Геннадий Федоров · ЫТВА ДЫРЙИ · висьт (1933)

I

Сборник 1987 года Фёдоров Геннадий Александрович чужиc 1909 воӧ Троицко–Печорск сиктын. Помаліс мӧд ступеня школа да Усть–Сысольскса педтехникум. Уджаліс редакторӧн Коми книжнӧй издательствоын. Сэсся 30–ӧд воясӧ заочнӧя помаліс А.М.Горький нима литературнӧй институт. Медводдза висьтъяссӧ Г.Фёдоров гижліс 1928 воын, а нёль во мысти йӧзӧдіс коми литератураын медводдза повесть "Сиктса асыв". Паськыда тӧдсаӧсь сылӧн повестьяс "Колхозницаяс" да "Трактористка Василиса", романъяс "Кыа петігӧн" да "Востым". Великӧй Отечественнӧй войнавывса участник. Кызь во чӧж (1948—1968) веськӧдліс коми гижысьяслӧн организацияӧн. СССР–са писательяс Союзын член 1938 восянь. Коми АССР–са И.А.Куратов нима Государственнӧй премияа лауреат. РСФСР–са культура юкӧнын заслуженнӧй уджалысь, Коми АССР–са народнӧй писатель. ЫТВА ДЫРИИ (мукӧдлаас: "Ытъя ва вылын"). Печатайтӧма "Ударник" журналын 1933 вося #5–6, 1933 воын "Бертӧдчис" нима сборникын, "Выль Войвыв" литературно– художественнӧй альманахын (1933, #2/8), "Страна корӧ вӧр" (1934) сборникын. Роч кыв вылын публикуйтӧма "Шагает Север" (Архангельск, 1934) сборникын да "Одинокое дерево" юрним улын "В парме" (М., 1936) сборникын.

Коді пуктывлӧма татшӧм нимсӧ куръялы, некод оз тӧд. Тӧдӧмысь, важ чери кыйысьяс либӧ тувсалысьяс. А вильшасян модаыс эм сылӧн. Кос ваӧн кӧ — самӧй кулӧмасянін кодь. Берег пӧлӧныс бадьяс, кузь турун. Сэті ваыс вӧргаӧд моз визувтӧ: кыркӧтшъяс джуджыдӧсь. Сӧмын тай зэртӧ оз радейт. Муртса кӧ зэрыштас, пыр и босьтчас вилыпасьны. Быгзяс, гудырмас да син водзад туӧ.

Татшӧми сійӧ кос ваӧн. А ӧні ӧд ытъя ва. Муртса на йиыс удитіс лэччыны юяс йылысь, Вильыш куръятӧ он и тӧд. Шуньгӧ гӧрдов нюр ва, бадьяслӧн сӧмын йывъясыс тыдыштӧны. Ещӧ кӧ метр саяс туас, бердасны и сёй кыркӧтшъясыс. Но шоча, зэв нин шоча ваыс петавлӧ кыркӧтшъясысь.

Тайӧ Вильыш куръяӧ и локтісны Выль Шуд пӧчинокысь вӧйтыр. Найӧ— нёльӧнӧсь: Гурей Ӧльӧш, Проньӧ ая–пиа да Пыста Иван.

Локтан лунас Гурей Ӧльӧш дыр сулаліс куръя вомын. Катыдынджык — запань. Сӧй кыза цинкаяс тывйыштӧмаӧсь уна тысяча кер. Водзын сэсся оз нин тыдав ваыс: ӧтарӧ керъяс, керъяс да керъяс...

Коли некымын лун. Быд асыв шондіыс петӧ нӧрыс сайысь — дзирдалӧ, гажӧдӧ ывласӧ. Дай и тайӧ лунӧ небесаыс вӧлі мыськӧм блюд кодь. А вӧрыс — эзысьӧн лӧсталӧ да шувгыштӧ. Оз поводдя дырйи моз лёкысь шувгы сійӧ, а зэв небыдика ылысь кылан лӧсьыд музыкаӧн. Кӧнкӧ кылӧ чер триньгӧ, кӧнкӧ тувъясьӧны, кер кыскӧны. Унджык уджалысьясыс ӧтпӧлӧсаӧсь. Дай ваыс татшӧм гажа луннад абу повзьӧдчана лӧг, небесаыс кодь жӧ кельыдлӧз да шыльыд, кӧть кадриль йӧкты веркӧсас.

Найӧ — нёльӧнӧсь. Быдӧнлӧн аслас мода, аслас характер. Медводз синмад шыбитчӧ со эсійӧ мортыс, коді тай чирк моз чеччалӧ лайкъялана керъяс вывті. Ляпкыдик тушаа, тэрыб синъяса. Куш сылӧн и кылӧ лэчыд гӧлӧсыс:

— Но, босьтам!.. Кыскӧ, топӧдӧ! Ак, семь–восемь!..

А ёна жӧ пельк морт. Мукӧдлаті керъясыс косталӧмаӧсь, а сылы нинӧм — пытш кодь. Зэв нин кок пӧвнас бузгысьлас либӧ багыр вылас кымынь тасасьлас.

