ШУД · Изъюр Иван (Иван Изъюров) · висьт (1932)

1

И ставыс тайӧ заводитчис колхозса собрание вылын...

Йӧз мышъяс сайын пукаліс Митипер гӧтыр, кывзіc, мый мукӧд сёрнитӧны. Нинӧм эз виччысь, и друг:

— Кыдъюрова Ӧпрӧсиння!— кыліс пызан дорсянь.

Эз шыась Ӧпрӧсь: чайтіс — ылаліны.

— Кыдъюрова Ӧпрӧсиння?— юаліс мӧдысь юралысь да синъяссӧ кутіс новлӧдлыны йӧз пытшті. А син бӧрсяыс и юрыс вӧтлысьӧ.

— Митипер гӧтыр!— горӧдіс водзысянь Кладюк.

"Менӧ?"— быдсӧн повзис Ӧпрӧсь. Кӧсйис йӧз мышъяс сайӧ сайӧдчыны, да индісны:

— Тонӧ тай, пач дорас...

— Кыдъюрова Ӧпрӧсиння! Тэ лоан скӧтничаӧн,— юралысьлӧн синъясыс вӧлисти воисны Ӧпрӧсь вылӧ, пырисны пытшкӧ, гудыртісны сьӧлӧмсӧ. Юралысьлӧн синъясыс меліӧсь, и чужӧмыс нюмъялӧ, а повзьӧдісны Ӧпрӧсьӧс. Нинӧм эз вермы шуны:

— Ме... ог...

— Нинӧм, отсалам. Производственнӧй совещание тэно индіс.

Тадзи Митипер гӧтыр колхозса собрание вылын бӧр пӧри Кыдъюрова Ӧпрӧсинняӧ.

Комын нёль во нин Ӧпрӧсь олӧ шонді улын. Дас сизим восӧ Ӧпрӧссинняӧн, а мӧд дас сизимсӧ Митипер гӧтырӧн. Кымыныськӧ эштыліс нин шуны:

— Шонъянӧй! Коркӧ шудыс меным волас оз–а?

Комын нёльысь воліс тӧв, комын нёль гожӧм муніс Ӧпрӧсь син водзын, а Ӧпрӧсьлы шуд эз вай. Кажитчӧ, воысь воӧ сылӧн шудыс ылысмис, некӧн весиг оз тыдав, дай эз тыдовтчыв. Ныв дырйи олігӧн верӧс сайӧ мунӧм надея сьӧлӧм сетліс, а верӧс сайӧ мунӧм бӧрын и тайӧ надея эз ло. Воши, быттьӧ ваӧ шыбитӧм из вӧйи.

Катласьлывліс Ӧпрӧсьяс сиктын гӧрд юра Митипер. Став олӧмыс сылӧн вӧлі катласьӧм. Быттьӧкӧ гез йылӧ шӧрӧдыс шыркӧдӧм потш. Лӧз дӧра гача, пыш дженьдӧс дӧрӧма (Варлам пилӧн лавкаас куль мешӧкъясыс сыысь мичаджыкӧсь), оліс ӧтнасӧн юр пӧла керкаын. Мунӧ улича кузя — челядь вӧтчӧны да нерӧны:

— Гӧрд Митипер!..

— Кыд юр — пызь юр, дзик йӧй юр...

— Юр пӧла керка!

Уськӧдчылас челядь вылӧ — сявмунӧны, вошӧны, некод оз сюр. Мунны водзӧ кутас — бара нин вӧтчӧны.

Кызь вит арӧсӧдз оліс Митипер да век важ кодьыс коли. Нинӧм содтыны ни бурмӧдны эз вермы. Выль видзьяс вӧчӧмӧн кӧсйис овмӧдчыны — эз артмы. Колӧ ӧд вӧвтӧ вердны, асьтӧ вердны–юктавны, пасьтӧдны–кӧмӧдны — кысь выль видзсӧ вӧчны уна кадыс да выныс. Кык гожӧм чӧж гурйысис да куим додь эжӧр шедны кутіс, а косаӧн шеныштчыны прамӧя некӧн. Сійӧн нӧ мӧс али ӧш видзан? Варлам пилы тӧвбыд вӧлӧн казакаліс да дас кык шайт чӧжис думсьыс. Чайтіс нин — сэтшӧм озыр мортӧн лоис, мый кӧть Варлам пикӧд орччӧн лавка сувтӧд. А дас кык шайтсьыд Варлам пи сетіс нёльӧс, мукӧдсӧ уджйӧзӧ бергӧдіс. Батьсяньыс на кыссьӧ волі. Места вылас гӧграліс, а тӧлк эз ло. Кызь вит арӧс тыртӧм бӧрын босьтіс да Ӧпрӧсьӧс вайис. Ӧпрӧсьлы быть мун — сизим чойыдлы колӧ кытчӧкӧ воштысьны. Да и керка сылӧн эм, кӧть и юр пӧла да, сэсся вӧв. Муніс дас сизим арӧсӧн Ӧпрӧсь верӧс сайӧ да воштіс ассьыс ним — лои Митипер гӧтырӧн.

