна синва ковмыліс кисьтны, но сы пыдди ӧні ачыс Марпа кужас лоны энькаӧн. Энькаясыд сы вылӧ и эмӧсь, мед ыджыдалыштны ичмоньяс вылын. Куласны пӧрысьяс - сэки мед и кӧзяитасны, кыдзи кужасны.

Кылӧ, увтыштіс Катшыс. Зилькнитіс кильчӧ иган. Посводзын шарӧдчыштіс шоча волысь морт. Марпа видзӧдліс пызан вылын куйлысь пӧтка вылӧ, кодӧс вайис Степан, да ӧдйӧ сійӧс вевттьыштіс пызандӧраӧн.

роман Алая лента

Издание 1968 года

Пырис Вера, пӧлать увсянь юрбитыштіс. Сійӧ вӧлі вевттьысьӧма зэрысь ыджыд шальӧн.

— Со тай, со тай,- радлыштіс Марпа.- Волытӧм гостя кысянькӧ.

Вера петыштіс джодж шӧрлань.

— Ме тай, эськӧ, быдлаӧ ветла да.

— Он, миянӧ коктӧ некор он сюйлы. Татчӧджык но... Тэ ӧд, дерт, мога?

— Степан дядь пӧ абу али мый? Шуисны воигӧн-а?

— Пывсьыны ая-пиа лэччисны, Ильякӧд.

— Ласей дядь тшӧктіс висьтавны Степан дядьыдлы, мед пӧ чай юны волас.

Марпа та йылысь кӧть водзджык нин тӧдліс, а ӧні век жӧ шензьыштіс да юаліс Вералысь, мый водзын Вишкун татшӧм лышкыд лоӧма.

— Ог тӧд, Марпа тьӧтка,- вочавидзис Вера.- Гӧтырыскӧд тай пинясисны да Ласей дядь, кылӧ, шуис, талун пӧ колӧ корлыны, аски гӧсьтъяс локтасны.

— Аскитӧ, дерт...- сӧгласитчис Марпа. Сійӧ пешис выль сартас да шуис Вералы:- Югыдінасджык пет. Да, эштан кӧ, пывсьыны тшӧтш лэччылам, васӧ уна шонті.

— Пывсьынытӧ ог нин, буди. Видасны.

— Мыйкӧ видасны: талун ӧд праздник паныд, он мӧд печкыны. Гашкӧ, эн на и пывсьы да?

— Пывсьынысӧ эськӧ эг на пывсьы. Льӧм пу шорӧ турунла ветлі да неуна сёрмышті, пывсянсӧ эг нин су.

— Льӧм пу шорӧ?- шензьыштіс Марпа.- Мый нӧ сы ылнасӧ? Этша ӧмӧй налӧн туруныс горт гӧгӧрас?

— Асьныс эськӧ гортдорса турунӧн и вердчӧны. Но горт дорас ставыс бур турун. Сійӧн и праздник кежлас ылысьджык тшӧктісны вайны.

— Жылаяс!- дивитыштіс Марпа.- А тэ, Веруш, збыльысь, пывсям ӧтилаын. Тӧварыш пыдди лоан. Кӧнкӧ, со мужикъясыс регыд бӧр локтасны.

И Вера кӧсйысис... пывсьыны Илья пывсянын.

Но тарыт кежлӧ тайӧ абу на ставыс вӧлӧма. Пывсянінысь кайӧм бӧрын Вераӧс чукӧстіс Пекла тьӧткаыс да висьталіс сылы:

— Мем некор ноксьыны тіянкӧд. Сё удж на вӧчтӧм, дай асывнас ковмас чеччыны водз... Висьтав кӧзяинлы мед менӧ оз требуйт. Мый ковмас, ваян и сетан сылы. Тэысь нинӧм абу дзебӧма. Ставсӧ ачыд аддзан.

Бурджык ногӧн кӧ шуны, тайӧ вӧлі: ло кӧзяйкаӧн пукты самӧвар, лӧсьӧд пызан вылӧ, уд да верд Матвей Степан ая-пиа котырӧс сідзи, кыдзи тшӧктас Власий Спиридонович.

— Да ещӧ пырав важ керкаӧ, висьтав Педӧралы, мед оз нюжмась... А то сійӧ вывті нин ёна сибдӧма дрӧчкаыс дінӧ, оз и янсӧдлы аслас подол дінысь... Тьфу тэ, прӧсти господи,- аслыс нин мӧдіс лыддьӧдлыны Пекла.- Колӧ жӧ тадз грекӧ вӧйны праздник паныд! А мыйысь эськӧ и гӧститӧдны найӧс? Кык верстьӧ мортӧс няньӧн-солӧн вердӧмысь буди-а? Гортаныс кӧ гожйисны, эськӧ, джын няньсӧ сёйисны ай-мамыслысь этатшӧмъясыд. Прамӧй морт некод жӧ оз гӧститӧдлы казачитӧмысь.

Вера, дерт, тайӧс эз нин мӧд кывзыны ни эз мун Педӧра дінӧ: коньӧр мед кӧть неуна олыштас дзоля пиыскӧд, сылӧн ӧд сы мында и нимкодьыс.

Выль керкалӧн мӧд судтаас первойя жырйыс вӧлі пӧлатя жӧ. Но ставыс тані краситӧма - джодж, лабичьяс, пӧлать брусъяс. Стенъяссӧ клеитӧма лӧз цветъяса шпалерӧн. Кывтсӧ потшӧма шкапӧн да гӧрдвиж рӧма ситеч занавесӧн. Ӧшалысь десятилинейнӧй лампа сотчис кӧть и джын биӧн, но югӧрыс вӧлі тырмымӧн, мед дзирдаліс гырысь ӧбразъясӧн тыр ен ув пельӧс да лампадкаяс. Пельӧссянь мунысь стенаясын ӧтарас тувъялӧма Киево-Печерскӧй лавралысь общӧй вид, мӧдарас - грешникъясӧс адын мучитӧм йылысь страшнӧй серпас. Кыкнан картинасӧ Пеклалы кольӧм во на вайисны манакиняяс, кодъяскӧд дружитӧ ен дума купеч гӧтыр.

Мӧд жырйӧ пыран ӧдзӧс ӧні вӧлі пӧдса. Но сійӧ жырйыс таысь ёна ыджыд да мича, сійӧс шуисны гӧстинӧйӧн. Сэні, стеклӧа рама пытшкын, ӧшалісны царлӧн да царицалӧн портретъяс. Камод вылын сулаліс паськыд трубаа граммофон, сярвидзисны карысь неважӧн на вайӧм дона улӧсъяс. Коймӧд жырйыс Ласейлӧн - канцелярия. Нёльӧдас ӧні, Сандра мунӧм бӧрын, оліс сылӧн вокыс, Ладимер.

Мед не сотны лишнӧй карасин, Ласей виччысис Степанӧс первойя жыръяс. Сійӧ пукаліс пызан сайын да мыйкӧ арталіс тшӧті вылын.

Вералысь висьталӧмсӧ кывзӧм бӧрын Ласей тшӧктіс сылы пуктыны самӧвар да висьтавны Степан ая-пиа котырлы мед найӧ, кор чукӧрмасны, каясны татчӧ.

Тӧдӧмысь, Власий Спиридонович тӧждысис эз на вӧсна, кодъясӧс виччысис. Сійӧ лыддис коланаӧн ещӧ ӧтчыд казьтыштны вӧралысьяслы, мед найӧ эз и думайтны вузавны ассьыныс прӧмыссӧ бокӧ. Таысь кындзи, Ласей кӧсйис талун юасьны Степанлысь зэв коланаторъяс. Важгорт вӧлӧсьтса богач, видзӧдтӧ, думыштіс ыджыд делӧ — видлыны ассьыс вынсӧ паськыдджык уджъяс вылын. Локтан тӧв кежлӧ сійӧ кӧсйӧ босьтны сортовка вӧр лэдзӧм вылӧ пӧдрад. Арталӧма та йылысь уна. Кутшӧм серпасъяс сӧмын эз артмывны сійӧ вежӧрын! Власий Сирвойтов быттьӧ подрядчик нин. Сэсся дӧвереннӧй. А пиыс!.. Омӧль ӧмӧй сылӧн пиыс. Эм образование, эм сюсь вежӧр. Ӧд ачыс Сирвойтов весиг образованиетӧгыс со кыдзи заводитіс паськӧдчыны!

"Да, да,- тшӧтіӧн точкӧдӧм шыӧ ӧні думайтіс Вишкун,- колӧ юасьны Степанлысь, кутшӧмджык местаясын бурджык вӧръяс, кутшӧм ю дорын да мыйта эмӧсь тавося сотчӧминъяс. Сотчӧм вӧръястӧ лесничество вермас вузавны донтӧм донысь, а сэні, дерт, сюрас и бур вӧр".

Улісянь бара кайис Вера. Сійӧ висьталіс дядьыслы, мый самӧвар пузис, Степан ая-пиа котыр чукӧртчисны нин. Ласей босьтіс тшӧтісӧ да пырис пытшкӧсса жырйӧ.

Регыд мысти пызан вылын мӧдіс руасьны фигуристӧй еджыд самӧвар, орччӧн-орччӧн сувтісны крустальнӧй стӧканъяс, ӧшкамӧшка рӧмъясӧн ворсіс винаӧн тыр гранитӧм графин. Закускаыс - астраханскӧй селедка, ус гыжйӧд пыдди — вятскӧй кӧлач... Чудеса дай сӧмын! Степан эз эскы аслас синъяслы. Татчӧ пырӧм мысти сійӧ пуксис пӧлать ув лабичӧ да сідзи и кутіс виччысьны Ласейлысь петкӧдчӧмсӧ. Мишка пыр жӧ кайис пӧлатьӧ да мӧдіс гӧньвидзны сэсянь. Илья видзӧдіс стеньга ӧшалысь картина вылӧ, а, збыль вылас, аддзис Вераӧс, пызан дінын сылысь ноксьӧмсӧ.

Вера вылын ӧні вӧлі анькытш сера гӧрд платтьӧ - Сандралӧн пӧдарокыс, кодӧс сетігӧн Сандра шуис сылы: новлы пӧ да казьтыв ассьыд воча чойтӧ, а меным сійӧ оз нин шогмы - абу карын новлӧм вылӧ вурӧма. Вера пель мочкаясын ӧшалісны исергаяс — тожӧ Сандралӧн, зэв нин пӧ донтӧмӧсь. Но Вералы найӧ - платтьӧыс и исергаясыс - зэв лӧсялісны, торйӧн нин тарыт рыт, Степан ая-пиа котырлы кӧзяйкаалігӧн. Ӧд уна-ӧ колӧ сирӧталы, коді ичӧтысянь эз тӧдлы ни ай-мамлысь ласкӧвитӧм, ни бокӧвӧй йӧзлысь бур кыв. А талун, видзӧдтӧ, и Марпа тьӧтка кажитчӧ мам кодьӧн и Пекла тьӧткаыс тшӧктіс сылы лоны ас пыддиыс дай шуис на, тэысь пӧ нинӧм абу дзебӧма. Кыдзкӧ ставыс друг вежсис - Вера мӧдас гӧститӧдны Ильяӧс, Мишкаӧс, кодъяскӧд луннас на вӧліны прӧстӧ казачка да казакъяс, гӧститӧдны налысь батьсӧ... Ёна вӧлі нимкодь Вералы. Пывсянбӧрса банйӧм чужӧмыс ӧні кажитчис не сӧмын тӧчитӧмаӧн, но и полируйтӧмаӧн, быттьӧ цветитіс. Но оз позь лоны нывка кодьӧн, кодлы сетӧмаӧсь кампет да сійӧ оз вермы кутны асьсӧ тайӧн ошйысьӧмысь. Илья, тыдалӧ, видзчысьӧ жӧ батьсьыс, мед батьыс оз гӧгӧрво сылысь радейтчӧмсӧ...

Петкӧдчис Власий Спиридонович. Сійӧ пасьталӧма важмыштӧм пинжак, пельӧса гӧрд чужӧмыс вӧлі гажа.

— Вот и ладнӧ, кывзысин кӧ,- Степанлы шуис Ласей.- Вай пуксьы пызан саяс. Чай юыштам.

Степан шылькнитіс ассьыс гӧгрӧс тошсӧ.

— Кыдзкӧ эськӧ абу и лӧсьыд дӧзмӧдчыны йӧзыслы да.

— Дӧзмӧдчылӧны корысьяс. Тэнӧ ачым кори. Колӧ "мыськыштны" пияныдлысь уджсӧ. Ме наӧн дӧвӧлен... Давай, пуксьӧй ставӧн: Мишка, Илья.

Татшӧм кывъяс бӧрын Степан эз кут виччысьны мӧдысь тшӧктӧм, матыстчис пызан дорӧ, пуксис лабичӧ.

— А тэ, Мишка, мый?.. Киӧдыд кыскӧм виччысян? Тэ ӧд талун ас ордад на. Кор гӧсьт лоан, сэки и ыждав.

— Да, меным, буракӧ, оз на ков. Рушкуӧй абу на личалӧма,- вочавидзис сійӧ, но сэк жӧ лэччис.

Илья лои самӧвар мышкын. Вералӧн чужӧмыс эз пыр тыдав сылы, и тадзисӧ вӧлі лӧсьыдджык.

— Будь здоров, сідзкӧ,- мӧдіс юктасьны Ласей.- Мися, луныс аски лоӧ страда кодь. Тэ ордӧ локтасны гӧсьтъяс, ме ордӧ локтасны. А пукалыштны колӧ вӧлі. Нинӧм норасьны, пияныд бура уджалісны... Вай ставсӧ ю, Степан.

— Тіянлы, гозъялы, тыдаланаджык,- юыштӧм бӧрын нин шуис Степан, сэк жӧ ачыс радліс, мый сылӧн пия-ныс со кутшӧмӧн лоӧмаӧсь, йӧзӧн ошкан выйынӧсь.

Румка босьтігӧн Ильялы синмас уси Ласейлӧн гӧна килутшыс, и тайӧ казьтыштіс сылы звӧз помысь сера из лэптӧм, Лысколӧн Вишкун вылӧ норасьӧм. Юрас югнитіс Ласей йылысь дум: "Да, тэ збыльысь вына. Кӧсъян - юкталан винаӧн, он кӧсйы - кусӧк нянь он сет прӧста".

Тыдалӧ, дырджык кутсьӧма румкасӧ киас - кӧзяин сы вылӧ видзӧдліс стрӧгапырысь. Илья юис джынсӧ. Ласей босьтіс сійӧ киысь румка.

Илья эз на бура гӧгӧрво, мыйын вӧлі помкаыс, но бӧръя кадас сійӧ эз ӧтиысь нин приметитлы Ласейлысь сы вылӧ тадз стрӧга видзӧдлӧмъяс. Да и ачыс Илья мукӧддырйи оз и тӧдлы видзӧдыштас Вишкун Ласей вылӧ скӧрысь. Тыдалӧ, вирыс дугдіс лӧсявны налӧн.

Мишка мӧдліс пыксьыны вина юӧмысь, но Ласей тшӧктіс. А Степанлы сэк жӧ шуис:

— Веськыда висьтала - велалім ми сы дінӧ, ас семьяса морт кодьӧн лои миянлы. Кыдзкӧ абу и лӧсьыд янсӧдчынысӧ.- И сэсся аслыс моз содтіс:- Но да, гашкӧ, абу на первойысь...

Ошкана кывъясысь Мишкалӧн бара на мӧдісны дрӧгйӧдлыны вом доръясыс и та вӧсна тешкодя ворсісны сьӧд усторъясыс, тшӧкыда паськавлісны нырбордъясыс, а гырысь киясыс кажитчисны лишнӧйӧн.

— Дай вын-эбӧсыс ыджыд каналлялӧн,- водзӧ ошкис Ласей.- Вит пудъя мешӧкъясӧн вӧдитчигӧн отсӧгыд, майбыр, оз ков.

— А мый мӧдас вӧчны сэні мӧд мортыс,- ошйысьыштіс Мишка да видзӧдліс Ильяыс вылӧ: "Тэ пӧ, гашкӧ, шаньджык меысь, да оз тай тэнӧ ошкыны",- висьталіс Мишкалӧн тайӧ видзӧдлӧмыс. Вокыслы воча Илья нюммуніс и сэк жӧ бара аддзыліс, син бӧжнас, кыдзи Ласей сувтӧдыштліс сы вылӧ мыйкӧ тӧдмавны кӧсйысь синъяссӧ... А ӧд Ласей первойсӧ, кор Илья мӧдіс казачитны сы ордын, сыӧн вӧлі зэв дӧвӧлен. Ласейлы сьӧлӧм вылас воис том казаклӧн уджысь повтӧмлуныс, зільлуныс. Прӧста сійӧс эз индыв помеч рытӧ старшӧй пыдди.