— Бара на эг вӧй,— шуыштас да бӧр чеччас. Тайӧ и эм Пыста Иваныд. Сы вылӧ кӧ видзӧдлан, тадзи мӧвпыштан: "Таысь шуда мортыс абу нин вӧльнӧй свет вылас". Бокӧвӧй морт кӧ, тайӧс чайтас бригадирӧн: "Со пӧ тай коді веськӧдлӧ, командирныс пыдди, буракӧ". А збыльысьсӧ, Гурей Ӧльӧш бригадирыс. Сюся кӧ кыйӧдны на борся, казялан: абу уджаныс сӧгласыс. Пыста шуас тадз вӧчны, а Гурей аслысногӧн бергӧдас. Но зык абу. Пыста быттьӧ оз и казявлы нинӧм. Гашкӧ и гӧгӧрвоӧ да оз петкӧдлы — код тӧдас мортлысь думсӧ.

Гурей Ӧльӧш сійӧ дзик мӧд: оз чеччав, оз шӧйт, зумыда тувччалӧмӧн ветлӧдлӧ, ньӧжмыдика да лабутнӧя вӧдитчӧ багырнас.

Сук синкымъяса, тшӧтшӧдӧм укса — пыр и торъялӧ мукӧд дядьӧясысь. Германскӧй вӧйна вылысь локтӧмсянь нин сійӧ быд недель бритчӧ — дас вит во чӧжӧн ёна эз и вежсьы. Гортас эм карточка, салдаталігас снимайтчылӧма: тшӧтшӧдӧм уска жӧ, "руки пӧ швам", кокардаа картуза, юрсиыс кудритчӧма да чужӧмыс томджык вӧлӧма.

Пӧчинокас Гурей Ӧльӧш первӧй мортӧн овмӧдчис. Сылӧн вӧлі аслас мӧвп, дай ӧні на тайӧ мӧвпсӧ видзӧ. Дас вит во — абу дзоля кад. Уна ва визувтіс, олӧмыс нёль пӧв вежcис. А сылӧн пыр ӧти мӧвп... Сы вылӧ видзӧдӧмӧн ещӧ морт–мӧд кайисны Выль Шуд пӧчинокӧ, накӧд тшӧтш и Пыста Иван. Ставныс шуд корсьӧны — крестьянскӧй шуд! А нырнуӧдысьнас налӧн — Гурей Ӧльӧш.

Кор лои пурлы лӧсьӧдӧма пыдӧс рад, артельӧн кыскисны ут да тасалісны керъяс вомӧн, Гурей Ӧльӧш сатшкис багырсӧ да пуксис:

— Шойччамӧ!— шыасис небыд гӧлӧснас. Этатшӧм зумыш чужӧма мортлӧн да небыд гӧлӧс!..

— Бара на тулыс локтіс. Крестьянинлы — пӧльза!— берег пӧлӧн синъяссӧ новлӧдліг гарыштіс Ыджыд Проньӧ. Коркӧ, тыдалӧ, пистиӧн сійӧ висьлӧма: чужӧмыс сера, быттьӧ тӧрӧканъяс сёйӧмаӧсь. Пиыс — Ичӧт Проньӧ — батьыс кодь жӧ. Сылы кӧ ӧшӧдны батьыслысь тошсӧ — он и тӧд, коді кодыс.

— Да, семь–восемь! Нелямынӧд тулыс нин шуд корся, а оз сюр,— юрнас пыркнитіс Пыста Иван.— Важӧн олӧм ӧмӧй вӧлі менам? Нэм чӧж ассьым шуд корси — эг аддзы! И пӧрысьми...

портрет Геннадия Федорова (1979),
художник Энгельс Козлов

— А тэ вот висьтав меным, кытчӧ та мында вӧрсӧ нуӧны?— мӧвпалыштӧм бӧрын юаліс сылысь Ыджыд Проньӧ.

— Кытчӧ?— гажаа шыасис Пыста.— Эстчӧ нуӧны,— индіс кинас вӧр сайӧ.— Заводъясӧ, стрӧйтчанінӧ. Ӧні ёна пӧ тай стрӧйтчӧны.

— Но и мед стрӧитчӧны, а ми кыдзкӧ–мыйкӧ асьным...

— Стой, другӧ!.. Ме мӧд ног чайта: крестьяниныдлы унатор колӧ,— мӧвпыштӧм бӧрын чорыда шуис Пыста.— Ситеч, майтӧг, карасин... Плугъяс, машинаяс. А кысь локтӧ ставыс тайӧ? Сэтысь, заводъясысь. Сэні — техника!

— Сідз, техника, шуан! А мый тэд пӧльзаыс техникасьыд? Тэа–меа единоличникъяс. Колхоз кӧ — да эськӧ!

— А ме, гашкӧ, колхозын жӧ кӧсъя лоны да,— ышловзис Пыста.— Гашкӧ, ме тайӧ надеяӧн и ола ӧні?— и ланьтіс. Тайӧ абу нин ӧнтайя визув Пыста. Оз нин вӧрсӧдчыны синъясыс — зумышӧсь, стрӧгӧсь. Чужӧм кучикыс везйӧн–везйӧн чукыртчис, быттьӧ ныж емӧн сэт гыжъялісны.