Дзугсисны ныв кӧсаяс, пратясис юрси, вушйис чужӧм вылысь банйӧм пирӧг сер. Юр сыныштны некор — пратьясӧн да комӧкъясӧн юрсиясыс ӧшалӧны. И лоины сиктын кык сералантӧр: лоз дӧра гача (венеч ув гач), еджыд дӧра дӧрӧма (Ӧпрӧсь сьӧрсьыс вайис шабді сӧдз дӧрӧм), кучик кизя, гӧрд юра Митипер да пратьось юрсиа Митипер гӧтыр. Юр пӧла керкалы мӧд полыс эз кай, а картаын сартас кока вӧв дорӧ содіс ёкмыль кодь мӧс да Діныш Прокӧ кулак ыджда баля — Ӧпрӧсьлӧн став приданнӧйыс.

— Митипер гӧтырыс ёкмыльсӧ бара нин кыскӧ,— шмонитӧны карта водзьяссянь бабаяс Митипер гӧтыр (абу нин Ӧпрӧсиння) мӧс вылын.

Сідзи и колины вояс. Содӧм пыдди нинӧм абуыс чинны пондіс. Митиперӧс нуисны война вылӧ, да эз и волы. Вӧвсӧ Варлам пилы куим додь турунысь лои сетны, куим лун нӧшта уджавны кӧсйис дай. А локтан арнас Варлам пи Ӧпрӧсьлысь мӧссӧ нуис нелямын шайтысь.

Митипер эз ло, а Митипер гӧтыр нимыс Ӧпрӧсьлы колис ӧнӧдз на. Сійӧн и талун Кыдъюрова Ӧпрӧсиннянад став йӧз дырйи шуисны да нимкодь лои. Собрание вывсянь гортас мунӧм бӧрын тайӧ медъёна юрас бергаліс!..

"Ме — Кыдъюрова Ӧпрӧсиння, ме — Кыдъюрова Ӧпрӧсиння". Гажаджык кажитчис важ керкаыс, нимкодьджыка колис вой, небыд лоис аслас нэмӧвӧйя вольпасьыс.

Асывнас Ӧпрӧсьлы медвойдӧр мӧвп вылас уси колхозса юралысьлӧн тӧрытъя шуӧмыс:

— Кыдъюрова Ӧпрӧсиння...

Тӧрыт тайӧ кык кывйыс юрас сэтшӧма пырис, мый мӧд джын йывсьыс эз и мӧвпыштлы. Сӧмын талун дзоньнас юралысьлӧн шуӧмыс пеляс жбоньгыны кутіс:

— Кыдъюрова Ӧпрӧсиння, тэ лоан скӧтничаӧн.

И тайӧ дзоньнас кутіс кажитчыны ыджыдджыкӧн воддза кык кывсьыс, ассьыс важ нимсӧ перйӧмсьыс.

"Кыдзи и том дырйи — Ӧпрӧсиння. Абу Митипер гӧтыр ни абу Ӧпрӧсь, а Ӧпрӧсиння Кыдъюрова, кодлы колхозысь сетісны дӧзьӧритны дас вит мӧс",— мӧвпавны аслыс кутіс.

А Ӧпрӧсьлы олӧмас меддонаторйыс мӧс и вӧлі. Мед аслас омӧлик Калюшыс вӧлі, а век жӧ йӧвтортӧ сетыштіс, выйыд праздник лунъясӧ вӧлыштіс и. Ӧпрӧсьлӧн и вежаланторйыс сиктас волі кык–куим олысь. Кажитчис, мый кык мӧска олысьӧ кӧ воан — сэсся нинӧм оз и ков, сэні и став шудыс. Ӧд Калюшыс вӧлі куканясяс да кутшӧм гажа лолӧ, праздник кодь. Вот, эськӧ... да кытчӧдз мӧвпъяснад он волы, вӧтын моз. Сійӧн и талун нимкодь, пачын ломтысян пес моз жӧ ыръялӧ сьӧлӧмыс. Ӧд нэм ӧти мӧс гӧгӧрын гӧграліс, а ӧні лоӧ дас вит гӧгӧрын.

Кутшӧма ӧд керкаыс и картаыс гажтӧммыліс, кор мӧскыс воддза воас кулі. Уна синва кисьтіс, сӧмын сійӧс сылысь некод эз аддзыв. Уна синва кисьтіс Ӧпрӧсь и колхозӧ пыригӧн. Ӧд дзик нинӧм абунад абу жӧ лӧсьыд пырныд. Йӧзлӧн вӧв, плуг, телега, а Ӧпрӧсьлӧн — нинӧм. Яндзим вӧлі йӧзсьыс — сійӧн и медводз век удж вылӧ котӧртіс, медуна трудодень сылӧн век кайис.