Степанлы эз жӧ кажитчы Мишкалӧн ошйысьӧмыс, и сійӧ думыштіс: "Прамӧй мортӧдзыс коньӧр, тыдалӧ, оз и вӧлы. А ӧд жӧник, регыд гӧтравны ковмас". И видзӧдліс Вера вылӧ: Вера - тожӧ невеста. Степан сійӧс тадзи матысянь некор на эз аддзыв, ӧти пызан сайын сыкӧд эз на пукавлы. Дерт, Мишкалы Вера абу гозпӧв. Бабаяс кӧть кыдзи сэн эз сёрнитны Пекла йылысь, мый быттьӧкӧ сійӧ видзӧ Вераӧс казачкаысь лёкджыка, а Вера век жӧ сылӧн рӧдняпом, быдмис на ордын и ӧні со пукалӧ самӧвар сайын кӧзяйка пыдди. Степан весиг думыштіс: "А буди, пыр тадзи и овлӧ: рӧднӧй пинывтӧ ньӧрйӧн нӧйтан - ӧти бокӧвӧй син оз аддзыв, а нерӧднӧйлы чуньтӧ петкӧдлан - дас син аддзылас". Сійӧ ещӧ думыштіс, мый Чамаш Пекла абу на сэтшӧм йӧй, мед сетны "ассьыс" быдтассӧ мусянь пыран кильчӧа керкаӧ. Рӧдняасьны накӧд Вишкунъясыд оз на кутны!

Степан сетіс Вералы тыртӧм стӧкансӧ выльысь кисьтны чай, а синъяснас сувтыштліс платтьӧ сос пантыш вылӧ, коді мича оборкиӧн кытшаліс нывлысь пелькиник кисӧ, сэсся гусьӧн видзӧдыштіс джуджыд кымӧс вылас, кысянь юрси юков местаӧдыс кайис юр шӧрлань еджыд визь, да аслыс думыштіс: "Оз, ми вок кодь овмӧсад тайӧ и ачыс оз мун".

Румкаӧн бара кытшовтігӧн Ласей юаліс Степанлысь:

— Шуӧны, понъясӧн нин вӧрӧ петавлӧмыд. Кутшӧмджык прӧмыс таво вӧзйӧ вӧрыс?

Степан быттьӧ тшӧкмуныштіс: со тай мый вӧсна сійӧс корӧма Ласей!

— Сьӧкыд висьтавны, Ласей Спиридонович. Мыйкӧ тай быттьӧ увталісны-а... Лӧз на урыс.

Ласей, дерт, ставсӧ гӧгӧрвоис, мыйла Степан чермуныштліс и мыйла эз стӧча вочавидз. Но ӧд он шу веськыда: "Бикмедовлы думайтан вузавны прӧмыстӧ, сійӧн и он стӧча висьтав. Эн вунӧд, тэнад эм кӧсйысьӧм, кабала вылӧ гижӧма сійӧс".

— Эм кӧ лӧзыс, лоас и еджыдыс,- стӧчмӧдыштіс купеч.- Делӧыс абу таын. Да тэ сёй, миян вылӧ эн видзӧд.

Пытшкӧс жырсьыс петіс пиыс.

— Ме тэныд шулі,- чай юысьясӧс быттьӧ аддзытӧг батьыс дінӧ шыасис Ладимер,- лоис кӧ ӧти проект, лоасны и мӧдъяс, коймӧдъяс, нёльӧдъяс. Но главнӧйыс абу таын. Главнӧйыс сыын, мый татчӧ сюйсьӧны иностраннӧй фирмаяс. Войвылӧ кӧрт туй стрӧитӧмын ӧти проектӧн интересуйтчӧ норвежскӧй фирма, коді топыда йитчӧма английскӧй капиталкӧд. Налӧн медся ыджыд кӧсйӧмыс - босьтны асланыс киясӧ кӧрт туйдорса став вӧрсӧ да заводитны куштыны сійӧс.

— Энлы, энлы, Володя...- писӧ торкис Ласей.- Тэ сёрнитан сэтшӧм пӧся, быттьӧ кыткӧ сотчӧ.

— Тайӧ лёкджык сотчӧм дорысь,- ӧзйыштіс Ладимер.- Иностранечьяс миянӧс лыддьӧны дикаръясӧн, локтӧны колонияӧ моз ставӧн, кодлы абу дыш. А правительство чолӧмалӧ найӧс.

— Пуксьы, ю чайсӧ. Цар-батюшко бурджыка тӧдӧ, мый колӧ вӧчны.

— Цар-батюшко?..- кӧрыштліс ныр-вомсӧ том Сирвойтов.- Тэ кӧ эськӧ тӧдін, кутшӧм кывъясӧн сійӧс козьналӧны делӧвӧй мирса ӧткымын представительяс. Ме абу на важӧн налӧн пиян дінысь. Миян царыд регыд ставнымӧс вузалас иностранечьяслы.

— Володя...- стрӧгджыка шуис Сирвойтов-бать.- Эн ышмы... Цар-батюшко йылысь эн лысьт шуны лёк кыв.

Ладимер пуксис пызан сайӧ, ышловзис.

— Вообщӧ ми тэкӧд, батьӧ, та кузя вензьыштам на. Власий Сирвойтов радейтіс споруйтны пиыскӧд. Сылӧн олӧм опытыс и дошлӧй мортлӧн вежӧрыс мукӧддырйи туйдӧдлісны сійӧс висьтавны сэтшӧмторъяс йылысь, мый пиыс шензьыліс аслыс. Но ӧні Ласей бергӧдіс сёрнисӧ шуткаӧ.

— Сулалӧ-ӧ тэныд, учёнӧй мортлы, вензьыны прӧстӧй мужиккӧд. Ми ӧд аддзам сӧмын асланым му-видз потшӧсъяс пытшкысь.

— Зэв нин коньӧрӧ лэдзчысян,- не то шуткаӧн жӧ, не то збыльысь шуис Ладимер.- Эськӧ вӧлі ёна бурджык, асланым краиын кӧ модім лыддьыны асьнымос тыр кӧзяеваӧн.

— Но сэки эськӧ асланымлы жӧ ковмис стрӧитны и кӧрт туйсӧ. А мыйӧн сійӧс стрӧитан?- юаліс пиыслысь батьыс.- Тэ жӧ ачыд висьталін меным, кымын миллион чӧлкӧвӧй ковмас рӧскодуйтны та вылӧ.

Ладимер лэптыштліс пельпомъяссӧ: да, збыльысь, миллионъястӧгыд омӧль кӧзяин, кӧть и аслад крайын.

— А оз-ӧ позь вӧчны кыдзкӧ сідзи,- содтіс Ласей,- мед и миллионъяс локтісны бокысь и ми эгӧ кольӧ дьӧбйӧ? А?

Купеч пи сюся видзӧдліс батьыс вылӧ: "Ок и мудер тэ асланьыд, вывті мудер",- висьталісны сылӧн синъясыс, а кывйыс шуис:- Ӧні кежлӧ эновтлам та йылысь. Абу ставлы интереснӧ.

Но тайӧ эз вӧв тадзи. Илья, например, кывзіс лов шысӧ пӧдтӧмӧн. Сылы ставыс вӧлі кывлытӧмӧн на да кажитчис вывті интереснӧйӧн. А медся ёна кӧсйис тӧдны, мыйӧн жӧ, кутшӧм сэтшӧм лёк кывъясӧн кодъяскӧ "козьналӧмаӧсь" весиг асьсӧ царӧс? И позьӧ ӧмӧй пинявны сійӧс? Ӧд сійӧ цар!

Ас кежсьыс арталіс и Степан. Кыдз нӧ сідзи? Локтасны кутшӧмкӧ иностранечьяс, вӧчасны кӧрт туй, кушӧдз нуасны вӧръяс. А кытчӧ воштысяс Степан? Кӧні мӧдас вӧравны, кыйны звер-пӧтка? Найӧ нӧ юалісны сылысь, Степанлысь, позьӧ оз вӧчны тадзисӧ?

Пиыскӧд сёрниӧн Власий Спиридонович ылаліс заводитны омӧльтны Бикмедовӧс да мӧдіс юасьны Степанлысь сы йылысь, кӧнъясынджык таво сотчӧмаӧсь пожӧма ягъяс, ылынӧсь-ӧ тайӧ местаясыс юяссянь.

— Эмӧсь сэтшӧм местаясыд, прамӧя сотчалӧмаӧсь,- заводитіс висьтавлыны Матвей Степан.- Вӧръю кузя, Василь Проньӧ пӧчинӧкысь улынджык, сотчӧма шуйга берег пӧлӧныс. Ок, и вӧр сэні вӧлі! Шапкаыд усьӧ, кор видзӧдлан пожӧмъяс йылас.

— Тӧда местаяссӧ,- шуис Ласей.- Сэні коркӧ вӧчлісны сортӧвӧй мачта вӧр. А паськыда сотчӧма?

— Верст вит кузя.

— Дорвыв?

— Ог тӧд бура. Гашкӧ, дорвыв, гашкӧ, и абу дорвыв.

— Ыхм!- пызанӧ чуньяснас таркӧдыштіс Ласей, и та серти пиыс гӧгӧрвоис, мый вӧсна батьыс юасьӧ Степанлысь.

Ладимерлы аслыс лои окота сетны кымынкӧ вопрос.

— Шуан, шапкаыд усьӧ вӧр вылас видзӧдлӧмысь! А паськыда быдмӧны татшӧм вӧръясыс?

— Помтӧг,- вочавидзис Степан.- Йӧра кыйигӧн удайтчывліс прӧйдитны и Вӧръю йылӧдыс, и Дінъёль кузя. Вӧръяс быдлаын ӧткодь бурӧсь.

— Дінъёльыс нӧ ю жӧ али шор?

— Неыджыд ю. Ӧтувтчӧ Вӧръюкӧд.

— Сідз, сідз...

Купеч ая-пиа сеталісны и мукӧд вопросъяс, но найӧ эз вӧвны интереснӧйӧсь ни Степанлы, ни кык воклы.

Мишка чеччис нин пызан сайысь. Мӧдіс тэрмасьны мунны гортӧ.

— Мамӧ, кӧнкӧ, ёна нин виччысьӧ миянӧс, а ми пукалам да чӧсмасям,- шуис сійӧ дӧзмӧмпырысь.

— Дзик пыр мӧдӧдчам,- сувтіс жӧ Степан да мӧдіс аттьӧавны кӧзяеваӧс.

Марпа збыльысь нин ёна виччысьӧма ая-пиа котырӧс. Но сійӧ эз вӧв ӧтнас. Вишкун ордӧ Степан мунӧм бӧрын праздник кежлӧ воӧма гӧсьт - Пӧчинӧкса Мирон.

— Коліс юӧртны миянлы,- Миронкӧд киасигӧн кӧритыштіс гӧтырсӧ Степан.

— Ме, эськӧ, сідз жӧ вӧлі шуа, да кысь нӧ венан пӧрысь жӧникъястӧ,- гажаа шуис Марпа.

Мирон серӧктіс.

— Тэ, Марпа тьӧтка, шмонитны нин велалӧмыд таво! Но, тыдалӧ, медбӧръяысь тадзи удайтчис сералыштны ме вылын. Сійӧн и тэрмаси локны, мед гӧтырпу бӧрйыны аслым.

— Кад нин, Мирон, кад,- сійӧс ошкыштіс Марпа да мӧдіс видзӧдны пияныс вылӧ, кутшӧм радпырысь найӧ аддзысисны гӧсьткӧд.


Графика "Коми охотник" (1953). Автор
П.Э.Бендель. Бумага, акварель, белила.
Коми национальный музей.

Пӧчинӧкса Мирон - Прокопий Хуторковлӧн томджык вокыс, Ошлаповъяслӧн рӧдняпом, кольӧм во на локтіс действительнӧй служба вылысь, матрос - ён тушаа, паськыд пельпомъяса морт. Ставӧн помнитӧны, кутшӧм щӧгӧльӧн сійӧ петкӧдчис Важгорт сиктын служба вывсьыс воигӧн. Флотскӧй бушлат, паськыд клёш, кузь лентаяса кӧзырёктӧм картуз. Тыр яя бритӧм чужӧмыс быттьӧ ломаліс, сёрнитігас сідзи и шыбласис кутшӧмкӧ тӧдтӧм кывъясӧн - "полундра", "аврал", "борт сайӧ"... Эз ӧти ныв ышлолав тайӧ, мӧд мирысь кодь воӧм том морт вӧсна, эз ӧти ичмонь гусьӧникӧн видзӧд сы вылӧ, кор матрос палксьӧдіс-муніс сикт кузя. Сійӧ сэки видіс Прокопий воксӧ сиктысь пӧчинӧкӧ кайӧмысь, нимтіс сійӧс вӧрса ошкӧн. Но ставыс помасис сійӧн, мый, Важгорт сиктын недель чӧж гуляйтӧм бӧрын, ковмис кайны вокыс дінӧ кӧрталӧм юрӧн да косясьлӧм флотскӧй паськӧмӧн - некымынысь ачыс нӧйтіс том йӧзӧс, некымынысь асьсӧ нӧйтісны том йӧз.

Ӧні Мирон вӧлі дзик мӧд кодьӧн: бритӧм чужӧм пыддиыс - гӧгрӧс сьӧд тош, флотскӧй паськӧм пыдди - прӧстӧя вурӧм дӧрӧм-гач, гӧгӧрвотӧм кывъяс пыдди - нинӧмӧн торъявтӧм сёрнитанног. Омӧля эскыссис, мый сійӧ коркӧ вӧвліс не татшӧмӧн.

— Ог тӧд, кывлінныд эн нин, Марпа тьӧтка, а ме заводиті стрӧитны аслым керка. Срубыс сулалӧ нин.

— Тайӧ зэв буртор, Миронушко,- бара ошкыштіс Марпа.- Аслас позтӧг и звер-пӧтка оз ов. Быдӧнлӧн должен лоны аслас керка-карта, овмӧстор, семья. Сытӧг мортыд - джын морт, позтӧм кӧк кодь.

— Гашкӧ, и сідзи,- сӧгласитчис Мирон.- Но веськыда кӧ висьтавны, Марпа тьӧтка, сьӧлӧмӧй абу местаын. Оз кажитчы меным йӧз дінысь торйӧн олӧмыд, гажтӧм зэв.

— Сійӧтӧ вернӧ,- ӧтувтчис Степан.- Торъя нин ылі вӧрса пӧчинӧкад.

— Оз, ньӧти оз кажитчы,- быттьӧ керыштіс Мирон.- Овтӧм ді вылын кодь. А воклы сэні ёна кажитчӧ. Кӧть мырдысьӧн мӧдан сійӧс лэччӧдны сэтысь, оз лэччы.

Мирон локтіс праздник кежлӧ вӧралігмоз. Сійӧ петавліс понйыс дінӧ, кодӧс вӧлі йӧртӧма тыртӧм гидӧ, да пырӧм мыстиыс кайис пӧлатьӧ, кӧні куйлісны нин кык вок.

Марпа вольсасис жырйӧ.

— Сё чудеса ӧд тайӧ!- водӧм бӧрас нин шӧпкӧдыштіс верӧсыслы.- Колӧ жӧ этатшӧма вежсьыны ӧти воӧн. Пырӧм мыстиыс эг и тӧд Миронӧс. А воліс служба вывсьыс кутшӧм молодечӧн!

Степан кывзіс да нинӧм эз шу. Но Марпа эз прӧста заводит тайӧ сёрнисӧ. Сылӧн рытывбыд на лудіс кывйыс висьтавны верӧсыслы Мишкаӧс гӧтралӧм йылысь дум. Мирон ковмис сӧмын кывводз пыдди.

— Лэдзчысьыштӧма, тыдалӧ. Сылы ӧні колӧ бурджык гӧтыр. Лоас семья - мусмас и пӧчинӧкыс.- Марпа вӧрзьӧдыштіс верӧссӧ гырддзанас:- Тэ кывзан он?

— Ог на узь,- муркнитіс Степан.

Марпа быттьӧ дӧзмыштіс.

— Он жалит тэ менӧ.

— Ог жалит?- шензьыштіс Степан самӧй кыв вылас.- Мый сідз друг нормин?