— Менӧ корӧны... Лэччы пӧ пӧчиноксьыд. Миян пӧ колхоз котыртчӧ,— чӧв олыштӧм бӧрын гарыштіс Пыста Иван.

— Но? Мый?— бокӧ видзӧдӧмӧн юаліс Гурей Ӧльӧш. Синъясыс чепосйисны Пыстасянь Проньӧ ая–пиа вылӧ.

— Мыйкӧ тай век на жаль пӧчинокным... "Выль шудным",— курыда нюммуніс Пыста Иван.

— Оз и ков,— шуис Ыджыд Проньӧ. Пиыс вылӧ видзӧдӧмӧн сэсся содтіс:— Этайӧ менам сылань жӧ видзӧдӧ... Тӧда ӧд ме тэнсьыд думтӧ: гӧтрасян, юксян дай колхозӧ!.. А батьыд кыдз гаж ов? Сідз али мый, тэнсьыд юала? Кыдз тэ чайтан, Ӧльӧксей Петрович, колӧ али оз талы миянлысь туй талявны?

Гурей Ӧльӧш эз шыась.

— Колхозӧ миянлы колӧ пырны,— висьталіс Пыста Иван.— Артельнад мӧдджык олӧмыс. Ми вот тан уджалам, и век сьӧд пӧв вылынӧсь. А, пример, Сергейяс, найӧ... Найӧ норматӧ век тыртӧны! Найӧ — колхозникъяс!

— Таковскӧйяс!— пинь пырыс сӧдзӧдіс Гурей Ӧльӧш. И тайӧ ӧти кывсьыс ставсӧ гӧгӧрвоис Пыста Иван. Пыдӧ дзеблӧм став лӧглуныс сылӧн петкӧдчис тайӧ кывъяс.

— А ми вот уджыштам дай лэччам. Ватагаӧн лэччам дай пом! Вернӧ ӧд, Ӧльӧксей Петрович?— юаліс сылысь Ыджыд Проньӧ.

Но Гурей Ӧльӧш бара нин оз кывзы. Читісыртчӧм синъясыс видзӧдӧны посни серӧн вӧрсысь ва вылӧ, нӧ оз аддзыны. Думнас мӧдлаын — гортас, ас овмӧсас... "Пеган... Кӧйдыс... Му... Мый нин сэні? А гашкӧ, Пеганыс доймис?.."

Да! Абу тані сылӧн сьӧлӧмыс. Коли вель уна во нин сэсянь, кор кайис пӧчинокӧ да кутіс бертны мыръяс, кутіс костёръяс сотны да му кокны. Сэки вӧлі надея, сэки вӧлі уна вын. А ӧні... Синкым дорын кык ыджыд чукыр, быттьӧ ош гыжйыштӧма.

И бара дум вылас Гурей Ӧльӧшлы уси куръя нӧрысысь мича коз пу...

II

Шонді лэччӧ. Рытыв бокын алӧй югӧръяс. Юлӧн шуйга берегыс зарниӧн лӧсталӧ, а веськыдыс сулалӧ крут да видзӧдчӧ лӧнь ваӧ... Юрси оз вӧрзьы.

Контораысь петіс сотрудник да показательяс пӧв вылӧ пасйис бригадаяслысь лунся удж.

— Иван дядьлы копыр,— кодкӧ вӧрзьӧдіс Пыстаӧс. Гӧлӧс сертиыс сійӧ пыр и казяліс локтысьсӧ.

— А–а, семь–восемь, Сергей!— Пыста Иван киасис кузь тушаа зонкӧд. Сылон юрас красноармейскӧй картуз. Кор юрсӧ пыркнитлӧ, вӧрзьылӧ сӧдз юрсиыс. Гимнастёрка вӧротникас тӧдчӧны петлица туйяс.

— Видзӧда вот,— пӧв вылӧ синъяснас индіс Пыста Иван.— Ставыс тані тыдалӧ: Тіян сё дас вит, а миян сизимдас кык прӧчент. Мыйла, мися, ми век бӧрынӧсь? Шуны кӧ, Сергей, тэ гачтӧгыд на котравлін, а ме керъяс дорад бертчывлі нин. Став скуссӧ тӧда. А вот видзӧд... И забеднӧ меным ӧні, сьӧлӧмӧй пуӧ! Нэм чӧж керъяс лэдзи да кылӧді, а уджавны эг и велав! Важӧнтӧ, тӧдан–ӧ, пӧдрадчикъяслы вӧлі ми жугӧдчам. Ме сьӧлӧмнам гӧгӧрвоа: ӧні абу важ кадыд, ставыс, значит, аслыным пӧльза вылӧ. Колӧ эськӧ кык кодя уджавны, мед, семь–восемь, синсьыд би петӧ! А видзӧдлан да, весиг нормаыд оз тыр. Дерт, сэсся скӧрман! Нянь сёйнытӧ ӧд гортын вермам. Эк, ог вермы тэд висьтавны, мый колӧ! Со коні!.. Тані ставыс, семь–восемь!— сійӧ таркнитіс асьсӧ морӧсас, сэсся Сергейӧс сойӧдыс босьтӧмӧн нуӧдіс бокӧ.