2

Кор Ӧпрӧсь воис скӧт картаӧ — ӧдзӧсъясӧд вӧлі буретш петӧны мӧсъяс. Со — Макар гӧтырлӧн Серӧдыс, со — Иван Ӧдялӧн Сьӧдъюрыс, со — Семӧ Миш гӧтырлӧн Сьӧдпельыс,— лыддьӧдлыны кутіс Ӧпрӧсь. Быдӧнлысь мӧсъяссӧ тӧдӧ, а аслас мӧс абу. Эз вӧвлы да ӧд, дерт, абу. Кӧть век виччысь, а кулӧм Калюшыд оз пет. Медбӧрын петіс Галӧ гӧтырлӧн Визяньыс.

"А мыйла Галӧ гӧтыр?— эз кажитчы Ӧпрӧсьлы гӧтыръясӧн мукӧдӧс нимтӧмыс.— Мӧскыс сылӧн Визянь, а кӧзяйкаыс Галӧ гӧтыр. Мӧскыслӧн ним эм, а Парӧ ассьыс нимсӧ воштӧма. Мем ӧд кутшӧм нимкодь тӧрытнад лои, Ӧпрӧсинняӧн шуисны да. Абу Галӧ гӧтыр, а Егор Парӧ, Парасковья Жижева.

Мӧсъяс бӧрся петісны Кладюк, Егор Парӧ да Петыр Наста.

— Воин, Ӧпрӧсиння? Мое юкталам лок, сэсся удж сетам,— городіс Кладюк.

Унаысь нин Ӧпрӧсь гӧгӧртліс колхозса карта гогӧр, пытшкас гозмӧдысь пыраліс и, нӧ талунъя пырӧм дзик аслыссяма.

Карта — выль, муртса на эштӧдӧма. Вӧчӧма нитш вылын, выль керъясысь.

— Шоныд тані мӧсъясыдлы,— быд вуджӧртігӧн мӧвпыштлывліс Ӧпрӧсь.— Оз кынмыны, и йӧвтӧ унджык сетӧны. Видзӧдныс весиг любӧ на вылӧ.

Уси мӧвп вылас аслас картаыс. Быд кер костӧд тӧв пушкӧ–шутьлялӧ, куйӧдыс кын му кодь — черӧн керавтӧг оз шед. Мыйыськӧ ӧд Калюшыслӧн гӧныс весьт кузя волі. Тшыгйыд да кӧдзыдыд сэсся и виисны.

Тані и куйӧдтӧ ортсӧ петкӧдӧны, карта джоджыс пу, рыт и асыв весалӧны. А ӧшиньяс дзиръяӧсь, кор Ӧпрӧсьлӧн керка переводас дзиръя ӧшиньыс абу.

Карта гӧгӧрыс куйӧд чукӧръяс. Тувсовъя шондісянь руалӧны.

Мӧс юкталанінысь воӧм бӧрын Кладюк кутіс висьтавлыны, мый ковмас вӧчны Ӧпрӧсьлы.

— Тэнад ки улын лоӧ дас вит мӧс. Наысь колӧ лысьтыны 50 литр йӧв, сэки босьтан ӧти трудодень. Унджык кӧ лысьтан — трудоденьыд унджык каяс, а этшаджык кӧ — чинас. Тэныд кутасны сетны мераӧн кӧрым. Тэ сійӧс юклан мӧсъяслы. Быд мӧслӧн аслас норма. Бурджыка кӧ дӧзьӧритны мӧсъястӧ кутан — найӧ унджык и лысьтасны, сідзкӧ, и тэныд трудоденьыд унджык воас. Ӧні мунам да тэ примитан мӧсъяс.

Тадзи Кыдъюрова Ӧпрӧсиння лои кӧзяинӧн дас вит мӧс вылын.

И сетісны Ӧпрӧсьлы Макар гӧтырлысь Серӧдсӧ, Иван Ӧдялысь Сьӧдуксӧ да нӧшта дас куим мӧскӧс. Мӧсъяс Серӧдъясӧн, Сьӧдъюръясӧн, Калюшъясӧн гортаныс воліны, а тані быдӧнлӧн асланыс ним, и быдӧнлысь нимсӧ пӧвтор вылӧ гижӧма да мӧс юр водзӧ лясниас ӧшӧдӧма, а Ӧпрӧсь эз куж лыддьыны. Видлаліс пӧвторъяс — чукыль–мукыльяс, а код тӧдас, мый гижӧма: нэмнас кык рыт ликбезӧ ветліс да мӧд кыкысь гортас велӧдны волісны.

— Мый нин ми коддьӧмыслы велӧдчӧмсьыс,— шуас вӧлі велӧдысьяслы.

Тӧдтӧма мӧсъяс видзӧдлісны Ӧпрӧсь вылӧ да турун дорӧ бӧр сунгысисны.

"Тӧдмасям! Первойтӧ ӧд, дерт, тӧдтӧмтасны. Кутчысьлыны на кутам",— мӧвпалӧ Ӧпрӧсь аслыс.

Эз и тӧдлы, луныс кольны кутіс Велӧдчис Кладюклысь кӧрым сетавны, отсаліс карта весавны, рытъявылыс мӧсъясӧс юктавны бара лэччыліс, вый вӧчанінын олыштіс — и гортӧ мунны лои.