— Норми кӧть эг нормы, а ӧтнамлы сьӧкыд лои тіянӧс пасьтӧдны. Меным колӧ отсӧг.

"Тэ со мый йылысь, вӧлӧмкӧ!- аслыс думыштіс Степан.- Пи гӧтралӧм йылысь. Но ӧд тайӧ абу шегйӧн ворсӧм: ковмас сьӧмтор, нянь-сов. Кытысь найӧс босьтан вӧралӧм помасьтӧдзыс?"

Дерт, таысь дивитны Марпаӧс эз позь, и Степан шуис:

— Со ӧд ми кытчӧдз олім тэкӧд - пи гӧтравтӧдз.

— Салдатӧ Мишкаӧс оз босьтны: сійӧ ыджыдджык вок,- водзӧ висьталіс Марпа.- Гӧтравны коркӧ ковмас жӧ.

— Сюрас кӧ гӧтырпуыс сылы,- чӧвтыштіс Степан.

— Мыйла нӧ оз сюр. Мужичӧйыд оз эндыв. Ми ӧд ог и мӧдӧ коравны паськыд рӧдвужа да бур бать-мама нылӧс.- И сійӧ висьталіс Вера йылысь, тарыт сыкӧд пывсьӧм йылысь да тӧдчӧдіс, мый Вераысь бурджыкыс Мишкалы оз тӧр.

Степан кывзіс гӧтырсӧ да дивитана нюмъяліс пемыдас. А Марпа быттьӧ лыддис водзӧ.

— Тэ ачыд тӧдан, Мишкалы колӧ вежӧра да удж вылӧ зіль гӧтыр. А коді сетас сы сайӧ бур нывсӧ бур семьясьыс. Нэмтӧ ковмас тӧждысьны на вӧсна, сюрас кӧ кутшӧмкӧ дыш колода либӧ путьтӧм-проктӧм катша. Ме тай сійӧ и шуа: мед бобыль кӧ Вераыс. Озджык мӧд вылӧ пуксьыны. Да кӧть и мӧдас ыджыдӧ пуксьыны, Мишкалӧн лёк выныд тырмас. Тадзи и лоас мед. Вералы воштысьны некытчӧ. Козинтӧм да приданнӧйтӧм сирота вылад ёна некод оз ышты. Радпырысь мунас и Мишка сайӧ. Нэмсӧ нырны йӧзлы удж некодлы абу окота.

Степан юаліс:

— Эн на помав?

Но Марпа кӧсйис висьтавны ӧти сайысь, быдлунся олӧмын прӧстӧй философиялысь став премудростьсӧ.

— Ильяыд - мӧд делӧ, чурки буди. Сы сайӧ позяс бӧрйыны и не гӧтырпусӧ, а бать-мамсӧ, рӧдвужсӧ. Нинӧм повны, кӧть и нылыс оз ло ошйысяна. Бур юр дырйи и ки-кок шань да тӧлка.

— Некор эг чайтлы, мый тэ татшӧм вежӧра,- шутитыштіс Степан.- Но сідз-ӧ лоас?

— Мыйла нӧ оз ло,- эскӧдана шуис Марпа.- Ми сы вылӧ и бать-мам, мед тӧждысьыштны асланым пиян вӧсна.

Степан первойсӧ кӧсйис путкыльтны гӧтырыслысь став висьталӧмсӧ, но кодыр думыштіс, мый сійӧ тадзи сёрнитӧ пияныслы бур вӧчӧм ради, сӧмын шуис:

— Узьны колӧ. Та йылысь коркӧ мӧдысь, вӧралӧм бӧръясын сёрнитчам. Нем абунад свадьба он вӧч.- И сэк жӧ мӧдіс унмовсьны.

2

Кузь вой чӧжӧн кымӧръяс удитӧмаӧсь кыпӧдчыны вывлань. Ывлаыс лоӧма сӧдзджыкӧн, кыпыдджыкӧн. Но асылыс торъяліс не тайӧн. Талун ёна водз ломтысисны пачьяс, югдандорыс на став сикт кодяс мӧдіс кывны сура праздниклӧн кӧрыс - нырад тшукысь ульлунъя пӧжас дук. Сэсся заводитісны бовгыны вичко жыннянъяс, бовгӧмыслы воча мӧдісны лювзыны тӧдтӧм понъяс, кодъяс Мирон пон моз вӧліны воӧмаӧсь кӧзяинъясыскӧд ылі сиктъясысь тӧрыт рыт жӧ да велавтӧм вӧсна эз вермыны терпитны ыргӧнлысь гораа юргӧмсӧ. Ачыс бовгӧмыс быттьӧ суктіс сынӧдсӧ ладан дукӧн, а лювзӧмсьыс эз вӧв лӧсьыд сьӧлӧм вылын.

Илья садьмис буретш тайӧ лӧсьыдтӧм шыас. Нюжмасьыштіс. Видзӧдліс сыкӧд орччӧн узьысьяс вылӧ. Ӧтарас - Мишка, кусыньтчӧма кык кусыньӧ, нускис нырнас. Мӧдарас - Мирон. Сійӧ куйліс мыш вылас, кокъяссӧ паськыда шыблалӧмӧн. Джуджыд морӧсыс ньӧжйӧ лэччис-кайис и быд раз помасис чорыд ныргор шыӧн.

Мамыс, кылӧ, кыскаліс пачысь пирӧгъяс. Пӧлатьын мовкъяліс нянь кӧрӧн сукмӧм шоныд ру, гильӧдіс Ильялысь нырбордъяссӧ.

Чеччӧма и батьыс. Праздник асылӧ уджавны вӧлі грек, и сійӧ нем вӧчигмозыс пешліс сартаса би.

Марпа ветлӧдліс кок чунь йылын, Степан пукаліс чӧв, мед не садьмӧдны гӧсьтъясӧс да пиянсӧ. Пияныс ӧд талун тожӧ гӧсьтъяс. И кутшӧм лӧсьыд тадзитӧ. Ставныc гортынӧсь, ставыс быттьӧ ас местаын. Луннас локтасны ещӧ гӧсьтъяс, аддзысясны, мыйта колӧ сёрнитыштасны, гажӧдчыштасны да бара торъяласны дыр кежлӧ.

Ильялӧн, кылӧ, узьсьӧма-тӧчитсьӧма, кыдз шуласны, ни ӧти недоточка кольтӧг, лэчыд коса кодьӧн асьсӧ чувствуйтӧ. Майбыр, том кадад и овны: ни кос висьӧмъяс, ни вир-яй турдӧмъяс оз на дӧзмӧдчыны - тулысын лысваа асыв кодь свеж да кыпыд. Тӧд вылас уси Вера. Ӧд колӧ жӧ этатшӧма смелмӧдчыны! Найӧ вӧлі петӧны Вишкун ордысь: батьыс да Мишка - водзынджык, а сійӧ, Илья, бӧрынджык. Посводзыс пемыд, кӧть синмад чунь сюй. Друг кодкӧ мышсяньыс инмӧдчыштіс. "Сійӧ!"- думыштіс Илья да кольччыштіс. Вера нинӧм эз шу. Сӧмын пӧся-пӧся окыштіс ассьыс мусуксӧ - прощай пӧ, ӧні сэсся код тӧдас тшӧкыда-ӧ мӧдам аддзысьлыны. Окыштіс и бӧр сорласис пемыдыскӧд.

Кывтсянь джодж шӧрлань петіс мамыс, кияссӧ чышкыштіс водзас ӧшалысь партукӧ.

— Ті нӧ, пиян, он и кӧсйӧ чеччыны талун? Гортад, тыдалӧ, узьсьӧджык... Чеччӧ, пиян, чеччӧ. Гӧсьтсӧ колӧ садьмӧдны и. Ывлаыс лунъюгыд регыд лоас.

— Дерт, колӧ чеччыны,- тшӧтш шуис Степан.

Ай-мамлӧн мелі кывъясыс бура тӧдсаӧсь Ильялы. Но талун найӧ кажитчисны ещӧ на мусаджыкӧсь коркӧясӧ вӧвлӧм дорысь, быттьӧ сьӧлӧмсӧ мавтыштісны выя бордйӧн, ышмӧдісны. Вильыш кагалы моз сылы лои окота дурыштны, кодӧскӧ дэльӧдыштны.

"А Мишкаыс, Мироныс?.. Мый найӧ сэтшӧм дыр стынитӧны. Энлы, ме петкӧдла тіянлы..." И горӧдіс Чамаш Пекла гӧлӧсӧн:

— Мишка! Но сё чудеса!.. Тэ тай век узян? Рӧзӧритель. Дыш яй... Вӧвъясыд, видзӧдтӧ, вердтӧмӧсь, юктавтӧмӧсь. Туруныд чир абу... Чеччы нин, чеччы. Гумла дорӧ колӧ ветлыны и, идзас додь вайны... Да, эн нюжмась... Войпукны, небось, абу дыш. Лытайтан вой шӧрӧдз...

Мишка быттьӧ абу и узьӧма, первойя жӧ чукӧстӧмысь лэптыштіс юрсӧ, тільыштіс синъяссӧ да лэччис джоджӧ, босьтіс кӧтшас тувйысь ассьыс пинжакшойсӧ, мӧдіс пасьтасьны, мед чеччӧмсянь да рыт сёрӧдз бара нырны Вишкунлысь удж.

Ставӧн видзӧдісны Мишка вылӧ - Мирон да Илья пӧлать юрйылӧд юръяссӧ ӧшӧдӧмӧн, Степан да Марпа джодж шӧрын.

Илья эз вермы водзӧ кутчысьны - гораа серӧктіс. Сылы отсаліс Мирон.

Мишка дрӧгмуніс, ещӧ ӧтиысь садьмис, видзӧдліс гӧгӧрбок да дзикӧдз шӧйӧвошис.

— Машина!..- серамӧн виньдалігмоз горӧдіс Мирон.- Некыдз он шу - абу машина! Заводитан - уджалӧ. Выключитан — дудлас уджавны... Ха-ха-ха!

Серамыс петіс и Марпалӧн, но эз Миронлӧн да Ильялӧн кодь, петіс нор да Мишкаӧс жалитана мамлӧн серам.

— О господи да помилуй!- кияснас шеныштіс мамыс.- Со жӧ ӧд морттӧ мыйӧ воштӧ йӧз нянь сёйӧмыд... Гортын нин тэ талун, Мишук, гортын. Пӧрччысь бӧр. Ылӧдлісны тэнӧ балунъясыд.

Мишка эз кӧсйы эскыны лоӧмторйыслы. Сійӧ ӧні вӧлі коньӧр кодьӧн, и сы вылӧ видзӧдӧмысь орис серам шы. Но сэк жӧ ставӧн аддзисны, кыдзи Мишкалӧн чужӧмыс ыпнитіс ыджыд скӧрлунӧн, а вомсьыс тӧдлытӧг петісны сэтшӧм ёрччан кывъяс, кутшӧмӧн Мишка вӧлі ёрччывлӧ сӧмын ас кежсьыс.

— Пеж вом!- горӧдіс мамыс.- Грекӧвӧйтысь, мый тэ шуин?

— Эн ӧмӧй кыв?- шуткаӧн-ӧ, скӧрысь-ӧ шуис Степан.- Кужӧ нин мортыс, велалӧма...

Батьыслӧн кывъясыс и самӧй шуанногыс дзикӧдз виисны Мишкаӧс. И кӧть некод нин эз серав ни эз шензьы, а буретш ӧні Мишкалы лои медся ёна забеднӧ. Сійӧ пӧрччис пинжакшойсӧ да кольмӧм морт моз бӧр кайис пӧлатьӧ.

Ильялы да Миронлы эз ло лӧсьыд тайӧ шуткасьыс: артмис гугӧн, дурыштӧм пыдди - лӧгӧдісны Мишкаӧс. Но олӧмад овлӧ быд ногыс, олӧмад уна вож и уна чукыль - мортлы водзвыв тыдавтӧмӧсь, тӧдтӧмӧсь. Эськӧ водіс ӧмӧй Мишка пӧлатьӧ бӧр, тӧдіс кӧ сы йылысь, кутшӧм лёктор сійӧ юр вылӧ мӧдас дасьтыны лунъюгыдыс да сап пемыд рытыс? Дерт, эськӧ, эз вод. Вокыслысь шуткасӧ, эськӧ, виис шуткаӧн жӧ, дурыштіс Миронкӧд да куимнанныс мунісны вичкоӧ - петкӧдлыны асьнысӧ, видзӧдлыны йӧзсӧ. Да эз тай ло тадзи. Кутшӧм шорӧ усис лысва войт, сэті и мӧдіс кывтны.

Гортсьыс медбӧръяӧн вичкоӧ муніс мамыс. Таӧдз сійӧ кыл іс, кыдзи Илья да Мирон нуӧдісны Мишкаӧс мунны тшӧтш да лыддис ыджыдджык писӧ мунӧмаӧн жӧ. Та вӧсна кильчӧ ӧдзӧс вугйӧ, кылӧ, сюйис карнан - став йӧзлы пас, мый керкаын некод абу, бокӧвӧй мортлы пырны оз позь.

Керка пытшкӧс лӧнис пеляд тіньгытӧдз. Сӧмын и кылісны тӧрӧканъяслӧн шарӧдчӧмыс да корсюрӧ чирӧстлывлісны шыръяс - вӧля налы, Марпалӧн каньыс торксьыліс.

Мишка пытшкын тышкасисны кык кӧсйӧм: ӧтиыс - пыр жӧ восьтыны синъяссӧ, лэччыны пӧлатьысь, пасьтавны казачитігӧн нажӧвитӧм паськӧмсӧ да петны йӧз дінӧ; мӧдыс - куйлыны лунбыд, рытывбыд, войбыд, чӧжны кодкӧ вылӧ лӧглун да тайӧ лӧглунсӧ, скор понйӧс моз лэдзны чеп йылысь, кор ковмас. Сійӧ ачыс бура эз гӧгӧрво, код вылӧ вӧлі лӧг. Тайӧ лӧглуныс сылӧн чужис да ӧкмис эз кольӧм лунъясӧ и эз сӧмын талун асыв, а детинка кадсяньыс нин,- сійӧ кадсянь, кор сы кодьясыс ворсісны ӧшинь улын, а сылы, дзик на кагалы, ковмыліс качайтны потан, быдтыны Илья воксӧ. Квайт арӧсалы тшӧктісны видзны мӧсъяс - первойсӧ ассьыныс мӧска-куканясӧ, сэсся и йӧзлысь тшӧтш. Школаӧ котралӧм пыдди мамыс сылы сетіс печкан - тэнад пӧ чойяс абуӧсь, печкы дӧрӧм-гач вылад. Но детинкалӧн-ӧ тайӧ удж! Дас арӧссянь ковмис нуны радӧвӧй покос, дас кыксянь - собавны батьыскӧд вӧрын, дас квайтсянь пӧшти быд гожӧм казачитны. Сійӧс ставӧн кедзовтісны, лыддисны не прамӧй мортӧн; весиг медся гӧль нылыс эз кӧсйы радейтны Мишкаӧс. Сикт кодьын сылӧн эз вӧв ни ӧти друг. И ӧні, дерт, некод оз казьтышт, кӧні да мый вӧчӧ Мишка, мыйла сійӧ некӧн оз тыдав.

Быттьӧ нарошнӧ, мед ещӧ на ёнджыка нормӧдны да скӧрмӧдны Мишкаӧс, кӧнкӧ пач улын мӧдіс тюркйӧдлыны горзысь тӧрӧкан. Мишка кывзіс и кыліс, кыдзи быд тюркнитӧмысь лӧсьыдтӧма тіралыштіс сылӧн морӧс пытшкыс, быд татшӧм шыысь вӧлі окота кытчӧкӧ пышйыны. Ӧд колӧ жӧ овны му вылын этатшӧм гадлы - дзебсясьӧ ачыс, мешайтӧ овны мукӧдлы.

Тӧрӧканлӧн горзӧмыс чужтіс Мишка вежӧрын и мӧд нога казьтылӧм. Син водзас сувтіс тулыс, шудӧн да мичлунӧн тыр ӧти тувсовъя асыв. Тайӧ вӧлі важӧн нин, дзоля дырйиыс, кор Мишка эз на сяммы ни донъявны олӧмсӧ, ни чӧжны лӧглун кодкӧ вылӧ, кор сійӧ вӧлі сэтшӧмӧн на, кутшӧмӧн чужліс - визулӧн, вильышӧн, быдтор тӧдны кӧсйысьӧн.