— Волы жӧ, мыйкӧ висьтала... Видзӧда ме да шуа аслым: мися, Тіян котырыс мӧдджык. Кӧсъя тэнсьыд юавны мыйкӧ. Кӧсъя Ті моз жӧ! На веськыд киӧс! Аддзан гадьяссӧ? Со кыдзи варччӧма, пу кырсь кодь. Аддзан — уджысь оз пов! На, босьт, семь–восемь! А найӧс — чӧрту! Сэні абу ме серти.

— Чӧвлы, Иван дядь,— Пысталысь кисӧ кутӧмӧн шыасис Сергей.— Тэ кодь уджалысьтӧ рад босьтам. Тэ — он подведит! Тӧдам... Но колӧ думыштны...

— Мый йылысь, семь–восемь? Со ме ставнам! Али нӧ?..

— Ми аддзам: абу ладыс тіян бригадаын. Но мунны сэсь, Иван дядь, оз позь. Ачыд думышт: тэ петан, мӧд мунас, а коді кольӧ? Тэнӧ жӧ и кутасны ӧмӧльтны: со пӧ пышйис, кисьтіс бригадасӧ. Код тӧдас, кодъяслыкӧ, гашкӧ, сійӧ и колӧ да!

— А, тэ со мый йылысь!— нюммуніс Пыста Иван. Бӧр шылялісны чужӧмсьыс чукыръясыс да важ моз гажаа серӧктіс.— Ме чайті, мися, поланныд меысь: ме ӧд единоличник.

— Мый кӧть и единоличник. Гашкӧ, аски жӧ лоан ми кодь.

— Во, во!— Пыста Иван сьӧлӧмсяньыс кутчысис Сергей киӧ да кыкысь кымын чорыда пыркнитіс.— Збыль шуин, ті кодь жӧ лоа. Дай мӧд йывсьыс збыль жӧ висьталін. Ме ӧні думышті да, ачым сідз шуа: вернӧ, вернӧ, Сергей! Ыджыд Проньӧ гаралӧ нин гортас лэччӧм йылысь. А мӧдыс, Гурейыс, ок, пон!.. Тэ сійӧс он тӧд, а ме тӧда, чайтан, сійӧ уджавны татчӧ локтіс? Тю–тю... Сійӧ сӧмын стрӧка корсьӧ.

— А тэ паныдав найӧс, Иван дядь. Шум лэпты, кутасны кӧ гортлань видзӧдны.

— Со тай найӧ... Сирӧд мыръяс кодьӧсь: бурӧн он бертышт. Ме ӧд тӧда кыкнаннысӧ. Ассьым чуньясӧс моз тӧда.

Кор Ыджыд Проньӧ да Гурей Ӧльӧш матысмисны, Пыста Иван корис пуксьыны да паніс артельнӧй сёрни.

— Тӧла поводдя кӧсйӧ пуксьыны,— вӧрсысь кыа вылӧ видзӧдіг висьталіс Гурей Ӧльӧш.

— Сідз тай, буракӧ, Ӧльӧксей Петрович. Ме приметиті жӧ: шондіыс гӧрда лэччис. Кутшӧмджык лоӧ уджавнысӧ–а? Кӧдзыд тӧв кӧ, ёна и мучитчан. Кыдзи тэ чайтан, Иван?— юаліс Ыджыд Проньӧ.

— Жугӧдчӧмыд тан миян абу тай эськӧ да. Нормаяс ог тыртӧ. А горт овмӧсын кӧ небось уджалам... аслыным,— ылӧсас гартыштіс Пыста Иван.

— Вернӧ, Иван... Тэа–меалӧн крестьянскӧй сьӧлӧм,— шуис Гурей Ӧльӧш.— Пӧтка тай сійӧ ас поз вӧснаыс тӧждысьӧ.

Пемдӧ. Кымӧр пласт гундыр моз личкысис кыа вылӧ. Сьӧдӧдіс куръя ва. Сэтшӧм жӧ сьӧдӧсь Гурей Ӧльӧшлӧн синъясыс.

— Дерт, быдӧнлӧн миян эм кутшӧмкӧ овмӧстор: кодлӧнкӧ ыджыдджык, кодлӧнкӧ сідз–тадз,— сёрниӧ пырис Сергей.— Сэсся и корсям сэсь куш ассьыным пӧльза. Эм ӧд ещӧ мӧд, ыджыдджык да коланаджык. Со, тані вӧр. Коді кылӧдас, огӧ кӧ асьным? Вӧрыс миян, государстволӧн. Асьным ми кӧзяева. Кутшӧм нӧ кӧзяин оз кут тӧждысьны ас овмӧс вӧснаыс? Шуам, тэ, Прокӧ, он небось вундытӧгыд коль няньтӧ. Он некод вылӧ надейтчы.

— Дерт. Да ӧд, Сергей, государствоас абу куш ме ӧтнам.