Нимкодя Ӧпрӧсь гортас муніс. Эз весиг видзчысь сылысь лым пытшкӧ вӧйласьӧмысь. Кӧті тыр ва лои.

Босьтіс сырйӧсь дора "Югыдлань" книга, кӧсйис велӧдчыштны да "Коми му озыр вӧрӧн" кывъясӧ жӧ и сувтіс. Тӧдӧ Ӧпрӧсь, мый сэтчӧ гижӧма, унаысь нин сійӧс висьтавлісны, а шыпасъяс юрас некыдз оз кольны, шырпиян моз котӧртӧны. Уси мӧвп вылас, мый Кладюк мӧслӧн лясниас дзик жӧ тайӧ медводдза шыпас кодьнас гижӧма да юрас воис: "тайӧ, бурако, "к" лоӧ. Пӧлинӧ, колхоз правлениеын ӧд татшӧм шыпассянь жӧ гижӧма вывескаыс". Гӧгыль кодь "о" тӧдіс, а коймӧд шыпас вылас дӧзмис да воліс.

— "Коми",— куйлігас нин артавны кутіс.— Буракӧ, "м" сійӧ. "Ммм". Лоӧ аски видзӧдлыны, кыдзи Марина мӧслӧн лясниас гижӧма.

3

Мӧдлун асылыс эз нин ло мукӧд лунся асывъяс кодь. Сідз жӧ шонді асыввывсянь кутіс кыпӧдчыны, пач трубаясысь тшын сюръяяс кыпӧдчисны, а Ӧпрӧсьлы кутшӧмкӧ выльтор пырис пытшкас. Унаысь садьмывліс, виччысис, оз–ӧ югды, а югыдыс нарошнӧ дыр оз во. Мӧвпсьыс видлаліс ассьыс мӧсъяссӧ, донъяліс, коді медуна лысьтӧ.

"Парӧлӧн мӧсъясыс лысьтанаӧсь вӧліны",— мӧвп вылас воис.

Арталіс тшӧтш, кыдзи аслас Калюшыс лысьтывліс. Воліс юрас, кыдзи вӧв вузалан воӧ сылӧн вӧлыс и мӧскыс тшыгъялісны. Вӧлыс кок йывсьыс уси, карта стен гӧгӧрсьыс куйӧдсӧ сёйис, а мӧссӧ медбӧръя турун чиръясӧн да криста радиӧн вердіс. Уна криста ради сэки лэдзис турун ёкмыльяс вылӧ, сеян няньсӧ шӧриӧн Калюшыскӧд юкис, вӧвсӧ вузаліс, а мӧстӧ эз эновт. Сійӧн и донасьыс–дона кулігас кажитчис Калюшыс, быттьӧ аслас олӧмыс дзоньнас куль ӧти шог сӧмын колис.

"Кыдзи нӧ, пӧлинӧ, трудоденьсьыс? Мӧскыд ӧд оз быдон ӧтмында лысьтыны. Менам, гашкӧ, ставыс омӧля лысьтысь лоас, а мӧдлӧн — ставыс бур".

Сиктын пачьясысь сюръяясӧн тшын кайӧ, а Ӧпрӧсь ассьыс пачсӧ эз ломты.

"Асъя идрасьӧм бӧрти вола да ломтышта",— аслыс шуис петігмозыс.

Вӧлі водз на. Ӧпрӧсь воис скӧтничаяс оланінӧ да сэн сӧмын стӧрӧжика Марпа ыджыд ныргорӧн узьӧ, эз и садьмы Ӧпрӧсь пырӧм шыас. Мӧд мортӧн локтіс Иван Ӧд я — идрасьысь.

— Тэ тай, Ӧпрӧсь, талун водз. Эн на усьлась, регыд тэныд мустӧммас тайӧ,— партукасигмозыс сійӧ кутіс кайтны.

— Ме ог уна босьтӧм ради. Сетісны ӧд мӧсъястӧ да, бура найӧс колӧ видзны.

— Бура нин тан видзасны да. Со ӧд, ми локтім, а Кладюкыд узьӧ на. А мӧсъясыд баксӧны, кӧрым корӧны. Прӧстӧ ӧд куим куканьыд эз кув.

— Кӧть ӧд и сё мӧскыдлӧн куимыд кулі,— воча сувтіс Ӧпрӧсь.— Тась со куим ӧтлаысь кулі да тыдалӧ, а важӧн вель уналӧн куканьыд вӧлі кулас да огӧ и тӧдлӧ.

Эз, буракӧ, кажитчы Ӧпрӧсьлӧн воча сувтӧмыс Иван Ӧдялы: клёнӧдчыны кутіс ведраясӧн, весиг Марпа садьмис.

"Мӧстӧг олысь морттӧ татчӧ кӧть мед эз нин индыны,— аслыс скӧралӧ Ӧдя.— На помысь бурыд оз нин ло, эз на матыстчывны унджык мӧсъяс дорас да. Сідз жӧ ӧд локтӧма да велӧдны кӧсйӧ, быттьӧ прамӧй морт".