Батьыс сійӧс босьтлывліс сьӧрсьыс чери кыйигӧн - прӧста сідзи, тӧварыш пыдди. Кыдзкӧ ӧтчыд узьмӧдчисны чомйын. Батьыс жалитіс дзоля писӧ да эз садьмӧд, лӧвушкаяссӧ видлавны муніс ӧтнасӧн. Мишка садьмис ичӧтик руд лэбач сьылӧм шыӧ. Лэбачыс пукаліс пожӧм ув вылын, пӧшти чом розь весьтын. Пукаліс да сьыліс сэтшӧм мичаа, мый Мишка эз лысьт вӧрзьӧдны ни киӧн, ни кокӧн, мед не повзьӧдны лэбачӧс. Сійӧ видзӧдіс и некыдз эз вермы гӧгӧрвоны, кутшӧм жӧ ногӧн этатшӧм дзоляник вомысь вермӧны петны татшӧм гора да та мында сикас шыяс. Код тӧдас дыр-ӧ эськӧ тадзи чӧв оліс Мишка, гажаа сьылысь кӧ друг эз жбыркнит-лэб. Мишка вунӧдіс ставтор йылысь, уськӧдчис ывлаӧ. Татшӧм жӧ лэбачьяс сьылісны и мукӧдлаын. Найӧ чолӧмалісны петысь шондісӧ. Кӧнкӧ матын кӧкыштіс кӧк: "Ку-ку! Куку!" Пожӧма ягын мӧдіс помся разавны сылӧн йӧлӧга шы. Мишка котӧртіс нин ичӧтик трӧпаӧд; пуяс вылысь сы вылӧ киссис лысва, сьӧлӧмыс радліс и тэрмасис, асъя сынӧдыс гильӧдыштіс ставнас яйсӧ. И бара выльтор: помасис вӧр, шеныштчисны цветитысь видзьяс, дзирдаліс зеркалӧ веркӧса ты, а тайӧ ты дорын бара на аслыспӧлӧс лэбачьяс. "Испипири-испипири-испипири",- ёсь йыла бордъяснас тіралігмоз сьылісны истанъяс; быдӧнлы да помся ошйысис ва вутш вылын пукалысь тшап ветоль: "Витли-вотли, ветлі-муні вит недель, сёйи-юи грӧш дон". Мишка сераліс и вӧтлысис тайӧ гажа лэбачьяс бӧрся сэтчӧдз, кытчӧдз сійӧс эз чукӧст батьыс.

Кылыштіс варовитӧм шы - тайӧ служитсьӧма ӧбедня, йӧз разӧдчисны гортъясас. Ӧшинь увті прӧйдитісны ӧтияс, мӧдъяс. Сэсся, кылӧ, гольснитыштіс кильчӧ ӧдзӧс вуг, и здук мысти керкаӧ пырис Мишкалӧн мамыс да мӧдіс дасьтысьны гӧсьтъяс воигкежлӧ.

Кор воисны первойя гӧсьтъяс, Марпа вӧлі буретш пырӧма гӧбӧчӧ сурла, и пырысьяс здоровайтчисны некодыскӧд. Мишка найӧс тӧдіс наӧн пыртӧм дук серти да гӧлӧсъяс сертиыс. Кыліс шома вурун дук - тайӧ локтӧма ыж ку вӧчысь Лаврень дядьыс. Лавреньлӧн керкаыс ичӧтик да пыр тырӧма шоммӧдӧм бӧрын косьмысь ыж куясӧн, а ачыс, ыж ку вӧчысьыс,- ичӧтик, сьӧдіник, челядьӧс повзьӧдлысь сюзь синъяса. Мӧд мужичӧйыс, дерт жӧ, Сопрон пӧльыс - потш кодь кузь тушаа, вӧсни да орласьысь гӧлӧса, некор эновтлытӧм беддя.

— Но!- кылӧ, тотшнитіс бедьнас.- Ӧдзӧс восьса, а некод абу.

Мишка быдӧн йӧжгыльтчыштліс: мед кӧть пӧлатяс оз гоньгӧдчыв.

— Эмӧсь, эмӧсь, батьӧ,- гӧбӧчсянь петігӧн шыасис Марпа.- Волӧй, пӧрччысьӧй. Кӧзяиныс, кӧнкӧ, локтас жӧ.

Степанӧс дыр виччысьны эз ковмы. Сыкӧд тшӧтш пырисны шурин гозъяыс да налӧн пӧрысьджык моньыс - Ӧксинь.

Керка пытш варовмис, моньяс пыр жӧ мӧдісны донъявны Марпалысь киподтуйсӧ.

— Эштӧ тай, майбыранӧй, тырмӧны киясыс: джоджсӧ веж еджыдӧдз мыськӧма, пачсӧ йӧв еджыдӧдз мавтӧма.

— Дай кыӧм-вӧчӧмыс мортьідлӧн тырмӧ,- матыстчис пӧрысьджык моньыс ки чышкӧд дінӧ, коді ӧшаліс тувйын.- Волы жӧ, ичмонь, волы,- томджыксӧ чукӧстіс сійӧ.- Сяммӧ али оз ӧні кодкӧ кыны-печкыны татшӧм вӧсниасӧ. Пеляд кӧть сюй! А вышивкаыс... Аддзан, кыдзи вышивайтчывлісны войдӧр.

Моньяс кузь сарапанаӧсь, ӧткодь еджыд чышъянаӧсь. Ӧксинь вӧлі латшкӧс тушаа, костӧм гыр кодь да пӧшти синкымъястӧм, а томджыкыс джуджыд статя да мича чужӧма.

— Медбӧръяясыс, гӧлубушкаяс, медбӧръяясыс,- сур бекарӧн матыстчис Марпа.- Вель уна эськӧ вӧлі татшӧм добраыд да бырис тай. Дышӧдча, бобӧяс, узьӧм вылӧ сетчи... Юыштӧй на-здоровью, мыйкӧ артмис кӧ.

Ӧтияс юисны сур, а мӧдъяс водзӧ варовитісны.

— Чӧв, чӧв, Марпуш, ӧні тэныд и овны. Печкӧны да кыӧны тэтӧг. Слабог, кык жӧник. Кӧть кыкнансӧ ӧти сайысь гӧтрав. Ставсӧ ваясны - новлан кӧлуй и ки чышкӧд.

"Асьныд гӧтрасьӧй,- татшӧм сёрни вылӧ думсьыс вочавидзис Мишка.- Кӧть мырдысьӧн мӧданныд гӧтравны, ог гӧтрась. Нарошнӧ тадзи вӧча".

Пырисны ещӧ гӧсьт-гӧстя. Татчӧ воигмозыс найӧ, тыдалӧ, сёрнитӧмаӧсь турун-нянь йылысь да пыригас на кодкӧ шуис:

— Рудзӧгъясыд таво жебӧсь, зонъяс. Ставсӧ пакӧститіс лёльӧ... Оланныд-выланныд, праздникӧн!

— Волӧй, волӧй... Тіян грездысь нӧ лёльӧыс сёйис жӧ?

— Чолӧм-здорово!

— Беда лоас локтан вӧӧ. Выльпӧв ковмас кӧдзны.

— Господи, да ӧд коліс жӧ вайны и челядьтӧ, и пӧрысь мамтӧ... А мыйла эськӧ сваттяыдлы не воны?

— Эн нин сёрнит, бобӧанӧй. Сваттяыд миян совсем тшыкис, дзикӧдз синтӧммис.

— Мый нӧ нин бара лоӧма? Кутшӧм притча суӧма?

— Первойсӧ вӧлі лыскӧн кучкӧма синмас. Сэсся заводитіс бельма петны. Сійӧ - кӧнӧвал дінӧ. Кӧнӧвал сетӧма лекарство. Да кысь нин! Став синсӧ сёяс лекарствоыс. Ссыльнӧй лекарӧс и быдӧн вайлісны.

— Абу лекар, а доктор.

— Меным ӧткодь... Нинӧм, мися, эз отсав. Василь, кыдзи нин лекарствоыслӧн нимыс?

— Ляпис.

— Да, да. Ляпис. Неладнӧ пӧ лекарствосӧ сетӧма кӧнӧвалыд, дзикӧдз мортсӧ торкис.

Сёрнитісны быдтор йылысь. Торъя нин бабаяс. Кодлӧн да кор баляыс торксьӧма, кодлӧн кымын кольк курӧгыс ортсӧ вайӧма, кутшӧм вӧлӧсьтын код рӧдвужлӧн нылыс пиалӧма... Да мый и керны нывбабалы праздник дырйи. Налӧн сэки весиг кикост уджыс абу сьӧрсьыс.

А тайӧ кадӧ Марпа лӧсьӧдіс нин сёйны - вольсаліс еджыд пызандӧра, ваяліс да ваяліс пирӧгъяс да шаньгаяс, паськӧдіс пызан шӧрӧ черинянь. Дерт, эськӧ первой чай юны бурджык, да самӧварыс абу, а йӧзлысь талун он босьт, асланыслы колӧ.

— Пуксьӧ давай, гӧсьтъяс-гӧстюшкаяс, сёйыштӧй няньӧн-солӧн.

Степанлӧн юктасян румкаыс эськӧ абу ичӧт видзӧднысӧ, но кыз, пев помтӧ кӧ сюян, винаыс сэтчӧ оз и коль. Да ӧд и мукӧдъясыслӧн татшӧмӧсь жӧ румкаясыс. Шлипӧвӧй стӧканӧн он мӧд юктасьны. Медтыкӧ тшыг вылӧ гӧститӧдыштӧма, а вина ассьыс делӧ тӧдӧ.

Марпа век пӧттшуйтіс да котраліс пачводзсянь пызан дінӧ. Майбыр, сылӧн эм мыйӧн гӧститӧдны. Ставсӧ чӧжӧма праздник кежлӧ. Йӧвсӧ кымын недель чӧж пань эз паньыштлыны - вый заптісны. Роч шыдӧсъяс Петыр лун праздниксянь кольыштлісны, еджыд пызьтор ньӧбисны ӧні - чӧлӧй кык пунт. Сэсся разнӧй яй - сьӧлалӧн, тарлӧн, дозмӧрлӧн, кӧчлӧн - жаритӧма и пӧжалӧма. Сэсся налим нек, кык пӧлӧс чомӧр, кык пӧлӧс ляз - льӧмйысь и чӧдйысь, кык пӧлӧс блин, кык пӧлӧс селянка, мырпома йӧв, ӧмидза йӧв - вотӧсъяссӧ Марпа кӧтӧдӧмӧн кранитӧма. И медбӧрын - йӧла кисель.

Гӧстяяс сёйисны да шензисны.

— Быдтор жӧ нин лӧсьӧдӧма тэнад, Марпуш.

— Да ӧд ставыс сэтшӧм чӧскыд.

— Да ставыс сідзи-й сылӧ вомад.

Мишка кывзіс да гуникталіс дульсӧ.

"Кыз кынӧмаяс. Ӧти лунӧ ставсӧ жӧритасны. Нинӧм оз кольны. А тэ на бӧрын виньгырт кузь тӧвбыд, виньдав паренчаӧн да кушманӧн, сьӧд тшакӧн да капустаӧн".

Мишкалы ӧні вӧлі окота чеччыштны джоджӧ веськыда пӧлать юрйывті да горӧдны: "Лёльӧяс! Тырмас нин рӧзӧритны миянлысь овмӧссӧ!" Но тадзи вӧчны эз позь. Весиг юрсӧ кӧ муртса лэптыштлас, и сэні аддзасны. "Микайлӧ!- эськӧ горӧдасны ставӧн.- Тэ тай гортын вӧлӧмыд. Лэччы, бобӧ, лэччы сэтысь. Ӧтилаын сёйыштам, ӧтилаын юыштам".

Но гӧстяяслы Мишка дінӧдз мог эз вӧв. Налӧн кынӧмъяс пӧтӧсь, юръяс долыдӧсь. Муртса чеччисны пызан сайысь, а кодсюрӧяс заводитісны нин гӧлӧсъяссӧ чиститны - кызӧктыштавны: к-хы, к-хы!..

— Сьылыштамӧй, буди, зонъяс. Кӧзяевасӧ гажӧдыштам.

— Эг на кӧ вунӧдчӧй.

— Сваття, заводит мича гӧлӧснад.

Улӧсъяс, скамьяяс чукӧртсисны ӧтилаӧ, мужикъяс и нывбабаяс кытшалісны запевалаӧс.

Ок и да, ме-е кӧ э-эськӧ гӧ-ӧтыртӧм...

Сваттялӧн гӧлӧсыс шоныд йӧв кодь небыд, а синъясыс выяссьыштӧмаӧсь, сідзи и тшӧктісны отсалыштны сьывны. Да ӧд тшӧктӧмъяс оз и ковны.

Ой, ме кӧ эськӧ гӧтыртӧм дай,
Мый жӧ бара о-овнысӧ-ӧ-ӧ.

Аддзысисны кыз гӧлӧсаяс, вӧснияс, шӧркостъяс. Водзвыв лӧсьӧдтӧмӧсь да ладмӧдтӧмӧсь, друг найӧ лӧсялісны, ладмисны, юргисны керка тыр, вӧзйысисны петны ывла вылӧ, мед ӧтувтчисны на дінӧ мукӧдъяслӧн гӧлӧсъяс.

Ок и да, мы-ый жӧ ба-ара о-овнысӧ...
Ой, мый жӧ бара овнысӧ да,
Югыд лу-нӧй о-олӧмӧ-ӧ-ӧй...
Ок и да, ю-угыд лу-унӧй о-олӧмӧй...

Степанлӧн шуриныс - Василь, гӧрд юрси-тошка, доналӧм чужӧма вӧралысь - вомсӧ вӧчаліс гӧгрӧстӧмӧн да та вӧсна сылӧн сьылӧм шыыс петіс трубаысь моз, а ачыс сьылысьыс муніс протодьяконлань. Шом гаг кодь Лаврень пычиксис мый вынсьыс да чужтіс, кыдз сійӧ шулӧ ачыс, "клирӧснӧй дишкант". Бабаяслӧн да мукӧд гӧсьтъяслӧн гӧлӧсъяс тӧрӧдчисны тайӧ кык гӧлӧс костас. И сӧмын Сопрон дед некутшӧма эз сяммы ладмӧдчыны мукӧдъяскӧд - сылӧн гӧлӧсыс то чургӧдчылас ставсьыс вылӧ, то мӧдӧдчылас бокӧ. Медбӧрын, старик ӧвтыштіс кинас да пуксис зятьыскӧд варовитыштны.

А Мишка - коньӧр Мишка!- то пельсӧ тупкылас дыр кежлӧ, то кымыньыс водлас. А бӧрыннас аддзис интерес - нӧйтор: вӧлӧмкӧ, кодыр пельястӧ унаысь дорвыв ӧдйӧ тупкылан да ӧдйӧ восьтылан, сьылӧм шыыс сэки орласьӧ и артмӧ увтчӧм модаа - ава, ава, ава, ава... Но доза мичаа.

Сьылісны нин некымын песня. Мишка эз ӧтчыд босьтчыв ворсны пельяснас да та вӧсна эз и кыв, кыдзи найӧ керкалань кежисны гудӧка том йӧз.

Нывбабаяс уськӧдчисны кильчӧлань видзӧдысь ӧшинь дінӧ. А медся сюсьыс на пӧвстысь, гора ӧксинь, удитіс нин водзвыв йӧктыштны да сьылыштны частушкаяс.

Тальянкаӧй, гудӧкӧй, да,
Сьӧлӧмшӧр бурмӧдысьӧй...

Пырисны Мирон, Илья, Чугун Ӧльӧш Митрей, Проня Петралӧн вокыс - Иван да ещӧ зон-мӧд-коймӧд, тыдалӧ, мукӧд сиктъясысь воӧм гӧсьтъяс.

— Дролечкаясысь ёна нин гажтӧмтчим да ёна и виччысим.

— Асьным коркӧ вӧвлім томӧсь да томъясӧс и радейтам.

Бабаяс вӧліны варовӧсь, но ёна варовитны эз жӧ позь. Оз позь воштыны ассьыд авъялунтӧ.

— Ті, том войтыр, миянӧс, пӧрысь выжывъясӧс, эн дивитӧй. Гажӧдчылам этшаысь, но кужам гажӧдчынытӧ. Некор, бобӧяс, унаысь гажӧдчынысӧ да и нинӧм сайысь.

Митрейлӧн тальянкаыс кӧлӧкӧльчикъяса, мекйыс еджыд нисьӧ веж, эзысь гӧлӧсъясыс ловтӧ кыпӧдӧны.