— Государство кӧ гӧль, и тэ гӧль. Кысь тэ босьтан плугтӧ да косатӧ, чертӧ да чарлатӧ? Мӧвпыштлы ачыд, Прокӧ дядь.

Эз аддзы вочакыв Ыджыд Проньӧ. Видзӧдӧ сьӧд кымӧр вылӧ да нускӧ. Тӧдчӧ, изкиясӧн юрас бергалӧны сьӧкыд мӧвпъяс. Став олӧмыс сылӧн сэні изсьӧ. Сэтшӧм веськыда, лючки содз тырнас Сергей пыраліс сылы сьӧлӧмас, пузувтіс нэмӧвӧйя дойсӧ, гудыртіс мам йӧвкӧд виръяяс пырӧм олан серсӧ. Ӧні корӧ воча кыв.

Сьӧкыда, сьӧкыда Проньӧ лэптіс юрсӧ.

— Сідзкӧ... Колӧ эновтчыны курӧг позъяссьыным? Чӧрту ставсӧ ыстыны, сэсся мӧдӧдчыны ӧтувъя пӧльза корсьны?..— Друг лэптіс гӧлӧссӧ.— Нет, Сергей!.. Ті менӧ энӧ кыскӧй. Меным дона аслам кучикӧй. Мед кӧть варччӧм да гаддьӧсь кучикӧй, а дона!..

— Дерт жӧ,— уссӧ шылькнитіс Гурей Ӧльӧш.— Мӧдджык кадӧ миян чужсьылӧма, мӧд и сёрни.

— Вернӧ, Петрович, вернӧ. Ми — пӧрысь йӧз, оз позь дивитны,— кокниа лолыштіс Проньӧ, быттьӧ тайӧ и колӧ вӧлі вочакывйыс.

Бадьяс пӧвстӧд шаркнитіс тӧвру, посни серӧн котортіс куръя вомӧд.

Кышӧдчысь бадь коръяс вылӧ видзӧдіг Сергей бара пондіс сёрнитны.

— Курӧг позйыд абу шыбитанатор, Прокӧ. Овмӧсыд ас местаас коланатор. Колӧ сідзи лӧсьӧдчыны, мед аслыд пӧльзатӧ босьтан дай ӧтувъясӧ он падмӧд. Делӧыс зэв прӧстӧй...

— Пӧрысь лыясыд пӧ рӧшкыдӧсь,— бокӧ видзӧдӧмӧн шыасис Гурей Ӧльӧш.— Чегасны кӧ, бӧр оз нин сюртчыны.

Тӧвныр чорзьӧ. Мукӧддырйи ӧдӧбӧн личкысяс бадьяс вылӧ да талялӧ. Рытъя горас мичаа кылӧ мӧдлапӧвса вӧрлӧн шувгӧмыс.

Куръя нӧрысын сулалӧ коз. Сійӧ пыркӧдӧ тугансӧ гыалысь юлань, шенасьӧ ён лапъяснас. Мукӧддырйи коз нора дзуркнитлӧ вуж бердтіыс. Век на кӧсйӧ овны. Век на важмоз кӧсйӧ вермасьны поводдякӧд.

III

Кымӧръяс вайисны зэр. Дзонь сутки швальгис, сэсся тӧкӧтьӧ кобыштіс, нӧ кымӧръяс эз на бырны. Найӧ стаяӧн–стаяӧн шуньгӧны уліті. Вӧр рудмис, подулӧдзыс кӧтасис.

Вильыш куръялӧн сямыс регыд и тыдовтчис. Первӧй кутіс кылавны быг, сэсся быдсяма ёгыс. Нӧшта на гудыр лои ваыс.

Сутки джын мысти ва босьтчис туны. Дерт эсько, запаньӧс крепитӧма, надея эм. Но... код тӧдас, дыр–ӧ кутас вильшасьны куръяыс. И та вӧсна быд здук колӧ лоны дасьӧн.

Тавой дыр эз вермы унмовсьны Гурей Ӧльӧш...

Йирк бердын тӧкӧтьӧ дзузгыштӧ лампа. Муртса тыдалыштӧны узьысьяс: кодкӧ гатшӧн, кодко кымынь узьӧ.

А ывлаын — страк: шкув да шков, йирк да тарк сӧмын и кылӧ. Ошиньӧ анькытш тусьясӧн точӧдчӧны зэр вӧйтъяс, сяркӧдчӧны барак стен пӧлӧн.

"Эк–эк–эк! Олӧм, олӧм... Кож тӧлкыс, кӧні ладыс? Кытчӧ кутін бырны, надеяӧй?"— гораа ышловзис Гурей Ӧльӧш.

А нӧрыс дорын тайӧ кадӧ шувгйс кырӧм коз. Пузласьӧ пыдӧсӧдзыс шузян ю. Кыркӧтш дорӧдз качлӧны тыяс. Бузгысьӧмӧн усьӧны ваӧ му комӧкъяс, эжаӧн–эжаӧн чуктӧ берег дор...

— Кодкӧ олӧ али мый? Тайӧ тэ, Петрович?— юрсӧ лэптывліс Ыджыд Проньӧ. Пуксис да табак кӧшельнас пондіс кышодчыны.