— Мый нӧ та воддза?— синсӧ кутіс гудйыны Марпа.

— Он кӧ ӧд водз лок, Ӧпрӧсьяслы трудоденьыд этша каяс,— петігмозыс шуис Ӧдя.

— Мый нӧ талун Ӧдяыс лоӧма? Век на медбӧръяӧн волывліс,— дивуйтчыны кутіс Марпа.— Кутшӧм пытш сылы талун пырӧма? Со, буракӧ, и мукӧдъяс воӧны.

Нимкодясьӧ апрель тӧлысся шонді ас югыднас, лым эж выв бисер эшкынӧн дзирдалӧ. Асывлӧн нимкодьыс пырӧ картаӧдз. Мӧсъяс и то гӧгӧрвоӧны тулыстӧ. Юны лэччигӧн исалӧны кушинъяс, оз пырны картаӧ гож водзысь, а куканьяслӧн чаньяслӧн моз кокъясныс бринькъялӧны. Бӧжнысӧ торгӧдӧмӧн котралӧны карта гӧгӧр. Том вир–яйыд корӧ вӧрӧм.

И мӧдісны Ӧпрӧсьлӧн лунъяс визувтны тувсовъя моз жӧ ӧдйӧ. Быттьӧкӧнӧсь и шондіыс петавлӧ, медым сӧмын Ӧпрӧсьлы сідз нин гажа лунъяссӧ гажӧдыштны. Кузьджыкӧсь лунъяс овлӧны, кор мӧвп вылас волас Ӧдялӧн медводдза асывнас Ӧпрӧсьлы кайтасьӧмыс. Сэки забеднӧ лолӧ аслас вӧвлытӧм шуд вылӧ. Забеднӧ сійӧн, мый нэм оліс да некутшӧм шуд эз вӧв. Ӧні со сьӧлӧмсяньыс кӧсйис уджавны да сэки шуасьӧны.

— Мед, колӧкӧ, татчӧ эз индыны,— шуис бӧрвылас аслыс.

Сӧмын медым вештыны пуктӧм надеясӧ, нӧшта зільджыка кутіс гӧгравны мӧсъяс гӧгӧр, ассьыс нэмӧн чӧжсьӧм мелілунсӧ пуктыны налы. Мӧсъяс быттьӧ сійӧс гӧгӧрвоӧны, кок шы сертиыс нин тӧдӧны сылысь локтӧмсӧ. Первой ӧти, сэсся мӧд да на бӧрся мукӧд кутісны унджык йӧв сетны. Дас куим лысьтысь мӧс кутісны нин сетны квайтымын литр. Нӧшта лёкӧсь лоины синъяс Иван Ӧдялӧн.

"Честьӧ уськӧдчӧ, пуктісны скӧтничаад да. Менӧ небось век ӧтдортӧны",— лёкало Ӧпрӧсь вылӧ.

Сійӧн и Ӧпрӧсь мӧсъяс дорті лёкджыка весалӧ, мукӧддырйиыс оз чышкысь, Ӧпрӧсьлы лоӧ сійӧс вӧчны. Ӧтчыд весиг норасис Кладюклы.

— Ладнӧ, ме сёрнита,— шуис Кладюк.— А тэ эн пов сыысь. Сэсся тэнад, Ӧпрӧсь, эм ӧти лёктор — он куж йӧв вайӧмтӧ мӧсъясыдлысь лючкиа пасъявны. Талун тэ дорӧ культармеечӧс ыста да заводит велӧдчыны.

"Мыйысь и лӧгалӧ ме вылӧ Иван Ӧдяыс?— мӧвпалӧ аслыс Ӧпрӧсь.— Ме сылы нинӧм на лёксӧ эг вӧчлы. Ме ӧд эг тай ачым пуксьы, мед колӧкӧ сійӧс эз чӧвтны скӧтничасьыс. Бура кӧ уджаліс— эз небось чӧвтны. Меным тані кажитчӧ уджавныс да ог тон пышйӧмӧн пышйы".

Унаысь дум вылас усьлӧ Калюшыс, Митиперыс, став олӧмыс. И медыджыд шогӧн аслас олӧмысь кажитчӧ Калюшыслӧн кулӧм. Калюшыскӧд быттьӧ куліс и олӧмыс дзоньнас. Ӧні мӧсъяс гӧгӧрын гӧгралігӧн унаысь юрас волӧ мӧвп: "Ок, эськӧ, аслам кӧ тайӧ ставыс. Эськӧ ас керка помынӧсь кӧ тайӧ ставыс, ас картаынӧсь ко". Сӧмын сэк жӧ ыджыдджык мӧвп воча сувтас да вевттяс воддзасӧ: "Гашкӧ, сэки ставыс Калюш моз кулӧны да, гашкӧ и, олӧмыс абу Калюшын да. Вӧлі тай вӧв да Варлам пи гидняӧ кайис, мӧс — кулі, а выльсӧ лӧсьӧдӧмыс тӧлысь судзӧдӧм кодь жӧ. Лоӧ нин, буракӧ, кык баляӧн нэм коллявны". Шогӧ усьлӧ Ӧпрӧсь, кор став олӧм туйсӧ казьтыштас. Кык баляа олысьӧдз овмӧдчис! Вӧлі Митипер, вӧлі вӧв, мос, баля, а став пыддиыс лоис кык баля.