Тринькерыштісны кӧлӧкӧльчикъяс, мича кудриясӧн киссьыштіс "камаринской", дрӧгнитісны ӧксиньлӧн пель-помъясыс, мегырассисны бокъясас киясыс.

— Нолтӧ, паськыдджыка кругсӧ!

— Да, нолтӧ, ещӧ, ещӧ.

Вдоль по улице Варваринскӧй
Шёл Касьян - мужик камаринской...

Первой ньӧжйӧ, ньӧжйӧ, ньӧжйӧ. Вӧчис кытш и вӧчис мӧдӧс. Вильыш синмӧн чӧвтліс йӧзлы. Кокнас зымке-рыштліс, сувтліс.

— Тшӧкыдджыка, позяс кӧ!- И заводитіс.

Весел юръяс, гажа йӧктӧм... Код нӧ вермас кутны асьсӧ. Петіс мӧд и петіс коймӧд.

— А ми нӧ, зонъяс, мый! Гӧннас куканьӧс ми сёйим али мый?

Чеччис Мирон, пӧрччысьӧ Мирон. Тош сылӧн абу нин, бритӧма юрси. Чужӧмыс лӧсталӧ. Важкодь Мирон.

— Матросскӧйӧс, ерӧмакань!

Тшӧкмуніс тальянка.

— Матросскӧйӧс ворсны ме ог куж. А "русскуюӧс" — позяс.

— Русскую? Давай!

Ӧти сапӧг и мӧд сапӧг. Бӧрвыв и водзвыв. Видзӧдӧй асьныд: и каблуктӧм, и лакируйттӧм - вӧралан кӧмкот. Н-но!.. Кокъяс - пружинаяс! Вӧчыштлісны этадз, вӧчыштлісны тадз. Йӧзлӧн паськалісны вомъяс, йӧз асьныс заводитны дасьӧсь.

— Эк! Джоджыс тай векни. Палуба выв кӧ.- И гартыштчис ас гӧгӧрыс Мирон, качӧдчывліс вывлань, топӧдчывліс увлань...

— Кругсӧ, кругсӧ.

Да, кыдз тай мӧдӧдчис да, кыдз тай мӧдӧдчис...

Сераліс тальянка. Тильгисны трезвончикъяс. Кодкӧ йӧктіс сулалігас. Кодкӧ педзис пукалігас. Видзӧдісны - вашъялісны. А Мирон! А Мирон!.. Сылӧн йӧктіс ставыс - кияс, кокъяс, кывйыс и - быд мускул. Йӧктісны и керка, пӧлать, пач и тасьті-пань. Медся бӧрас - ставӧн.

— А, ті, бабая-а-ас!- кватитчисны ичмоньяс.- Ми дзикӧдз ылалімӧй. Миян ӧд дас ордын на колӧ вӧвны. Уф!

— Да ӧд збыльысь сідзи. Уф! Но и пӧсь тіян тані... Миянӧс ӧд виччысьӧ на чӧжинь, виччысьӧны сват-сваття, став рӧдвужӧй виччысьӧ.

— Мӧдӧдчыны колӧ, мӧдӧдчыны. Кӧні нин Марпушкаыс... Степан сват, гӧститім да гӧститім да...

Водзджык волӧм гӧсть-гӧстя ӧдйӧ прӧщайтчисны да ӧдйӧ и мунісны. Колисны сӧмын том йӧз.

Бара сур. Бара лӧсьӧдсьӧ пызан выв.

— Ми, Марпа тьӧтка, сёйны огӧ кӧсйӧ - ӧбӧдайтім нин. Да и кокыштім нин, кыдзи аддзан.

— Да ӧд закускаыс век ковмас.

— Закускасьыд, дерт, ог ӧткажитчӧй.

Став ёртъясыс пыдди кыв кутіс Мирон. Сійӧ и кӧзяевакӧд ладмӧдчис.

Степан кытчӧкӧ петавлӧма. Пырис да висьталіс Миронлы:

— Бускоыд, зон, тэнад гажтӧмтчӧма. Петкӧдлі нянь, да эз и сёй. Гидад, тыдалӧ, омӧль праздник сылы.

— Ми, сідзкӧ, лэдзам сійӧс, Степан дядь. Мед миянкӧд тшӧтш ветлӧдлӧ. Понъясысь сійӧ оз пов.

Степан эз сӧгласитчы.

— Быдлаын код йӧз. Вермасны дойдны понтӧ. Гашкӧ, Лыскоӧс сы дінӧ сюям? Эня-ая оз мӧдны пурсьыны. Ассьыным понъясӧс ме талун йӧрті жӧ.

— Мед, сідзкӧ, тэ ног и лоӧ, Степан дядь,- сӧгласитчис Мирон да Степанкӧд петавлісны муртса кежлӧ понъяс дінӧ.

Марпа нимкодясис: сылӧн Ильяыс аддзӧма бур ёртъясӧс. Чугун Ӧльӧш Митрей некор лишнӧй оз ю ни оз ыръянит. Быдӧнлы тӧдса Иванлӧн рамлуныс. Тыдалӧ, эз вӧвны ыръянитысьӧсь и мукӧд гӧсьтъясыс. Марпа найӧс бура эз на тӧд, кутшӧм сиктъясысь да кутшӧм бать-мамлӧн пиян, но паськӧм сертиыс кӧ донъявны, Ильяӧс ылӧ абу кольӧмаӧсь. Мӧд кодьӧн талун кажитчис Мирон, и Марпа, пызан вылӧ черинянь пуктігмоз, шуис:

— А ме чайті, Мирон Васильевич, мый пӧчинӧкад олігӧн тэ дзикӧдз нин шоммӧмыд да нитшкасьӧмыд.

— Сэнітӧ? Сэні, зонмӧ, збыльысь вермас лоны татшӧм-торйыд,- сӧгласитчис Мирон.- Он и тӧдлы ошкӧ пӧран.

Митрей шензьыштіс:

— И коді тайӧс думыштӧма - торйӧдны ӧта-мӧд дінысь йӧзӧс?

Татшӧм виччысьтӧм юалӧмъясыд Митрейлӧн овлӧны. Он и тӧдлы ставсӧ шензьӧдас. Кыдзи да мыйла. Быдтор мортыд кӧсйӧ тӧдны.

— Коді думыштлӧма, шуан?- Мирон сюся видзӧдліс ёртъясыс вылӧ, быттьӧ кӧсййс тӧдны, кутшӧмтор налӧн дум вылаӧ. И крапкис-шуис:- Царскӧй министр. Вот коді.

— А мый радиысь, тэ меным висьтав?- бара юаліс Митрей.

— Да, чӧртыс тӧдӧ,- ӧвтыштіс кинас Мирон. Сійӧ ӧд ачыс бура оз жӧ тӧд, мый радиысь. Кывліс сӧмын - эм пӧ сэтшӧм министр и сійӧ министрыс лэдзлӧма закон обществоысь торйӧдчыны хуторъясӧ. Но Мирон век жӧ абу сэтшӧм пемыд морт. Паськыда ветліс, унатор аддзыліс, эз этшатор кывлы. Первой воясас салдатын служитігӧн аслас синъясӧн удайтчис аддзывны "Потёмкин" броненосецӧс, коді вӧлі кыпӧдчӧма царлы паныд да вуджӧма Одессаса революционнӧй рабочӧйяс дор. Корабльсӧ, код вылын служитіс Мирон, вӧлі мӧдӧдӧма мукӧд военнӧй корабльяскӧд тшӧтш пӧдтыны "Потёмкин" вылын восстание. Но матросъяс ӧткажитчисны лыйлыны асланыс вокъяс кузя. И бӧрыннас кӧть кутшӧм лёка начальство эз казьтыв "Потёмкин" вывса матросъяс йылысь, Мирон тӧдіс,- найӧ вӧліны повтӧм йӧзӧн, геройясӧн. Тӧдіс и Столыпин йылысь унджык. Матросъяс ас костаныс сійӧс ыдждӧдлісны карательӧн. Но позьӧ-ӧ тайӧ карательсӧ шуны ас нимнас тані, этайӧ том йӧз дырйи? ӧні ӧд став йӧзыс велалӧмаӧсь лоны видзчысьысьӧн. Быдлаын стражник, быдлаын кывзысьысь пель.

Степан вайис вина, сетіс бутылкасӧ Ильялы.

— Тэнад гӧсьтъяс — тэ и юктась.- А збыль вылас кӧсйис тӧдны, кодлы сетас первой румкасӧ пиыс.

Дерт жӧ батьыслы.

— Лоӧй здоровӧн, том йӧз!- нэмнас первойысь на Степан босьтіс Илья киысь вина румка.- Бура олӧй.- И петкӧдліс гӧсьтъяслы туй.

Эз пыксьы и Марпа. Ӧд сэтшӧм чӧскыд пиыдлӧн винаыс!

— А меным век жӧ гӧгӧрвотӧм,- пызан вылӧ пуктіс ютӧм вина румкасӧ Митрей,- мыйла ковмис тайӧ министрыслы вӧтлыны сиктысь, шуам, тэнӧ, Мирон, либӧ тэнсьыд воктӧ?

— Тайӧ мӧд вопрос,- эз стӧча вочавидз Мирон.- Абу меын делӧыс.

— Кыдзи абу тэын?

— Да, энлӧй. Со туй кузяыс локтӧ господин учитель. Колӧ сійӧс чукӧстлыны, сылысь юасьыштны.

— Да ӧд пырас-ӧ ещӧ?

— Пырас! Кӧть и учитель, а абу ыджыдӧ пуксьысь.- Мирон малыштіс бритӧм щӧкасӧ.- Ме сы ордын талун бритчи. Дельнӧй морт.- И восьтыштліс ӧшиньсӧ.- Николай Иванович, позяс тіянӧс здук кежлӧ? Зэв ёна корам.

— Аддзанныд, кежӧ.

Керкаӧ пырис ар кызь вита-кызь сизима стройнӧй морт. Сы вылын сьӧд фрак. Еджыд дӧрӧм юрйылас бабочкаӧн сьӧд бантик. Неуна беринӧсь, но лӧсьыд тэчаса чужӧмыс петкӧдліс йӧз дінӧ сибалысь мортлысь характер.

Сылы воча сувтісны Степан, Илья, Мирон. Киасисны. Николай Иванович кежавліс кӧзяйка дінӧ, а сэсся мӧдіс киасьны пызан сайын пукалысьяскӧд.

— Дзонь компания тіян тані вӧлӧма!

— Гӧсьтъяс,— шыасис кӧзяин,— Сы вылӧ и праздник. Пӧрччысьӧй. Пуксьӧй миянкӧд тшӧтш. Лоӧй дона гӧсьтъясӧн.

— Зэв ёна тшӧктам,- содтіс Мирон.

Учитель быттьӧ мыйкӧ артыштіс аслыс, выльысь чӧвтыштліс синъяссӧ гӧсьтъяс вылӧ да сӧгласитчис.

Став сертиыс тӧдчис, мый Николай Иванович Степановӧс тані пуктӧны пыдди. Да и мӧд ногыс эз позь. Важгорт сиктын сійӧ велӧдіс кӧть первой во на, таво заводитіс мӧдӧс, а йӧз сы дінӧ велалісны нин, кыдзи ас морт дінӧ. Скодкаяс дырйи радпырысь сійӧс бӧрйылісны гижысьӧ. Ковмыліс кӧ кодлыкӧ гижны жалӧба либӧ прошение, век нин мунлісны сы дінӧ. А школьникъяс йылысь нинӧм и сёрнитны! Зіля да окотапырысь велӧдчисны. Торъя нин ёна налы кажитчис учителькӧд вӧрӧ да ю дорӧ ветлӧмъяс. Сыкӧд ветлігӧн, сылысь кывзігӧн, вӧля вылыс быттьӧ ловзьыліс, быдторлӧн, вӧлӧмкӧ, аслас олӧм, аслас история да аслас места чудеснӧя стрӧитӧм мирын.

Да и ачыс Степанов вӧлі дӧвӧлен татчӧс йӧзӧн: кызвыннас найӧ вӧліны ыджыд сӧвесьта, удж вылӧ зіль да йӧз мортӧс пыдди пуктысь крестьяна-вӧралысьяс. Весиг тешкодь артмӧ. Петроградскӧй учительскӧй семинарияын велӧдчигӧн на сійӧ думайтліс сы йылысь, мед эськӧ сюрны удж вылӧ Российскӧй империялӧн сэтшӧм эновтӧм пельӧсӧ, кытӧні позис суны олысьяссӧ полудикӧй состояниеын. Сійӧ пуктіс ас водзас ыджыд могъяс: велӧдны бӧрӧ кольӧм йӧзлысь челядьсӧ, изучайтны асьсӧ народсӧ, сылысь историясӧ да культурасӧ, отсавны народыслы кыпӧдчыны. Тайӧ вӧлі просвещение да наука ради том мортлӧн благорӧднӧй кӧсйӧм, кодӧс сылӧн ёртъясыс да чой-вокыс лыддисны самопожертвованиеӧн. Батьыс Степановлӧн вӧлі учительӧн жӧ, но кувліс сэк, кор Николайлы тырис дас вит арӧс.

Том учитель, во-мӧд-коймӧд мукӧдлаын уджалӧм бӧрын, сюрис коми йӧз пӧвстӧ, ыджыд ю дорын пукалысь вӧлӧсьтӧ, кытысь эз нин су ни олӧмас первобытнӧй состояние, ни йӧзлысь полудикость. Тані ыджыдаліс вузасьӧм-тӧргуйтӧм; кыдзи и паськыдінъясын, ӧдйӧ быдмисны озыра олысьяс, рӧзӧритчалісны гӧльджыкъяс. Но та вӧсна ӧмӧй этшаджык уджыс учительлы? Сійӧ ӧмӧй тані оз тӧдмав и народсӧ, и культурасӧ, оз ӧмӧй отсав аслас уджӧн кыпӧдчыны налы водзӧ?

Николай Ивановичӧс некор на эз аддзывны код юраӧн. Но компания ради сійӧ босьтіс Илья киысь румка.

— Ми мый вӧсна мӧдам юны?- шыасис сійӧ став дінӧ да ачыс жӧ вочавидзис:- Бур вӧралӧм вӧсна, бур прӧмыс вӧсна! Праздникыс ӧд талун вӧралысьяслӧн.

Шуӧма вӧлі буретш сійӧс, мый вӧлі колӧ. Тайӧ ӧткодя воис сьӧлӧм вылас Степан гозъялы и том йӧзлы. Ӧти здукӧн лои бырӧдӧма ӧта-мӧд костас сійӧ лӧсьыдтӧмсӧ, коді овлӧ общественнӧй положение кузя не ӧткодь йӧз пӧвстын.

— Тайӧ збыль, господин учитель,- шыасис Степан.— Тыдалӧ, и тіянын, кӧні тэ рӧдитчылін, тайӧ праздникыс сідзжӧ вӧралысьяслӧн?

— Ме рӧдитчылі карын. Ыджыд Питер карын! Гашкӧ, кывлін, Степан Матвеевич?

— Питертӧ? Да кыдзи нӧ эг кывлы Питер кар! Питерыс ӧти!

Том йӧз серӧктісны.

— А уна кӧ вӧлі, Степан дядь?

— Уна Питер оз вермы лоны,- быттьӧ керыштіс Степан.- Москва ӧти, Питер ӧти.

— Тайӧ вернӧ,- тэрмасьыштіс лӧньӧдны гажа том йӧзӧс Степанов.- Ме ӧд тайӧ мыйла шуи? Мися, гырысь каръяс гӧгӧр вӧръяс абуӧсь да сэні оз вӧравны.

— И тайӧс гӧгӧрвоа. Быдӧнлӧн аслас делӧ. Ми кыйсям, а сэні, Питерад, тӧвар вӧчӧны. А кыдзи жӧ! Тӧвартӧг овны оз позь.

Том йӧзлы и тайӧ кажитчис тешкодьӧн, кодсюрӧ бара пыльснитіс-серӧктіс. А Степанов аслыс думыштіс: "Со и налы батьясыслӧн тӧдӧмлуныс кажитчӧ челядь ногаӧн. Том йӧз кӧсйӧны тӧдны гырысьджыкторъяс йылысь".

— Николай Иванович,- сэк кості шыасис Мирон.- Тіян вотӧдз тані вӧлі сёрни: мыйла ковмис царскӧй министр Столыпинлы лэдзны сэтшӧм закон, код серти крестьяналы позьӧ торйӧдчыны обществоысь хуторъясӧ?