— Поводдяыс, кылан?.. У–у–у! Быттьӧ сьӧд вӧр шувгӧ... Йиркӧдӧ и, зӧркӧдӧ и, шаргӧ и, таргӧ, пом ни дор оз тыдав! Менам оз жӧ узьсьы. Мӧвпъяс ӧдӧлитісны, Петрович,— ньӧжйӧникон кутіс сёрнитны Ыджыд Проньӧ. Морт гӧлӧсысь быттьӧ мыйкӧ морӧсас личалыштіс Гурей Ӧльӧшлӧн.

— Кывзы,— копыртчывліс Проньӧлань сійӧ да пондіс гусьӧн шӧпкӧдны:— Лэччам... Ӧні жӧ и лэччам.

— Часлы,— гыжйыштіс ыджыд юрсӧ Проньӧ.

Дыр сэсся эз сёрнитны, кывзісны тӧвлысь шутьлялӧмсӧ. Юрсӧ пась улас сюйӧмӧн водіс Гурей Ӧльӧш. Дыр мысти кыліс Ыджыд Проньӧлысь шӧпкӧдӧм:

— Ме вот мӧвпала, Петрович, мыйла ме татшӧми? Мукӧдъяс со зільӧны: пример босьтны, Пыстаӧс. Мый сійӧ зільӧ? Думайта да думайта, некыдз ог гӧгӧрво!.. Оз ӧд аслыс уджав. Мыйла, мися, абу быд морт ӧткодь? Пыстаыдкӧд, тӧдан, ми ӧтлаын быдмылім. Сёрнитчӧмӧн жӧ петім Выль Шуд пӧчинӧкад, чайтам волі: со тэ, Петрович, овмӧдчин да, гашкӧ и, миянлы тшӧтш шуд усяс. Мукӧддырйи ме мӧвпала, кыдзи да мыйла татшӧм сьӧлӧмӧн быдми? Пыстаыд со кутшӧмкӧ ӧтувъя пӧльза аддзӧ, а ме ог! Пример босьтны, тайӧ вӧрыд со... Мый меным? Мед кӧть ӧні жӧ запаньыс орас да кывтас. Вот эськӧ тайӧ керсӧ кӧ ме кыски горт дорӧ да эськӧ выль керка кӧ аслым тшупи, сэки — да эськӧ, сэки эськӧ аддзи польза! Но вот и висьтав, Петрович, мыйла ме татшӧми?

Гурей Ӧльӧш весигтӧ сойсӧ эз вӧрзьӧдлы. Проньӧ виччысьыштіс да бара пондіс ньӧжйӧник висьтавны:

— Вот, Петрович, тэныд комын саяс, а меным — нелямын саяс. Тӧдлін Кондрат попӧс? Ок и мерлина вӧлі кӧть эськӧ и поп да... Прӧститас мед господь татшӧм кывйысь. Ен быд лун вӧлі код. Гажаӧн и ӧбӧдняястӧ сьывлывліс. Ӧтпыр, зонмӧ, веськалі сы шӧрӧ. Йӧкты пӧ, куим ураӧс сета. Мый йӧй детинкаыдлы: йӧкті. Сэсся вель дыр тайӧ деньгасӧ вомкӧтшам новлӧдлі. Коркӧ кутім купайтчыны челядь чукӧр. Тӧдан ӧд челядь рутӧ: суналам, резсям, ва пытшкӧ юрнымӧс сюям да гадьяс лэдзадам. Хе, интерес!.. Сідз жӧ сюйи ме юрӧс, утка моз, дай уськӧді деньгатӧ. А жальыд!.. Но, сэсся быдми да гӧтраси, шердын тыр челядь лои. Вийсян, вийсян, уджысь уджӧ шыбласян... Кертӧ лэдзан и, пес вӧчан и, гӧран и... Зілян, мед эськӧ аслад кынӧмыд пӧт. Йӧзыд тай, тӧдан ӧд, небось, китӧ оз мыччыны. Нуждаӧ вӧйигад ещӧ конйыштасны: мун пӧ, гашкӧ, миянлы личыдджык лоӧ. Вот и косясян ас лов вӧснаыд зверь моз. Сійӧн и быдми, чайта да, татшӧм сьӧлӧма: ачымӧс сӧмын радейта... Ӧні пӧрысьми. Тӧдӧмысь, татшӧмӧн и кула: гӧрбатӧ пӧ сӧмын гу веськӧдас. Вот и мӧвпала ӧні: мыйла ме олі? Мый бурсӧ вӧчи йӧзыслы? Коді менӧ бурӧн казьтыштас?.. Эх–хе!.. Синва петтӧдз жаль, мый пӧльзатӧг олі ассьым нэмӧс. Жаль, кыдзи эсійӧ куим ураыс: вошис да бӧр оз нин сюр. Оз!.. Сідз ӧд, Петрович? Петрович? Узян нин?

IV

Асывводз баракӧ пырис Пыста Иван, порог дорын пыркнитіс шапкасӧ.