"Коні шудыс? Тадзтӧ ӧд кулан да гортъяд куйлігӧн забеднӧ лоӧ ас олӧмыд вылӧ,— медбӧрын шуас.— Дай Калюшын–ӧ шудыс?"

Унатор йылысь мӧвп кайлас, унакӧд окота сёрнитны. Унджыкысь кутіс ветлыны собраниеяс вылӧ, кывзыны сэсь сёрнитысьяслысь.

Ӧпрӧсь нэм чӧжыс чайтіс, мый быд мортлӧн эм аслас горт, аслас керка–карта, мӧс–вӧв, ыж–баля, аслас эмбур, коні мортлӧн став шылльӧ–мылльӧыс чукӧртӧма. И ковмас кӧ кытчӧкӧ мӧд местаӧ вешйыны — ставыс найӧ кутасны вӧтчыны кузь бӧжӧн. Дай став олӧм чӧжыд тайӧяс кузь бӧжӧн вӧтлысьӧны. Сэтшӧм бӧжӧн, кодӧс некытчӧ некор оз позь кольны. И тайӧ бӧжас мортыс ачыс ставнас: аслас уджнас, олӧмнас, сямлуннас, зільлуннас да овны кужӧмлуннас.

А ӧні кутіс тыдовтчыны, мый мортлӧн олӧмыс абу тайӧ бӧжас, а кытӧнкӧ мӧдлаын. Тайӧ бӧжыс весиг кыскӧ вӧлӧм мӧдарӧ. Оз лэдз мунны сэтчӧ, кытчӧ тэныд колӧ, оз лэдз овны ас окотасьыд, кыдзи тэныд колӧ, кыдзи сьӧлӧмсяньыд кӧсъян эськӧ овны. Нэмыд тайӧ бӧжсӧ видзӧм могысь и лоӧ мырсьыны, пӧсь кисьтны, вын бертны, лысьӧм жугӧдлыны, синва кисьтны, кытчӧдз мукӧдъяс татшӧм жӧ бӧжӧн оз ӧвтыштны да уланыс сюркнявны, кыдзи Ӧпрӧсьӧс сюркнялісны.

Сьӧкыд кажитчыліс Ӧпрӧсьлы ставсӧ тайӧс казьтывны. И медым сійӧ мӧвпъяссьыс мездысьны, пыралас Кладюк діно, мукӧд скӧтничаяс діно.

4

Медгажа кад скӧтничаяслӧн лун шӧр гӧгӧр. Мӧсъясӧс вердӧма–юкталӧма, лысьтӧма, весалӧма, асъя йӧв сдайтӧма. Рытъявылӧдз мыйкӧ дыра прӧстӧсь. Тайӧ кадас сёрнияс, венъяс, ошйысьӧм да мӧда–мӧд вылӧ вештасьӧм.

— Тэнад, Парӧ, кымын литр лои?

— Кызь кӧкъямыс. А тэнад?

— Менам этша. Кызь квайт.

Тайӧ кадас мӧсъясӧс ёна сутшиктӧдлывлӧ. Быд мӧскӧс казьтывласны. Кодӧс лёкӧн, кодӧс ошкӧмӧн — быдӧнлы мыйкӧ мындаӧн сюрӧ.

— Этша? Менам кызь кыкысь вылӧ эз на кайлы. А рытнад кызьыс муртса лолӧ,— норасьӧ Настасся.

— Лёка, сідзкӧ, видзан,— шыасьӧ Кладюк.— Ӧпрӧсьлӧн со талун на комын кык литр.

— Сылӧн ӧд мӧсъясыс бурӧсь.

— Некутшӧм бур абу. Бура видзӧ, сійӧн и уна вавайӧны.

— Менсьым бара кӧть кыдзи видз, таысь уна оз вайны. Трудодень некутшӧм лунӧ на эз кайлы.

— Мыйла нӧ Иван Ӧдялӧн сійӧ жӧ мӧсъясыс комынсӧ некор эз сетлыны, а Ӧпрӧсьлӧн сетӧны? Бура дӧзьӧритӧм сайын. Тіян кӧрымныд таляссьӧ, лёка вердад...

— Ӧпрӧсь ӧд уна кӧсйӧ куравны да...

— Мыйла куравны? Радейтӧ мӧсъясӧс да сьӧлӧмсянь уджалӧ. Кӧрымыд сылӧн оз ӧбледясь.

А Ӧпрӧсьлы нимкодь, мый сы йылысь сёрнитӧны, важӧн зато уна серавлісны. Не век жӧ ӧд ӧтарӧ.

— Оз ков сідз–тадз видзӧдны удж вылад. Сідз нин ми планнымӧс огӧ тыртӧ. Мый вӧсна? Чайтад, мосъяс оз вермыны сетны? Огӧ на бурасӧ видзны найӧс кужӧ, вот мый...