Вопроссӧ вӧлі сетӧма вывтіджык веськыда, и учитель эз друг вочавидз. Код тӧдас, тайӧ, гашкӧ, водзвыв дасьтӧм провокация. Николай Иванович бура тӧдӧ вӧлӧстнӧй да уезднӧй власьтъяслысь сылы эскытӧмсӧ, сы вылӧ кӧдзы-да видзӧдӧмсӧ. Но татшӧм донтӧм вугыр выл ад шедлӧны сӧмын опыттӧм да бӧб йӧз. И сійӧ ачыс юаліс Миронлысь:

— Кыдзи нӧ артмӧ тайӧ: олан хуторын, а он тӧд хуторъяс йылысь закон?

Миронлы лои яндзимкодь. Сійӧ тӧдчымӧн гӧрдӧдіс. Тыдалӧ, эз вӧв лӧсьыд и мукӧдыслы.

"Сідз, сідз. Провокациялань оз мун",- бара думыштіс учитель да выльысь юаліс:

— Веськыда кӧ шуны, мыйкӧд йитӧдын тіянлы воис юрад тайӧторйыс?

— Да прӧста сідзи, Николай Иванович,- бӧр босьтіс асьсӧ киас Мирон.- Сёрниыс муніс ме йылысь. Гажтӧмтча ме пӧчинӧкад. Вот ола и гажтӧмтча. Курсыс абу сійӧ! Фарватерыс векни! Ті гӧгӧрвоанныд?

— Зэв бура гӧгӧрвоа, Мирон Васильевич,- друг лои серьёзнӧйӧн учитель. И мед стӧчмӧдыштны флотскӧй кывъяслысь вежӧртассӧ мукӧдъяслы тшӧтш, содтіс:- Первой плавайтін паськыд эрдъяс вывті, а мӧдін ветлӧдлыны векньыдик трӧпаясӧд. Тэ да пемыд вӧр. Но, гашкӧ, звер ещӧ паныдасьлас кутшӧмкӧ.

— Э-эх...- друг кутчысис аслас морӧс дінӧ Мирон да чуньяс едждӧдмӧныс чабыртіс паськӧм пырыс яйсӧ.- Пӧдтӧ менӧ татшӧм олӧмыд! Сісьтӧ ловъя вылысь. Кадтӧг гуалӧ муӧ.

Ставӧн шензьӧмӧн видзӧдісны Мирон вылӧ да аддзисны, кыдзи зэвтчӧм мускулъяса чужӧм кузяыс визувтісны синва войтъяс.

— Полу-у-ундра!- эз вермы кутны асьсӧ Мирон да сьӧкыда лэдзис пызан вылӧ кукань юр кодь кулаксӧ.

— О господьӧй, Мирон Васильевич,- пачводзсянь уськӧдчис Марпа.- Он жӧ скӧрмы бур йӧз дырйиыс.

Мирон сьӧкыда лолаліс.

— Эн пов, Марпа тьӧтка, эн пов. Ме таво ог нин мӧд ни тышкасьны, ни ыръянитны.

— Медъя, Миронушко, медъя. А то кольӧм во...

Но гӧтырыс вылӧ видзӧдліс Степан: тупкы пӧ вомтӧ, эн суитчы, кытчӧ оз ков. И Марпа бӧр муніс пачводзӧ.

— Ті менӧ эн дивитӧй, Николай Иванович,- пыдӧ ышловзьӧм бӧрын спокойнӧя нин шыасис Мирон.- А правдасӧ кӧсъя тӧдны: мый морла ковмис лэдзны йӧз пӧвстӧ йӧзӧс янсӧдысь тайӧ законсӧ? Ог сӧмын ме та йылысь кӧсйы тӧдны, тӧдны кӧсйӧны со и тайӧяс,- индыштіс ёртъясыс вылӧ Мирон.

Учитель век на видзчысьӧмӧн висьталіс том йӧзлы законлысь дзебӧм смыслсӧ, мый правительство тайӧ законен кӧсйӧ ёнмӧдны крестьяне пӧвстын озырджык олысьясӧс, мед найӧс вӧчны сиктын аслыс мытшӧдӧн.

Степанов, дерт, гӧгӧрвоис, мый быд местаын тайӧ законыс действуйтіс эз ӧткодя. Тані, вӧра местаясын, сійӧ ёнмӧдіс озырджык крестьянаӧс сійӧн, мый найӧ ньӧбисны пӧчинӧкӧ мунысь кӧзяевалысь му-видзсӧ. Кымын уна крестьянин разаліс вӧрса пӧчинӧкъясӧ, сымын уна му-видз вермисны ньӧбны донтӧм донысь озыра олысьяс. Татчӧ колӧ содтыны и Сибирӧ мунысьясӧс. Кор йӧзлы лоис тӧдса, мый позьӧ торйӧдчыны обществоысь да позьӧ вузавны ассьыд му-видз, сэки коми крестьяна пӧвстысь унаӧн эновтісны чужан крайсӧ да мунісны няня Сибирӧ. Став му-видзыс бара жӧ колис налы, кодъяс вермисны ньӧбны.

Мед ассьыс висьталӧмсӧ вынсьӧдны примеръясӧн, Степанов юаліс Миронлысь:

— Коді ньӧбис тіянлысь му-видзтӧ, кор мӧдӧдчинныд пӧчинӧкас?

— Ме сэки эг вӧв гортын. Но ме тӧда, миянлысь му-видз ньӧблӧмаӧсь Власий Спиридонович Сирвойтов, мельник Иван, Певчӧй Денис.

— А Сибирӧ мунысьяслысь?

— Да найӧ жӧ,- окотапырысь шыасис ӧнӧдз на чӧла пукалысь Проня Иван.

Митрейлӧн батьыс ньӧбліс жӧ мусӧ Сибирӧ мунысьяслысь, и Митрей чӧв оліс. Но сійӧ вӧлі дӧвӧлен учитель висьталӧмӧн и ассьыс сӧгласиесӧ некымынысь петкӧдліс юрнас довкнитӧмӧн.

Ставсӧ тайӧс ыджыд интересӧн кывзіс Илья. Но сылӧн вӧлі и аслас вопрос, коді мучитіс сійӧс тӧрыт рытсяньыс: позьӧ оз пинявны царӧс, веськыда асьсӧ царӧс? И позьӧ кӧ, мыйысьджык? Кутшӧм лёктор сійӧ вӧчис йӧзлы?

Юалӧм вылӧ здукыс вель дыр эз сюр. Бырис нин бутылкаысь вина, гӧсьтъяс мӧдісны нин шуасьны мӧдӧдчӧм йылысь.

— Николай Иванович,- медбӧрын шыасис Илья.- Кыдзи тэ думайтан, позьӧ оз видны царӧс?

— Царӧс?- паськӧдыштіс синъяссӧ учитель да долыда серӧктіс.- Царӧс! Да кытысь мый тэныд тайӧ воис юрад?

Ильялӧн воссьыліс нин вомыс висьтавны Володялӧн кывъяс йылысь, но батьыс ас кадӧ стрӧга видзӧдліс сы вылӧ.

Илья шӧйӧвошис. Эз-ӧ ло лишнӧйтор юалӧма. А учитель, мӧдарӧ, нимкодясис. "Том йӧз, сідзкӧ, корсьӧны правильнӧй "курс" да паськыдджык "фарватер". Колӧ отсавны налы аддзыны тайӧс".

Ильялӧн вопросыс кажитчис ставлы интереснӧйӧн.

Но учитель эз друг вочавидз. Думсьыс сійӧ корсис сэтшӧм воча кыв, коді эськӧ вӧлі дженьыдӧн, дыр кежлӧ пуксис паметяс да ортсысяньыс эськӧ мед эз вӧв ёна "страшнӧйӧн".

Степановлысь тайӧ чӧв олӧмсӧ Мирон гӧгӧрвоис ас ногыс да сійӧс ышӧдӧм могысь шуис:

— Ті, Николай Иванович, энӧ полӧ. Миян пӧвстын сыщикъяс абуӧсь. Ни ӧти кыв бокӧ оз пет. Сідзи ӧд, зонъяс?- юаліс сійӧ ёртъясыслысь.

Зонъяс дружнӧя да окотапырысь кӧсйысисны чӧв овны. Но Степанов нарошнӧ гажаа серӧктіс.

— Да мый ті, другъяс. Ми ӧд лёктор йылысь ог мӧдӧ сёрнитны. Оз позь тадзи вӧчны.

Та дырйи сійӧ нюмъяліс, сюся видзӧдіс зонъяслӧн чужӧмъяс вылӧ, коді кутшӧм думъясӧн олӧ. Тӧлка том йӧз! Унатор тӧдны кӧсйысь том йӧз!

— Видзӧдтӧ, кутшӧм делӧыс, зонъяс,- заводитіс Николай Иванович.- Цар - сійӧ морт жӧ. А быд морт вермӧ вӧчны буртор и лёктор. Торъялӧмыс сӧмын сыын, мый ми вок, прӧстӧй мортъяс, кӧть и вӧчам кутшӧмкӧ мыжтор, то ичӧтикӧс, оз быд мортӧс нормӧд. Но вӧчас кӧ кутшӧмкӧ мыж цар, то сійӧ инмӧ став йӧзлы. Царлы, гашкӧ, шутка, а прӧстӧй йӧзлы - шог, курыд синва. Шоръяс мында, юяс мында курыд синва!

Степанов унджыксӧ эз висьтав. Том йӧз мед асьныс думыштласны став кывъяс йылысь. Сійӧ чеччис пызан сайысь да кутіс аттьӧавны кӧзяеваӧс, прӧщайтчыны выль другъяскӧд.

3

Мишка лэччис пӧлатьысь том йӧз мунӧм бӧрын.

Тэ нӧ, пиӧ, гортын али мый вӧлӧмыд?- шензьыштіс мамыс.- Садьыд тэнад эм абу?

— Коді гортын?- жыр ӧдзӧсын петкӧдчис Степан.- Да мый сылы лоӧма, ерӧ тош?

— Менам юрӧй зэв ёна висьӧ,- нурбыльтіс ныр улас Мишка да мӧдіс гоньявны пачводзысь сёян.

— Ылӧдчан,- быттьӧ керыштіс Степан.- Эн сы вӧсна куйлы. Кӧсъян ыждавны бать-мамыд вылын?

Степан страсьт эз радейт пияныслысь норасьӧм. И пыр зэв ёна пузьыліс.

— Хм... прӧмыс вайӧмыд! Шуткаысь ныртӧ лэптӧдлан. Думайтан дойдны кодӧскӧ?.. Вот босьта тасма да сідз пывсьӧда. Ог и яндысь кузь тушасьыд.

Марпа сувтіс Мишка дор.

— Гашкӧ, збыль висьӧ?

— Ог эскы. Некор эз висьлы, а талун висьмис. Дыр узьӧмсьыс али мый? Смотри, пиӧ, батьыд ён на!

— Ладнӧ, Степан, ладнӧ... Грек талун пинясьны. Со, кывзы, гӧсьтъяс пырӧны.

И Степан лэдзчысис Мишка дінысь.

Гӧсьтъясыд талун оз бырлыны сёр рытӧдз. Ӧтияс -коланаӧсь, мӧдъяс - кӧть эськӧ эз и пыравны, эз вӧв гажтӧм. Бӧръяясыс арся гутъяс кодьӧсь. Сюйсьӧны медся бур гӧсьтъяс радӧ, мед вина румкаӧн оз ордйыны. Но мукӧд кӧзяиныд мудер жӧ: он и тӧдлы кытшовтас кӧртӧм гӧсьттӧ. Сылы дорысь сійӧ кокниджыка сетас корысьяслы, кодъяс талун паськыд лаптияснас торъя нин уна няйт пыртӧны кӧтшасӧ.

Выль гӧсьтъяскӧд ноксигсор Марпа вердыштіс и писӧ. Пӧт кынӧмӧн нин Мишка пасьтасис да петіс керкаысь, сувтыштліс кильчӧ пос вылас. Вӧлі пажын кад. Быдлаын кылісны гора сёрнияс, код йӧзлӧн сьылӧм.

Кытчӧ мунны - Мишка эз тӧд. Кыліс сӧмын, кыдзи кокньӧдыштіс сьӧлӧмсӧ. Но сійӧ оз прӧстит некодлы. И учительлысь сёрнисӧ оз мӧд дзебны. Ставсӧ висьталас, мый сёрнитісны пызан сайын том йӧз. Сӧмын вот кодлы висьтавны. Белоштыклы? А сійӧ кӧ юалас Мишкалысь тотарин купеч вӧвъяс вылысь сийӧс-завод вундалӧм йылысь? Мый сэтчӧ шуас Мишка? Али удтас Ладимер да Конӧ вылӧ: найӧ жӧ медалісны сійӧс? Да ӧд Мишкаӧс таысь оз жӧ мӧдны малавны юрӧдыс. Первой делӧ, сюрас Ладимерсянь да Конӧсянь. Мӧд-кӧ, пуксьӧдасны тюрмаӧ.

Мишка петіс мир туй вылӧ, керка ӧшинь увъясті мӧдӧдчис вичкодорлань, кытчӧ векджык чукӧртчывлӧны ныв-зон.

Быдлаын вӧлі кокад сибдысь няйт, торйӧн нин - туй шӧрас. Но код йӧзлы, кыдзи шуласны, быдлаті поска да шыльыд. Со, медся джуджыд няйтӧдыс собӧны куимӧн. Кыкӧныс тошкаӧсь, коймӧдыс том на. Он тӧд мый пасьталӧмаӧсь, мый кӧмалӧмаӧсь. Горӧдлісны сьывны:

Е-е-екали салдаты-ы-ы
Со службы домо-о-ой...

— Тэ, братан, вот мый... Ми кутшӧм местаті кывтам? А?..

— Тпру-у-у!.. Колӧ кокъясӧн мунны, а оз киясӧн, милостивӧй превосходительство!

— Ме... прес-прес-ходительствотӧ - тьфу!

— Пра-а-авильнӧ!.. Миян дінӧдз некодлы абу мог. Ми асьным петам няйтсьыс.

Друг Мишкаӧс кодкӧ чукӧстіс. Сы дінӧ котӧртіс детинка.

— Тэнӧ Вишкун Ласей Ладимер юасис,- юӧртіс сійӧ.

— Он тӧд мыйла?

— Ог тӧд. Сійӧ да ещӧ некымын том морт мунісны Кӧзяин Пашколань.

"Сідзкӧ тай ветлыны колӧ",- аслыс шуис Мишка да гырысь воськовъясӧн мӧдӧдчис.

Куимовлӧн керкаыс вӧлі вичкодорӧ вотӧдз на, туйдорса керкаясысь неуна бокынджык, кытчӧ пыртіс кык потшӧс костӧ йӧртӧм векньыдик уличатор.

Важмӧма ставыс - вевт и куим тшупӧда кильчӧ пос. Керкасӧ Пашко стрӧитліс том дырйиыс на. Первойсӧ вӧлі тшына керкаӧн. Бӧрыннас пачыслы тэчисны труба, пись-кӧдлісны мӧд ӧшинь да сідзи и оліс нэмсӧ. Дерт, эськӧ, коліс выль керка стрӧитны, но вӧлі некор - гожӧмъяснас гозъя уджалісны йӧзлы, тӧвъяс кежлӧ ветлісны Богословӧ пес керавны. Тадзи вӧлі быд во, кытчӧдз Пашко эз во Богословысь пу кокӧн. А пи-ныв эз быдмыны: рӧдитчы-лісны сизимӧн, да сизимнанныс кулісны...

Ӧшинь увсянь на Мишка кыліс том йӧзлысь варовитӧм да гудӧкӧн ворсӧм шы.

— Ланьтыштлӧй тӧкӧтьӧ!- Мишкалысь пырӧмсӧ казялӧм мысти кисӧ лэптыліс Ладимер. Сійӧ вӧлі доза нин код.- Миянӧ пырис раб божий Михаил! Верма висьтавны тіянлы, другъяс, мый Матвей Степан Мишка абу нин менам казак. Талун сійӧ дона гӧсьт. Тшӧкта радейтны да пыдди пуктыны сійӧс.

Том Сирвойтовлӧн культурнӧя чӧвтӧм шуткаыс ставлы кажитчис. Мишкакӧд ставӧн здоровайтчисны, Мишкаӧс пуксьӧдісны пызан сайӧ.