— Чеччӧй! Миян бригадалы колӧ петны дежуритны,— пондіс сійӧ пальӧдны Проньӧ ая–пиаӧс. Кор Гурей Ӧльӧш доймис, сійӧс бӧрйисны бригадирӧ. И сійӧ сьӧлӧмсяньыс босьтчис уджӧ. Талун кӧть и зэрис, нӧ запаньын удж эз дугӧдлыны. Пысталӧн бригада медводзысь тыртчис 95 процентӧдз. Тайӧ кыпӧдіс сылысь сьӧлӧмсӧ.

— Войнас? Шойччытӧг огӧ жӧ петӧ!— муртса вугыртлӧм бӧрын паляліс Ыджыд Проньӧ.

— Ничего, семь–восемь!— чорыд гӧлӧсӧн вундыштіс Пыста.— Сергейлӧн бригада вӧйсӧ видзис нин. Ӧ миян ӧчередь асывсӧ овны.

Вензьыштӧм бӧрын Ыджыд Проньӧ шоныда пасьтасис. Пиыс дась жӧ нин. Сы вылӧ элясьны оз позь — тӧрыт збыльысь ударнӧя пуръясис. Батьыс сӧмын вӧлі видзӧдлас да шуас:

— Но, но... Со тай, вот тай, ӧддзис!

Ывла вылын пемыд на. Тӧдчыштӧ жӧ нин югдӧмыс. Код тӧдас, кысь и рудзтӧ асъя югыдыс: гӧгӧр кымӧръяс, лэбӧны ӧта–мӧдсьыс мисьтӧмӧсь.

Тӧлыс — ю мӧдарсянь. Ӧтарсянь, тайӧ эськӧ бур: запаньсӧ ва паныд кутӧ. Мӧдарсянь, бара жӧ ӧмӧль: куръяысь васӧ пыкӧ, оз лэдз визувтны. Гашкӧ, зэрсьыс не сэтшӧма ваыс туӧ куръяын, кутшӧма тӧв пыкӧмсьыс.

Пыста Иванъяс кытшовтісны запаньті, бона кузя мӧдарас вуджавлісны.

— Да, семь–восемь!.. Страк!— аслыс ныр улас шуыштіс выль бригадир, но весиг ачыс эз кывлы ассьыс гӧлӧссӧ.. Коса моз орӧдӧ тӧлыс. А бонаяс — зэлыдӧсь, дрӧжжитӧны, муртса вермӧны кутны катыдсянь личкысь керъяссӧ...

Кутіс тӧдчыны лӧз. Кысянькӧ пыр ёнджыка рудзтӧ лунъюгыдыс. Не кӧ кымӧръяс, ӧні эськӧ шонді мыччис нин зарни гӧрбсӧ...

Контораын тайӧ кадӧ муніс бригадиръяслӧн летучка. Мукӧдлӧн узьтӧмлаыс гӧрдӧдӧмаӧсь синъясныс, куньсьӧны. Мед вӧтлыны унзільсӧ, чигарка бӧрся чигарка пестӧны.

— Ва век на туӧ. Ӧні нинӧм на повны — запань кутас! Но нӧшта кӧ метр джын кыптас, асьныд гӧгӧрвоанныд, мый вермас лоны,— бригадиръяскӧд сёрнитіс запаньса начальник.— Талун огӧ кутӧй пуръясьны, кутам запань крепитны. Ю мӧдлапӧлын эмӧсь гырысь якӧръяс. Колӧ вайны. Нӧшта крепитам бонаяссӧ — мед лёктор оз таляв...

Пыста Иван, контораысь петӧм бӧрын, недыр сулалыштіс. Югдӧ. Куръя вомӧд тыдалӧ ю, коні муткырасьӧны–ветлӧны гыяс. Сэтчӧ и видзӧдӧ Пыста Иван.

— Э–эк, семь–восемь! Ӧтчыд кӧть сьӧлӧмӧс пӧткӧдла!..

Проньӧ ая–пиа век на би дорынӧсь. Батьыс, чужӧмсӧ пась вӧротникӧ дзебӧмӧн, вугралӧ: личкысяс юрыс да друг дзобмунлӧ.

— А?.. А?..— палялас да гӧгӧр видзӧдӧ. Век на ызгӧ куръя, гыясӧн коясьӧ, пыдӧссяньыс пуӧ...

Ыджыд Проньӧ видзӧдлас да бара копыртчас вугравны.

Котӧрӧн локтіс на дорӧ Пыста Иван да висьталіс, мый налы тшӧктіс вӧчны начальникыс. Кӧть эськӧ сутки саяс нин узьтӧм, нӧ сылӧн оз тӧдчы унзіль. Гажаа, збоя видзӧдӧны синъясыс, а гӧлӧсыс лэчыд.

— Айда, пыжӧ! Ю мӧдарӧ якӧрла вуджалам! Нолтӧ, Прокӧ, пыркнитчыв, семь–восемь!

Вайисны пыж, пелысъяс, пуктісны кык багыр.