— Вернӧ, Кладюк,— торкис Парӧ,— нинӧм лёкавны Ӧпрӧсь вылӧ, бура кӧ сійӧ уджалӧ. Морт зіля уджалӧ, а ми сійӧс видам.

— Сійӧ и эм, бабаяс. Миянлы тешкодь кажитчӧ трудоденьтӧ ӧнія ногӧн арталӧмыд. Чайтан, мый тадзинад оз ло лючки. Ӧпрӧсинняыд со петкӧдліс пример. Миянлы колӧ ставнымлы сідз уджавны. Вердчӧмыд миян вывті на лёк, таскайтӧм кӧрымтӧ. Норасям этша турун вылӧ, а асьным ог кужӧ вердчыныс. Мӧскыдлӧн ӧд йӧлыс кыв йылас.

А картаын уджыс збыль эз вӧв зэв бур. Мӧвп вылас воис Кладюклы, кутшӧма вӧлі мӧсъясӧс видзӧны, кор сійӧ татчӧ локтіс. Быд скӧтничалысь удж арталӧны мӧс лыд серти. Кутшӧма видзӧны — оз артавсьыны. И медсьӧкыд торйӧн Кладюклы лоис йӧв вайӧм серти удж арталӧм. Эз ӧд весьшӧрӧ Кладюк вӧв курс вылын, эз весьшӧрӧ куим тӧлысь велӧдчы. Ыджыд зыкӧн муніс медводдза производственнӧй совещание.

— Кыдзи йӧв лыд серти? Менам кӧ став мӧскыс сувтас?

— Кыдзи быд мортлы ӧткодь мӧссӧ сетан?

Зыкӧн, нӧ лои венны. Сэк жӧ Иван Ӧдяӧс лёка уджалӧмысь лои вештыны скӧтничаысь идрасьысьӧ. Выль йӧзӧс вайисны мӧсъяс дінӧ. Ӧпрӧсьӧс тшӧтш и.

Ӧні на весиг важыслӧн дукыс абу дзикӧдз бырӧма.

— Ме и шуа, бабаяс, мый миянлы колӧ кыпӧдны удж. Кымын уна государстволы вый сетам, сымын уна и сійӧ миянлы кутас сетны...

— Мс, Кладюк, пета панласьны Ӧпрӧськӧд,— бара на торкис Парӧ.— Ударничаӧн лоа.

Надзӧник, нӧ мунӧ водзӧ удж. Сійӧн и нимкодь Кладюклы. Нимкодь сійӧн, мый картаас удж бурмӧ, мӧсъяс мичаджыкӧсь лоӧны, а колхозса юралысь быд лун ошкӧ:

— Бур, бур, Кладюк. Регыд быд лунъя план кутам тыртны.

— Тыртам, Ёгорьевич. Ми нин мыйкӧ огӧ вӧчӧй помӧдз! Эг на шӧрас некытчӧ сувтлывлӧй.

5

Чӧскыдӧсь тувсовъя войяс. Нӧшта нин чӧскыдӧсь татшӧм войясыс кажитчылісны Ӧпрӧсьлы том дырйиыс. Пуксяс вӧлі рытйысьӧм бӧрад ас жытник водзаныс да мӧвпавны кутас. Мӧвпалӧ, кыдзи коркӧ сійӧ кутас том зонмӧс радейтны. Зонмыс лоӧ ён, паччӧр кодь морӧса, восьса синьяса, вына сойяса. Вермасны бара сэтшӧм сойясыд уджавныд. Кутлас зонмыд да сьӧлӧмыд вӧрӧмсьыс дугдылас. Сэсся верӧс сайӧ сійӧ зонмыс сайӧ Ӧпрӧсь мунас, выль керка лэптасны, вӧв лӧсьӧдасны да сэтшӧма овмӧдчасны, мый мукӧд вежалӧмпырысь кутасны кайтны:

— Со ӧд кутшӧма Ӧпрӧсинняыд овмӧдчис! Чассьӧ жӧ, сэтшӧм мужикыд сайӧ муніс да.

И став тайӧ мӧвпъясыс мӧдар путкыльӧн путкыльтчисны. Некод сэтшӧм кывъяссӧ оз шу. Некытчӧ дай нинӧм вылӧ вежавныс. Важ керка пӧв вылад ӧмӧй да сісь стын вылад вежалан?

Уси тайӧ ставыс тӧд вылас да петіс карта пос вылӧ. Сэтшӧм жӧ еджыд вой, кыдзи и дас сизим во сайын. Сӧмын сэки сикт горулас эз вӧвлы ыджыд картаыс, коні олӧ кӧкъямысдас мӧс, код пиысь Ӧпрӧсь киын дас вит, да турун лэптан поскыс Чибльӧга шор пос кузя жӧ кузь. Эз вӧвлы эськӧ эсійӧ выль гидняыс, эз вӧвлы тонӧ муртса тыдалан выль школаыс, кресттӧм вичко юрыс. Эз вӧвлы и машинаяс видзан эсійӧ сарайыс. Эз вӧвлы вый заводыс, кыдз сійӧ... сепараторыс да маслобойкаыс. Кутшӧм али сэки машинаяс видзанін, став сиктас кӧ сӧмын Варлам пилӧн вӧлі вурсян машина.

Талун Марпа пыдди Ӧпрӧсь кольччис вой узьны. Мый ӧд керан, окота лоӧма мортлы гортас узьны да.

Эзысь тасьтіӧн ӧшйӧма сикт весьтӧ тӧлысь. Ыджыд сярикӧн пӧшти тӧлысь дорӧдз кайӧма важ вичко юр. Вӧсньыдик бедь пӧлӧн йылас нюжӧдчӧма флаг. Весиг сылӧн гӧрдыс тӧдчӧ тӧлыссянь. Сэтшӧм лӧнь, мый лолалӧмсо мӧсъяслысь кылӧ Ӧпрӧсь.

"Мый и ме лёксӧ вӧчи Иван Ӧдяыслы?— бара мӧвп вылас воис кодкӧ лунъя сёрниясыс.— Ме татчӧ эг вӧзйысь, ог аслым лысьты. Аттьӧ кӧть Кладюклы, быд здук дорйӧ да. Мед нӧ и сакӧ, сы вылӧ ме ог жӧ видзӧдлы–а. Ачыс эз куж уджавныс да ме вылын лёксӧ кӧсйӧ песны".

Кылӧ, кутшӧмкӧ мӧс надзӧникӧн ымӧстіс.

— Мый нӧ тайӧ? Парӧ мӧслӧн куканясян кад волі, а ачыс нинӧм эз висьтав. Колі жӧ ӧд висьтавны.

Кылӧ, мӧдысь ымӧстіс сійӧ жӧ мӧскыс.

Муніс куйлысь мӧсъяс дінті мӧдар помас, лэдзис гӧрд сера мӧссӧ гез йылысь.

Мам синъясӧн видзӧдліс Ӧпрӧсь вылӧ мӧс. Сэтшӧм корана синъясӧн, кутшӧмӧс Ӧпрӧсь некор на эз аддзыв.

— Мый нӧ зӧлӧтаыслы колӧ? Мый нӧ аканьыслы колӧ? Мый нӧ донаысы колӧ?— пакъяссӧ малалігтырйи кутіс кайтны Ӧпрӧсь, а аслас неуна синваыс оз пет.

Мӧслӧн пакъясыс пӧльтӧм гадь кодьӧсь. Ӧпрӧсь личкыштіс да быдсӧн ружтыштмӧн мӧслы лои — нора–нора бакӧстіс, быттьӧ ассьыс мамсӧ корис.

— Мый нӧ зӧлӧтаыслы колӧ?— бӧрдӧм сорӧн нин шуис Ӧпрӧсь, а ачыс котӧртіс ӧдзӧслань. Сӧмын пыр жӧ бӧр бергӧдчис да лэптіс мӧслысь бӧжсӧ...

...Ачыс Ӧпрӧсь омӧля тӧдӧ, мый сэсся волі. Помнитӧ, быттьӧкӧ кинас тшӧтш кыскис, малаліс пакъяссо, ниртіс кынӧм увсӧ. Кывліс, кыдзи тшӧтш мукӧд мӧсъяс бакӧстлісны. Кор нин ставыс ланьтіс да Ӧпрӧсь асас воис — мӧс зэв зіля вӧлі нюлӧ ныр улас куйлысь гӧрдов сера куканьӧс. Малыштны кӧсйис куканьсӧ, нӧ мамыс нырнас вештіс сылысь кисӧ.

Петіс карта водзӧ — асыв...

Медводз локтіс Кладюк.

— Нинӧм эз вӧв?— юаліс.

— Машкаыд кукпи вайис.

— Чӧв? Некодӧс эн корлы? Колі ӧд менӧ чукӧстны...

* * *

Лун шӧр гӧгӧрын правлениеысь воис Кладюк.

— Ӧпрӧсиння? Правление шуис тавойся кукпитӧ тэныд сетны премия пыдди бура да сьӧлӧмсянь уджалӧмысь. Ачыд тані быдты, мӧсъястӧ видзигмоз, бура дӧзьӧрит, мед ён мӧс лоӧ. Мый нӧ тэ? Оз–ӧ синва пет, Ӧпрӧсиння? Мый нӧ тэ? Мыйла нӧ бӧрдан? Мый нӧ, Ӧпрӧсиння?

— Нинӧм... ме... сідз...

— Кысь сідз, бӧрдан да. Мый нӧ лои?

— Ме... радӧйла... зэв нин тэ, Кладюк, бур...

— Абу, Ӧпрӧсиння, ме бур, а ми бурӧсь. А тэ эн бӧрд. Эштылін нин ӧд нэм чӧжнад бӧрднытӧ.

— Сійӧ и эм... Рад лои, а важ синваясыс мӧвп вылӧ воисны да ӧні радӧйла петіс...

...И ставыс тайӧ заводитчис колхозса собрание вылын...

1932.

Иван Изъюров