Сійӧ первой пыксис, весиг дрӧжжитмӧн поліс, чайтіс сералӧны сы вылын. Но ставыс вӧлі збыль. Сы водзын, пызан вылын, калбас кытш, сьӧмга тшытш, кӧлач кӧлыс, четвертнӧй дозйын вина... Буль-буль-буль киссис стӧканӧ тайӧ винаыс.

— Юны лолышттӧг! Кылан, Мишка,- лолышттӧг!

Нимкодьысла Мишкалӧн горшыс гӧрддзасис. Но сійӧ видлас "лолышттӧг". Гашкӧ и вермас юны.

Видзӧдісны том йӧз - тшӧгӧсь, гӧрдӧдӧмаӧсь, ворсысь синъясаӧсь. Видзӧдіс кывтсянь Матрен пӧч да довкйӧдліс дзор юрнас. А Мишка кыскис, кыскис стӧканысь... Мӧдіс нин пӧдтыны лолыс, а сійӧ эз кӧсйы лоны серам туйын, эз кӧсйы петкӧдлыны асьсӧ "нямӧдӧн".

— О-о!..

— Молодеч!

— Ошкам!

— Тайӧ, зонъяс, штрап пыдди вӧлі. Кисьтны стӧканъясӧ выльысь!

Мишкалӧн став ныр-вомыс кӧрсьӧма, паськавлісны гырысь нырбордъясыс, лапйӧдлісны синваӧн бердӧм синъясыс.

— Ок, и куры-ы-ыд!- лов шедӧм бӧрас акнитіс дона гӧсьт.

Ызнитіе серам, гӧрдлыштіс и ачыс Мишка.

Эз, купеч пи эз кӧсйы сӧмын тешитчыны вӧвлӧм казакыс вылын. Сійӧ поліс буретш сыысь жӧ, мыйысь поліс ачыс Мишка. Чӧртыс тувкӧдіс тшӧктыны Мишкаӧс вундавны Бикмедов вӧвъяс вылысь сийӧс-завод. Кывсяс кӧ, мый тшӧктысьыс вӧлі Ладимер, сэк став йӧзыс сійӧс лэптасны серам вылӧ. Не тайӧн колӧ дорйыны асьтӧ йӧз прикодӧ сюйсьысь купечьясысь. Тӧлка вежӧр да капитал - вот мый колӧ, мед лоны аслад крайын тырвыйӧ кӧзяинӧн.

Мишкаӧс Ладимер шуис кутны дом повод йылын моз. Лоас син водзын - этшаджык тӧждысьӧм. Дай другъясыслы гажаджык, эм код вылын серавны. А праздник прӧйдитӧм бӧрын - мӧд делӧ: коді вӧрӧ, коді Богословӧ.

Мишкалӧн дурмӧма нин юрыс. Сылы сэтшӧм долыд, мый вермас терпитны ставсӧ, кӧть кыдз сы вылын оз шмонитны. Друг сійӧ уськӧдіс тӧд вылас пӧлатьын ассьыс куйлӧмсӧ да став сійӧторсӧ, мый кыліс сэні быгля-сигӧн.

— Зонъяс!- повтӧг горӧдіс сійӧ.- Кыланныд, зонъяс!.. Ме мыйкӧ тӧда.

Сы дінӧ матыстчис Ладимер.

— Тэ, Мишка, нинӧм он тӧд. И чӧв ов. Гӧгӧрвоин? Эн лысьт шуны ни ӧти кыв.

— Этійӧ... Кыдз нӧ сідз?- ставнас нюжӧдчыштліс Мишка.- А ме кӧ кӧсъя висьтавны?

— Юртӧ орӧда.

— Менсьым юрӧс?.. Но ладнӧ. Он кӧсйы кывзыны - оз и ков,- бӧр гӧрбыльтчыштіс Мишка.- Мӧда чӧв овны. Тайӧ меным абу зэв сьӧкыд.

Пашко пӧль мунліс гортсьыс том йӧз чукӧртчигӧн. Сылы эз во сьӧлӧм вылас сура праздник лунӧ сы ордын тайӧ ноксьӧмыс, кӧть эськӧ том йӧз сёйисны-юисны ассьыныс да кӧсйисны гӧститӧдны асьсӧ Пашкоӧс.

Тӧждысис и Матрен пӧч. Мыйкӧ зэв нин ыръянӧсь тайӧяс. А ӧд ставныс быттьӧкӧ прамӧй бать-мамлӧн пиян. Ладимерысь кындзи, тані вӧліны Певчӧй Конӧ, вичко староста Зӧсимлӧн Никӧныс, мельник Иван пи, объездчик пи - тӧдсаяс и тӧдтӧмъяс.

Пируйтісны и ошйысисны. Быдӧн кӧсйис петкӧдлыны асьсӧ ёнӧн, мичаӧн, повтӧмӧн. А кутшӧм нин эськӧ мичлун да вын, шуам, Никӧнлӧн. Ачыс пестер ыджда, гӧлӧсыс кодзӧм межлӧн кодь, пистиӧн кокалӧм чужӧмыс пож кодь сера. Да и Конӧ абу ылӧ кольӧма Никӧнӧс. Батьыслӧн кодь жӧ жебиник туша-рожа, став вӧрасыс - небыдов и став сёрниыс - кодарӧ тӧв. А ӧд, сэтчӧ жӧ, кодъяскӧ вылӧ йирисны пиньсӧ, кодъясӧскӧ казьтылісны лёкӧн. Матрен пӧч, дерт, гӧгӧрвоис - дасьтысьӧны тышкасьны. Но некыдз эз вермы гӧгӧрвоны, кодъясӧс кӧсйӧны нӧйтны талун рыт. Сэк жӧ аддзыліс, кыдзи Ладимер гусьӧн петкӧдліс зепсьыс кучик перчатки кодьӧс, и Конӧ сідзжӧ петкӧдліс татшӧмӧс.

"Ой, Мишка, Мишка,- аслыс лыддьӧдліс Матрен.- Сюран ӧд кык изки костӧ. Нӧйтасны тэнӧ ӧтиясыс и мӧдъясыс. Мыйла аслад кодь йӧз дінӧ он мун".

Но компания думайтіс мӧд ног - Мишка кулакъясӧн содтыны ассьыс вын. И кодыр эз нин мӧд позьны дзебны гусяторсӧ, юалісны Мишкалысь.

— Тэ код дор лоан?

— Лоа на дор, коді менӧ гӧститӧдіс,- кӧсйысис Мишка да сэк жӧ грӧзитыштіс:- Ме петкӧдла налы. Тӧдласны, кыдзи колӧ лӧгӧдны мортӧс.- Сійӧ збыльысь кыліс ас пытшсьыс ыджыд вын, мый сідзи и окота вӧлі кодӧскӧ нӧйтны.

*   *   *

Вичкодор ластаӧн шусис не сӧмын вичкогӧгӧрса эжа, но и мир туйсайса эрд, кытӧні коркӧ вӧвлӧма посньыдик пожӧма яг, а вӧрсӧ кералӧм бӧрын эжсялӧма жӧ. Вӧр дорас нин сулаліс обществоӧн стрӧитны заводитӧм магазеялӧн сруб, туплясисны кер чукӧръяс, муыс вӧлі лыаа да кос, и ныв-зон, дерт, ставӧн чукӧрмӧмаӧсь татчӧ. Тані жӧ вӧліны и регыдӧн на гӧтрасьӧм гозъяяс, кодъяс гажтӧмтчӧмаӧсь том кадсьыс да воӧмаӧсь татчӧ тӧдмавны, мый выльыс ныв-зон пӧвстын. Тшӧтш дзебсясисны йӧз чукӧръясын сваттяяс. Налӧн, видзӧдтӧ, аслыссикас мог приметитны невестаясӧс, донъялыштны жӧникъясӧс. Вӧліны и арлыдаджык мужикъяс - муртса сулалӧны кок выланыс, быдлаӧ сюйсьӧны, быдӧнлы мешайтӧны.

Мый сӧмын эз вӧчсьы тані! ӧтилаын кадрилясисны, мӧдлаын сьылісны, коймӧдлаын прӧста дурисны либӧ пукалісны керъяс вылын да киллисны ӧрешки.

Дзажгисны гудӧкъяс - ӧтияс гораа, мӧдъяс муртса киргӧмӧн моз, чипсасисны гум пӧлянъясӧн, и ставыс тайӧ - сьылӧм, ворсӧм, код йӧзлӧн горзӧм - ӧтувтчис ӧти мургӧм шыӧ да быттьӧ ӧтарӧ сукмис кымӧра рыт воӧмыскӧд тшӧтш.

Миронлӧн компанияыс, Митрейысь кындзи, вӧлі ӧтлаын на. Илья пукаліс эжа вылӧ вольсыштӧм пинжак вылас да йӧзӧс ышӧдана шуаліс:

— Коді кӧсйӧ ещӧ? Коді кӧсйӧ? Давай, пуксьӧй?

Сійӧ киын кыскасян палич. Сы гӧгӧр топыд кытшӧн сулалісны нывъяс да зонъяс. Унджык йӧзыс Илья дор. Мед нин сійӧ ставсӧ венас. Вера тані жӧ. Сы вылын коскӧн вурӧм жакетка, юрас шӧлкӧвӧй шаль, коса помас ленточка. Сійӧ пыр на видзӧдіс паличӧн кыскасьӧм вылӧ да век поліс Илья вӧсна: мед кӧть оз доймы. Но кыдзи висьталан та йылысь аслыс Ильялы. А висьтавны колӧ, кытчӧдз абу на сёр.

— Иван,- вашнитіс Вера,- висьтав сылы, мед дугдас.

Мирон тожӧ поліс Илья вӧсна: том на сійӧ, нэрӧсь лыясыс и сӧнъясыс, збыльысь вермас доймыны.

Но кодкӧ писькӧдчис нин йӧз кытш пыр.

— Ме кӧсъя видлыны! Лэдзлӧ сэтчӧ менӧ.

Кругӧ пырис Проня Петра. Кругын быттьӧ дзескам-мыштіс.

— Сулав, Петра,- воськовтіс вокыслань Иван.- Илья мудзис нин.

— Верно, вернӧ,- шыасис Мирон.- Кӧсъян кӧ, давай мекӧд. Илья, тэ абу ӧтнад. Сет и мӧдъяслы видлыны ассьыныс вынсӧ.

Вералы тӧд вылас усины Пекла тьӧткаыслӧн кывъясыс: "Дыр эн гуляйт. Идрасьны лок". Сійӧ матыстчис Илья дінӧ, гусьӧник мыйкӧ вашнитіс да муніс.

Петра, дерт, доза весел. Садь юрӧн гӧтыра морт эськӧ эз во татчӧ. Сійӧ шыбитіс кышансӧ да колис дӧрӧм кежсьыс. Бурджыка тыдовтчисны сьыліыс, сой мускулъясыс.

— О, талы, зонъяс, ӧклупеньяс и лэптавны!

— Мирон, шу - прощай!

— Кадтӧгыс эн на этійӧкерлӧй... Мироныд сьӧкыд чиг жӧ.

Мирон пӧрччысис жӧ, разис дӧрӧм кизьяссӧ. Воссьыштӧм морӧс вывсьыс тыдыштліс татуировка - якӧр да флотскӧй лента.

— Аддзылінныд!

— Абу синтӧмӧсь.

Топӧдчисны йӧз, зырисны ӧта-мӧдсӧ - быдӧнлы вӧлі окота видзӧдлыны кык силачлысь вермасьӧмсӧ.

Пуксисны. Пыксисны воча кокъяс. Кутчысисны паличӧ.

— Мыйысь вензям?

— Вина штопысь.

— Ладнӧ.

Мӧдісны зэвтчыны сой мускулъяс. Петралӧн найӧ нянь тупӧсь гырсяӧсь, Миронлӧн, тыдалӧ, из кодь чорыдӧсь.

— О-го! Оз и вӧрзьыны му дінсьыс!

— Быттьӧ сибдӧмаӧсь.

— Да ӧд Петралӧн куш пукаланыс мый сьӧкта!

— Эн смешитӧй...

Заводитісны катласьны. То ӧтиыс лэптысьлас, то мӧдыс - тӧдмалӧны ёрта-ёртыслысь вынсӧ. Сэсся мӧдісны гӧрдӧдны сьыліясыс. Миронлӧн сьыліыс воеьса, Петралӧн -вевттьыштӧма юрсинас.

— Абу на зэлыд?- юаліс Петра.

— Нечево, терпитана,- вочавидзис Мирон.

Зэлалісны чужӧм мускулъясыс, мӧдісны гырдмыны синъяс. Йӧз кытш ещӧ на топӧдчыштіс, пӧдтіс лов шысӧ.

Зэвтчӧм содіс шензьымӧн рӧвнӧя. Кажитчис, быттьӧ вескияс вылӧ тэчӧны ӧткодь гираяс. Да мыйта нӧ позяс тэчны. Терпитас-ӧ баланечыс?

— Ӧні кыдзи?- ружӧктіс Петра.

— Зэлалӧ,- пычиктіс Мирон.

Думайтісны босьтны выдержкаӧн - кодныслӧн ыджыдджык терпенньӧ.

— Вот дьявӧлъяс! Кодарӧ кӧ мыйкӧкерӧ нин!..

Ещӧ ӧти гираӧн — ӧтарас, мӧдарас. Качнитчис ӧтиыс, качнитчис мӧдыс. Баланс. Дженьдаммисны сойяс, зэвт-чӧмсьыс тіралісны мышъяс и кокъяс. Кекуртчыштісны йӧз. И друг - швачкерис. Кыкнанныс турбыльтчисны ӧтарӧ-мӧдарӧ.

— Чегис!.. Паличыс.

Ызнитісны йӧз. Личалыштіс кытш.

— В-ы-ыльысь!

— Выль па-а-алич!

Му дінӧ чорыда инмӧмысь кыкнанныс неуна жаялӧмаӧсь. Петра киын палич пом, Мирон киын - мӧд помыс.

— Выльсӧ корсьны мунісны?- кок йылас сувтіс Петра.

Но видзӧдысьяслы ӧні вӧлі не таӧдз: веськыда на вылӧ локтіс том йӧз чукӧр. Водзас лёкысь авзіс Ладимерлӧн гудӧкыс, бӧрас — ыръяна сьыліс сылӧн жӧ шатияыс.

Миян шайка абу ыджыд,
Сӧмын дас кӧкъямыс морт.

— О-го!- тожӧ сувтіс Мирон.— Унаӧн, сідзкӧ. Кежыштны?

— Этайӧяслы?- нарошнӧ водзлань петіс Петра.

Сы дінӧ топӧдчыштісны ёртъясыс.

Ыръян чукӧр шаркнитіс-прӧйдитіс найӧ ныр увті моз.

Коді сюрас кокъяс улӧ,
Сылы лоас гу да горт.

Вомъясыс паськыдӧсь, чужӧмъясыс зумышӧсь, синъясыс быттьӧ ньӧвъяс, сідзи и лыйлісны, лӧгысь зурасьлісны сулалысьяс вылӧ.

— Чорыд кывъясӧн шыбласьӧны,- чӧвтыштіс Мирон.- Дерт, менам юр вылӧ кӧсйӧны уськӧдны тайӧс. Кольӧм восяыс, тыдалӧ, абу на вунӧма. Лӧгалӧны.

Илья эз эскы синъясыслы.

— Аддзылінныд? Миян Мишка сэні жӧ!..

— Дугды, зон.

— Сэні, мися. Бӧръя радас. Со, видзӧдліс миян вылӧ.

— Збыльысь тай. Но и дурак.

Щӧгӧльяс петісны мир туй вылӧ, мӧдӧдчисны сикт Катыдпомлань - няйтыс сэні овлӧ ляпкыдджык.

Гудыртчис и ласта выв, разьсисны йӧзысь артмӧм кытшъяс, йӧктӧдысь гудӧкъяс вежисны ворсӧмсӧ уличнӧй походнӧй вылӧ, чукӧртісны ас дінас ныв-зонлысь радъяс да мӧдӧдчисны сикт кузя.

Здук мысти татчӧ колисны совсем этшаӧн.

Мирон видзӧдліс сукмысь кымӧръяс вылӧ.

— Регыд бӧрддзас енэжыс.

— Да,- сӧгласитчисны ёртъясыс.- Ковмас корсьны кобув.

— А ті эн на тшыгъялӧй?- сэк жӧ юаліс Иван да видзӧдліс вокыс вылӧ.

— Мӧдӧдчимӧй миянӧ ужнайтны,- гӧгӧрвоис воксӧ Петра.- Тшӧтш юам закладӧ вартӧм вина штоптӧ.- И найӧ мунісны.