Но Ыджыд Проньӧ кутчысис сюръяӧ да, прӧст кинас пернапасасьӧмӧн, пондіс пыксьыны пыжӧ пуксьӧмысь:

— Мый нӧ тэ, Иван?.. Иванушко? Кытчӧ без пӧльзу юртӧ сюян? О, господьӧй! Эстшӧм ва вылӧ?

— Ничего, Прокӧ! Пуксьы сынны. Лок, лок!

— Ог, ог!.. Эн и кор. Кӧть кералӧй татчӧ, ог пуксьы!.. Пиӧс ог лэдз ни... Пет пыжсьыс, каналльӧ! Тшӧкта али ог тэд?

Медводдзаысь Ичӧт Проньӧ эз кывзы батьыслысь: эз чеччы пыжысь. Локтіс Сергей да куимӧн мӧдісны куръя вомлань.

Кӧть и ва кывтчӧс сынісны, нӧ ва паныдсьыс сьӧкыдджык на вӧлі кывтнысӧ. Пыж гыысь гыӧ сӧмын и чеччалӧ. Резыштас, йӧткыштас бӧрлань, бара резыштас. Сідзи сыніг–йӧткасигсор найӧ кыссисны берег дорті.

А Ыджыд Проньӧ вӧтчӧ да пинялӧ писӧ и, Пыста Иванӧс и, поводдясӧ и.

Нӧрыс йылын тӧв сайӧ дзебсьӧмӧн сулалӧ Гурей Ӧльӧш, видзӧдӧ.

Пыж воис куръя вомӧдз.

— Эн горзы, Прокӧ. Оз жӧ ӧд тэнӧ кывзыны–а,— шыасис сійӧ, кор Ыджыд Проньӧ локтіс сы дорӧдз. Кыкнанныс петісны эрд вылӧ да кутісны видзӧдны.

Тӧлыс неуна пӧлӧс ног кучкӧ куръя вомӧ. Ю мӧдарсянь стаяӧн–стаяӧн локтӧны веж гыяс. Мукӧдыс пасьмунӧны кыркӧтшӧ да му сорнас бӧр лэччӧны юӧ, а мукӧдыс ӧдӧбӧн пырӧны куръяӧ — пыр водзӧ и водзӧ.

Пыжа петіс куръяысь. Ичӧт Проньӧ да Пыста Иван сынӧны. Ӧпаснӧйяс сунласны гыӧ — дзик ӧключинаӧдз бердласны. Мукоддырйи ыджыд гы лэптас пыж нырсӧ сы вылнаӧ, мый весиг ваас оз инмывны ӧпаснича лопъяс.

— О, господьӧй! Загреки тай... вӧясны! Пиӧс вӧйтасны и!— сӧмын окӧстлӧ Ыджыд Проньӧ, кор пыж набӧй вывті койыштас ваыс.

Пыж пыр ылыстчӧ. Вершӧкӧн–вершӧкӧн мунӧны водзӧ.

— Да, Прокӧ, мӧд йӧз ми тэкӧд... Абу найӧ радысь,— из вылӧ пуксис да юрсӧ ӧшӧдіс Гурей Ӧльӧш.

Проньӧ оз нин горзы. Сӧмын видзӧдӧ да видзӧдӧ гыяс пӧвстын суналысь пыж вылӧ. Лигышмунӧма. Ваысь лэптӧм чери моз вом тырнас ньылалӧ ва бус сора воздухсӧ.

Кор пыжа матысмис мӧдар береглань, Ыджыд Проньӧлӧн морӧсыс личалыштіc — сэні лӧньджык, вадор вӧрыс кутӧ тӧвсӧ.

— Воисны... Воисны ӧд, Петрович,— нимкодя пондіс шуавны сійӧ.

— Мед тайӧяс тан дурӧны, а ми мунам тэкӧд гортӧ.

— Мунны, шуан? Ог вермы ме ӧні тась мунны. Кыдзи нӧ ме кута пилы синмас видзӧдны? Со найӧ бӧр нин локтӧны, Петрович!.. Видзӧдлы жӧ — бӧр локтӧны!

Но Гурей Ӧльӧш муніс — бедь вылӧ мыджсьышталіг тешкодя пыр дзурликтіс вадор пӧлӧн, барак дорӧ.

Пыжа бӧр локтӧ. Тӧв бӧртӧ кокни, сӧмын веськӧдлы бура, мед оз пӧперегась. Гыяс сійӧ и кыйӧдӧны: ӧтарсянь и мӧдарсянь уськӧдчыласны, йиа ваӧн резыштласны бӧжалысьӧс.

— Зэлӧдчылӧй!..

— Сыныштӧй, сыныштӧй!..— горзӧны нӧрыс йылӧ локтысь вӧйтыр.

Кор пыжа куптіс матысмыны куръя вомӧ, мӧдар нӧрыссьыс козйыс друг катовмуні да гораа шувгӧмӧн сунтшиктіс гыа ваӧ.

...Югдіс. Кымӧръяс век на вевся–вевся лэбӧны руд вӧр весьтті. Важ моз чорыда пуӧ ю. Вильыд керъяс вывті сплавщикъяс кыскӧны цинка, кӧсйӧны джаггӧрӧдӧн кутны запань.

1933.

Геннадий Федоров