Ӧдйӧ пемдіс. Буситны заводитчысь зэр вӧтліс улич вылысь йӧзӧс. Ужнайтігкості сійӧ ӧддзис да, тыдалӧ, мӧдас кисьтны рытывбыд.

*   *   *

Вера тэрмасис. Педӧракӧд найӧ ӧдйӧ идрасьыштісны, отсалісны тьӧткаыслы ужнайтӧдны гӧсьтъясӧс да, кор петісны важ керкаӧ, сёрнитчисны ас костаныс: кӧзяева кӧ мӧдасны юасьны Вераӧс, Педӧра висьталас, мый сійӧ муніс кытчӧкӧ могӧн. Педӧра ачыс радейтліс зонмӧс и вӧлі рад отсыштны Вералы, кодӧс сійӧ ӧні лыддис медся матысса мортӧн му вылас.

Зэр вылӧ видзӧдтӧг, то ӧтилаын, то мӧдлаын пемыдас кылісны йӧз шыяс. Но унджыкыс йӧртчӧмаӧсь керкаясӧ. Шумитісны коді кыдзи сяммис. Кӧнкӧ, кылӧ, тышкасисны - чилзісны нывбабаяс, матькисны мужикъяс.

Ӧшинь югӧръяс ордъялігмоз Вера локтіс нин векньыдик улича вылӧ, коді пырис Пашко пӧль керкалань: Илья тшӧктіс виччысьны сійӧс Пашко ордын.

Вӧрынджык кылісны код йӧз. Тыдалӧ, локтісны Пашколань жӧ. "Гашкӧ, Илья?"- думыштіс Вера. А сьӧлӧмыс аслас, кылӧ, мӧдіс пессьыны ёнджыка, вӧлі окота ӧдйӧджык кутлыны Ильяӧс.

Но мый тайӧ? Кодкӧ лёкысь казьтылӧ Ильяӧс, Миронӧс. Коді нӧ тайӧ сэтшӧмыс? Вера ӧдйӧ вуджис потшӧс, бурджыка вевттьысис руд шальнас да мӧдӧдчис потшӧс сайті улича пӧлӧн. И тӧдіс гӧлӧсъяс сертиыс: мунӧны Ладимер да Мишка.

— Повзисны. Дзебсисны!..- муртса вермис шуавны кывъяссӧ Ладимер.

Мишка сійӧс лӧньӧдіс:

— Да ӧд тэ помысь - мый? Тшак ва. Восьлавныд со он вермы.

— Ме помысь?.. Вай видла юрад. Кӧсъян?

— Этійӧ... Тэ видлін нин ӧтчыд. На малышт. Кольк ыджда йӧг быдмис. Эг кӧ пышйы, гашкӧ, ещӧ на "гӧститӧдін".

Ладимер ышнясигмоз серӧктіс.

— Н-нолтӧ, нолтӧ...- И мый вынсьыс кучкис сійӧ жӧ местаӧ.

Водзсасьӧм пыдди Мишка мӧдіс лимзыны-бӧрдны.

— Ме тэнӧ... ачымӧс моз кранита, а тэ... нӧйтан менӧ. Кымын мортлы нин кучкин тайӧн... Эг кӧ аддзы тэнӧ ӧтнадтӧ туй вывсьыс... эг кӧ нуӧд гусьӧник... думайтан, эз нӧйтны асьтӧ, кӧть найӧ тэныд другъяс?..

— И-и-и тэ, гашкӧ, мӧдін нӧйтны тшӧтш? А?..

Вера ӧні сулаліс совсем матын, потшӧс саяс и эм. Зэр вӧсна пемыдыс вӧлі сэтшӧм сук, мый Ладимерлӧн да Мишкалӧн тӧдчисны сӧмын вуджӧръясыс. Наысь кындзи, некод эз кыв ни эз тыдав.

Мишка чӧв оліс, кажитчӧ, кутіс ассьыс коньӧр юрсӧ.

— М-мися, мӧдін эн тшӧтш нӧйтны? Али лӧгасин ме вылӧ? Скӧрмин?.. Сідзкӧ, н-на ещӧ!- И бара мыйкӧ сьӧкыдтор тічкысис Мишка юрӧ.

Мишка мисьтӧма ымӧстіс, усьліс кок йывсьыс, но сэк жӧ чеччыштіс бӧр, уськӧдчис потшӧслань, лёкысь чегис майӧг да сійӧн лӧсыштіс-кучкис Ладимерлы юрас. Купеч пи дов-довкерис да турбыльтчис му вылӧ. Вера тӧдлытӧг горӧдіс. И быттьӧ тайӧ горӧдӧмсьыс нин Мишка тожӧ усис.

— О господи,- кӧсйис бара горӧдны Вера, но сылӧн гӧлӧсыс сибдӧма.

Мый керны? Видзӧдліс Пашко пӧль керка вылӧ. Биаӧсь. Уськӧдчис сэтчӧ. Пырис - муртса вермӧ ловсӧ вежны.

— Мый тэкӧд, Веруш?- шензьыштіс Матрен пӧч.

— Ладимер... да... Мишка виисны ӧта-мӧдсӧ...

— Ойя!..

— Кӧні?..

— Эстӧні матын...

Вера сӧмын ӧні гӧгӧрвоис: керкаын вӧлӧмаӧсь бокӧвӧй йӧз - Анна, Катьӧ да Митрей.

— Беда, сідзкӧ, сё морӧн лыйӧмъяс,- пӧлатьын ёрч-чыштіс Пашко пӧль да ӧдйӧ мӧдіс грымакывны пу кокнас - лэччыны джоджӧ.- Да кытчӧ ті, кытчӧ!- горӧдіс ӧдзӧсӧ уськӧдчысь йӧз вылӧ.- Кӧсъянныд, мед тіянӧс мӧдісны кыскавны правлениеӧ?

Вера нинӧм эз соссьы, ставсӧ висьталіс кыдзи вӧлі делӧыс. Бара шыасис Пашко пӧль.

— Кувтӧдзныс, гашкӧ, эз ло некоднанныслы. Но пола, Мишкаӧс вермасны прамӧя мыждыны.

— Кыдз нӧ сідз?- шензьыштіс Митрей.- Тышкасьнысӧ заводитӧма Ладимер, а мыждасны Мишкаӧс? Ме тайӧс ог гӧгӧрво.

— Том на тэ, сійӧн и он гӧгӧрво,- шуис Пашко.- Кӧин водзын ыж век овлӧ мыжаӧн... Мишкасӧ колӧ дзебны. А мӧдыс мед сэні куйлӧ. Садьмас да ачыс мунас. Сӧмын шы ни тӧв. Гӧгӧрвоинныд?- И быттьӧ командуйтыштіс:- Кыскӧй Мишкасӧ татчӧ. А асьныд татысь усйысьӧй. Ті тані энӧ вӧлӧй, нинӧм он тӧдӧй ни эн кывлӧй. Гӧгӧрвоинныд?

— Хм... Делӧыс збыльысь неладнӧ,- лэптыштліс картузсӧ Митрей. Сійӧ ӧні зэв ёна жалитіс, мый торйӧдчис Мирон компанияысь, ветліс гортас да сэк кості воштіс найӧс.

Йӧз петӧм бӧрын Матрен пӧч ошкыштіс верӧссӧ.

— Ладнӧ шуин, старик. Анна да Катьӧ оз висьтавны. Найӧс ме тӧда. Сӧмын вот Митрейысь пола. Чугун Ӧльӧш пияныд меным некор эз волыны сьӧлӧм вылӧ.

— Эн шогсьы, старука, Ладимерлы ставыс бокӧвӧй йӧз. А Вераӧс ми кыдзкӧ-мыйкӧ ӧлӧдам тэкӧд.

Ӧдйӧ вайисны Мишкаӧс. Паськӧмыс ставнас ва да няйт. Ачыс ньӧжйӧник ымзіс. Садь вылас абу на воӧма.

— А ті мунӧй, мунӧй. Да, мися, шы ни тӧв. Кыланныд?

Вераӧс чукӧстіс пачводзӧ Матрен пӧч, мӧдіс сійӧс велӧдны. Мукӧдъясыс петісны.

Но ӧд Вера и ачыс гӧгӧрвоӧ. Сылы ёнджыка ас мортӧн лоӧ Мишка. Ӧтилаын нырисны уджсӧ Вишкунъяслысь. Ладимер кӧть и рӧдняпом, а Вера сійӧс ньӧти оз радейт.

Ӧшинь улын кодъяскӧ кылыштісны. Сэк жӧ ёнджыка мӧдіс ымзыны Мишка.

- Кӧть нин эськӧ Мишкаыс чӧв оліс, - повзьыштіс Вера да уськӧдчис гӧбӧч вылӧ жӧ.

Ӧдзӧсын петкӧдчисны Илья, Мирон да Иван. Найӧ кодӧскӧ пыртісны.

— Мортӧс виӧмаӧсь, Пашко пӧль,- порог дорсянь на йӧзӧдіс Мирон.

— Аминьӧй, аминьӧй!- быттьӧ повзьыштіс Матрен пӧч.- Кодӧс нӧ?

— Час, би дорас матыстлам... Аттӧ, зонмӧй, менӧ кыдзи няйтӧсьтӧма.

Видзӧдлісны би югӧрын и акнитісны.

— Ладимер?..

— Коді нӧ сійӧс тадзисӧ?..

— Но и дела, другъяс!..

Ладимер куйліс джодж шӧрын няйт ёкмыль кодь. Блед чужӧм кузяыс визувтіс вир.

— Ловъя абу кӧть?

— Сьӧлӧмсӧ кывзыштӧй, сьӧлӧмсӧ.

Илья водыштліс кывзыны. Чеччис.

— Менам аслам сьӧлӧмӧй сэтшӧм ёна пессьӧ, мый эг велав, тіпкӧ оз сылӧн.

Тотш-тотш матыстчис йӧз чукӧр дінӧ Пашко пӧль.

— Ті вот мый, том йӧз: менам керкаӧй абу лазарет. Сылӧн горт эм. И ещӧ висьтала: сійӧс некутшӧма эз ков вӧрзьӧдны места вывсьыс, коліс первой юӧртны урадниклы.

— Верно,- сӧгласитчис Мирон.- Сідзи и колӧма вӧчны. А то мӧдас юасьны - кыдзи да мый да. Иван, котӧрт, висьтав урадникыслы.

— Кыкӧн ветлам,- тшӧтш вӧзйысис Илья. И найӧ мунісны.

Митрей да нывъяс пырисны бӧр. Налӧн эз терпитсьы тӧдмавны, кулӧма али ловъя Ладимер. Но асьнысӧ кутісны сідзи, быттьӧ дзик нинӧм эз тӧдлыны таӧдз. Митрей весиг водзвыв думыштӧма, кутшӧм ногӧн сувтны Миронъяс дор, кор мӧдасны юасьны сылысь.

— Ми вӧлі локтам тіян бӧрся, Мирон,- нарошнӧ мӧдіс висьтавны сійӧ, мед тӧдмӧдны аслас думӧн и мукӧдъясӧс.- Друг кылам, ті кодӧскӧ аддзинныд туй вывсьыс, мӧдінныд шензьыны. Ми тожӧ сувтыштлім. А сэсся бара тіян бӧрся: мый, шуам, сэтшӧмыс сэні?.. Вӧлӧма со мый.

Катьӧ да Анна видзӧдлісны ӧта-мӧдныс вылӧ: кылан пӧ, кыдзи ковмас висьтавны. Пашко пӧль макнитіс жӧ Матрен пӧчлы: тӧлка али абу пӧ Чугун Ӧльӧш пиыс?

Белоштык пырис керкаӧ, быттьӧ кысянькӧ усис. Бокас чукля сабля, сьӧд усъясыс сувтыштӧмаӧсь, гӧрдов синъясыс повзьӧмаӧсь.

— Мылчать!- первой кывйӧн горӧдіс сійӧ, и ставӧн гӧгӧрвоисны, мый урадник ачыс код юра.

Сэк кості пырисны понятӧйяс, бӧр локтісны Илья да Иван, заводитісны воны и мукӧд йӧз.

— Мыйла сійӧс вӧрзьӧдінныд места вывсьыс? Коді тайӧс тіянлы тшӧктіс?..

— Но, господин урадник, сійӧ ловъя на,- шыасис Мирон.

— Мылчать!- бара горӧдіс урадник да сэк жӧ синъяссӧ сувтӧдіс Мирон вылӧ.- Ах-а!.. Тайӧ тэ, Матрос?.. Сідзкӧ, ставыс гӧгӧрвоана...

— Да, господин урадник, ми сійӧс аддзим татчӧ локтігӧн,- тӧдлытӧг сувтіс во фрунт Мирон.- И пыртім татчӧ...

— Мылчать! Арест улӧ!

— Кодӧс?.. Менӧ?.. Мыйысь?

Здук кежлӧ лӧньыштліс. Гудыр синъясӧн йӧз вылӧ видзӧдіс урадник, йӧз видзӧдісны сы вылӧ шемӧсӧн. Водзлань петіс Илья.

— Мирон абу мыжа. Сійӧ вӧлі миянкӧд.

— И ме вӧлі сэн жӧ,- тшӧтш шыасис Иван.

— Аддза, ставсӧ аддза,- быттьӧ радлыштіс урадник.- Ӧти компания. Луннас на аддзылі. И вот тэ, Расов, накӧд жӧ вӧлін.

Митрей мӧдліс висьтавны сійӧс, мый думыштлӧма водзвыв. Но Белоштык горӧдіс сы вылӧ да ещӧ содтіс:

— Ставныдтӧ арест улӧ! Понятӧйяс, мед оз пышйыны. Мылчать!..

Вера кывзіс кулӧм нисьӧ ловъя. "Абу найӧ мыжаӧсь! Абу найӧ мыжаӧсь",- горзіс сылӧн став вир-яйыс. Окота вӧлі лэччыны джоджӧ и сьӧвзьыны урадниклы зывӧк чужӧмас. Но ӧд тайӧ лоӧ Мишкаӧс эрдӧдӧм. Сэтчӧ жӧ, Мишка век ымзіс, и сійӧс коліс ещӧ на ёнджыка тупкавны кутшӧмсюрӧ кӧлуйӧн...

Тайӧ кадӧ джоджын вӧрзьӧдчис Ладимер.

— Ловъя!.. Сійӧ ловъя!..

И тешкодь. Некод эз кӧсйы инмӧдчыны Ладимер дінӧ. Видзӧдісны сы вылӧ ловзьысь поконик вылӧ моз,- тыдалӧ, татшӧм ёна повзьӧдіс йӧзӧс урадниклӧн арестӧн грӧзитӧмыс.

— Мый видзӧданныд? Лэптӧй сійӧс джоджсьыс!- командуйтіс Белоштык.

— Менӧ?- друг восьтіс синъяссӧ Ладимер да кимышвыв колснитіс-кучкис джоджӧ свинеча перчаткинас.- Ставсӧ гуӧ вӧтла!..

Урадник чужӧм вылын ыпнитіс нимкодь: Власий Спиридоновичлӧн ӧтка пиыс ловъя! Сідзкӧ, оз ковмы сылы, важъя служакалы, кыв кутны власьтъяс водзын. Оз торксьы дружбаыс вӧлӧсьтувса тузкӧд.

— Дона Владимир Власиевич!- не то сераліс, не то бӧрдіс код юра гӧлӧсӧн Белоштык.- Тэ ловъя?.. Тэ бӧр ловзин, муса пи! Вай ме тэнӧ окышта таысь.- И кутіс копыртчыны веськыда джоджӧ. Но сэки лои виччысьтӧмтор: Ладимер тайӧ жӧ перчаткиа кинас лӧсыштіс урадниклы веськыда ныртшакас.

Йӧз эз вермыны кутчысьны гораа серӧктӧмысь.

— Мылчать!- зымнитіс кокнас Белоштык да кутчысис нырас.- Марш татысь, марш ставӧн!

А кодыр йӧз петісны керкаысь, пуввасӧ кинас чыш-кигмоз Белоштык бара мӧдіс не то бӧрдны, не то серавны: ок и история лои! Ок и готсясны-сераласны Сирвойтов ая-пиа, кодыр румка вина сайын сійӧ мӧдас висьтавны налы, кыдзи Владимир Власиевич лӧсыштіс сылы веськыда нырас!

Василий Юхнин

*   *   *

"Алӧй лента" триллер Коми КВН педкӧдчӧм. "Лючки ладнӧ" команда, 25.04.2014.

Реклама Google: