"Калевала" спектальысь сценаяс

"КАЛЕВАЛА" ПРЕМЬЕРА · А.Павлова, "Коми Му", 1992 апрель 25 лун.

В.А.Савин нима республиканскöй драматическöй театрын — ыджыд праздник: апрель 24-25 лунъясö танi петкöдлöны зэв важся карело-финскöй эпос серти "Калевала" спектакль, кодöс дасьтiс Финляндияысь режиссёр Синикка Тоссавайнен. Пасъям, мый миян драмтеатрын тайö постановкасö ворсöм могысь пьеса гижис Калеви Хайкар. А эпоссö коми кыв вылö вуджöдiс филологияса доктор Адольф Туркин.

Синикка Тоссавайнен — профессиональнöй режиссёр, сiйö кызь во нин уджалö Финляндияса разнöй театръясын. Лыддьö, мый тадзисö унджык сылöн позянлуныс водзмöстчыны, збыльмöдны ассьыс творческöй мöвпъяс. Окотапырысь босьтчис уджавны Комиын. Öд "Калевала" öтувтö финн-йöгра народъясöс, налöн вужныс — тайö важся эпосас.

Дерт, эз вöв кокни дасьтыны спектакльсö. Синикка оз гöгöрво роч кыв, сёрнитö английскöйöн. А спектакльыс — коми кыв вылын. Чайта, кутшöмакö отсалiсны финскöй режиссёрлы да миян артистъяслы öтувъя уджас спектакльын юргысь музыкаыс, йöктöм. На пыр тшöтш геройясыс зiльöны восьтны олöм кылöмсö.

Кыдзи и уна мукöд народлöн эпос. "Калевала" шензьöдö миянöс искусствоын аслас вöвлытöм мичнас, озырлуннас. Тайö произведениеас воссьö финн-йöгра народъяслöн ыджыд вежöрыс, сюсьлуныс, тöдöмлуныс. А медтöдчанаыс танi — Сампо вöсна тыш. А мый сэтшöмыс - Сампоыс? Эскыссьö, спектакльсö видзöдысьяс аддзасны та вылö воча кывсö, гöгöрвоасны, мый вöчö миянöс олöмас збыльысь шудаöн.

А спектакль дорас веськодьöн, ме думысь, кольны оз позь, кыдзи и асланым народлöн нэмöвöйся история дорö, пöль-пöчнымлöн, ыджыд бать-мамнымлöн, ставнас рöднымлöн вужъяс дорö.

Збыльмисны-ö спектакльсö дасьтiгöн сы йылысь Синиккалöн творческöй мöвпъясыс, кыдзи ворсöны тайö аслыспöлöс постановкаас миян театрысь артистъяс?.. Та йылысь, надейтчам, ассьыныс кыв шуасны театральнöй искусствоса специалистъяс, тшöтш и миян газет пыр.

А.ПАВЛОВА, "Коми Му" республикаса войтырлöн газет, 1992 апрель 25 лун.

ВЫЛЬ ТЕАТРЛӦН СПЕКТАКЛЬ · Вера ЛАТЫШЕВА, 1994.

Финн эпос серти Пиркко Курикка да Синикка Тоссавайнен лӧсьӧдісны сцена вылын ворсантор. Комиӧдіс сійӧс О. Уляшев, а пуктісны Тоссавайнен режиссураӧн. Вӧлі нин 2—3 спектакль.

Финн эпос коми театр радейтысьяслы тӧдса нин. Кольӧм во вӧлі "Калевала" спектакль, кодӧс финляндияса режиссёр Тоссавайнен жӧ пуктіс.

Кыкнан ворсӧмсӧ йитӧ спектакль лӧсьӧдысьлӧн аслыспӧлӧслун, йӧзкостса эпос вылӧ миянлы ӧнӧдз тӧдтӧм, выль нога видзӧдлас.

Дерт, ми велалім важӧн фольклор серти пуктӧмторъяссӧ аддзыны олӧмыс кодьӧн, кӧні войтыр олӧны-вылӧны асланыс керкаясын, сёйӧны-юӧны, кыдзи и ми, вӧралӧны либӧ видз-му овмӧс уджалӧны пӧльяснас уставитӧм ногӧн на.

Финляндияса постановщица кыкнан спектакляс вӧчис ставсӧ условнӧйӧн: сцена вылын абу лючки керка-карта, сӧмын ӧшинь да лабич; вӧр пыдди — челядьлӧн серпас кодь кузь кока вит-ӧ-квайт пожӧм; лопар му либӧ вӧр ді пыдди — сцена шӧрын неыджыд чурк; юлӧн либӧ саридзлӧн ва — паськыд ота кузь югыдлӧз дӧра. Зэв мыла хор сьылӧ финнъяслысь важ сьыланкывъяс, сералӧ и бӧрдӧ геройыскӧд...

Хорнас режиссёр вештӧ-ыстӧ миян дінысь лоӧмторъяссӧ важӧн кольӧм кадӧ.

"Куллерво" сюжетлы хорыс лӧсялӧ торъя нин сы вӧсна, мый сійӧ йитчӧма зэв ясыд пространственнӧй условностькӧд. Ставсьыс татысь и артмӧ режиссёрлӧн аслыспӧлӧс манераыс, кодӧс пӧртӧны олӧмӧ том коми вӧрсысьяс — солистъяс М.Липин, И.Туисов, хор, мойдчысь-юрнуӧдысь С.Горчакова, сьылысьяс Л.Логинова, Е.Козлова.

Музыка "Куллервоын", шуим нин, мыла, нор, лӧсьыд — пӧлян, флейта шыяса, но "бушкола" здукъясӧ кылӧ барабанлӧн чорыд гым. Флейта шынас и помасьӧ ворсӧмыс: виис асьсӧ Куллерво, "лӧз чӧрӧса мича зонка", эз куж овныс, "лёка велӧдісны сійӧс, йӧй ног гычӧдісны потан", эз инав ассьыс "вывті ыджыд вынсӧ", "мужичӧйлӧн мывкыд эз сюр".

Выль театрлӧн миян водзын кык удж. Кык пӧлӧс налӧн и артыс.

"Куллерво". Текст вылас бура уджалӧма сійӧс комиӧдысь О.Уляшев, коді ачыс гижис нин храмъяс йылысь пьеса да вайӧдіс сійӧс театрлӧн сценаӧдз. Вуджӧдысь абу бырӧдӧма (а гашкӧ, и содтіс) финн фольклора гижӧдлысь изобразительнӧй вынсӧ: кыпыд эпитеттӧм, стӧч да уна вежӧртаса метафоратӧм строчка абу. Вынсьӧдӧны гижӧдсӧ мойдын кодь шуӧмъяс: "Куллерво кӧдзис зӧрсӧ Унтамо ӧшинь улӧ". "Унтамолӧн ыжыс сёйис зӧрлысь нэриник том петас". "Ыжсӧ Куллерволӧн понйыс чашйис". "Куим пӧръя сувтліс дорны Куллерво амысь..." "Турун томиник эз петав, лыа вылын дзоридз бӧрдіс"... Йӧзкостса татшӧм шуӧмъясыс матӧдӧны ворсанторсӧ фольклорлань, вӧчӧны сійӧс быдӧнлы матысаӧн, тӧдсаӧн, асӧн, озырмӧдӧны кывсӧ.

Мортыд ачыс шудсӧ дорӧ".
"Раб оз дорлы ассьыс шудсӧ".
"Мутӧм мортлы нинӧм гӧрсьыс".

Йӧзкостса приметаяс олӧны гижӧдлӧн сюрӧсас:

"Ак тэ, туйтӧм-путьтӧм пастук,
Кыа петіг вайи стада"...
"Куліс дзескыд горт йӧрын..."
"Кокни руӧн сійӧс (пывсянсӧ) вӧча,
Медым мынас вывсьыд лёкыс..."

Оз ӧтчыд кывлыны тайӧ гижӧдын лыддьӧдлан-бӧрдӧдчан шыяс:

"Коньӧрӧй ме, коньӧранӧй, айтӧм-мамтӧм сирӧтаӧй..."
"Менам чужанінӧй — парма, оланінӧй — паськыд эрдъяс,
Менам гор пыддиӧй тӧлыс, зэрыс пывсян пыдди мыськӧ".
"Сӧмын менӧ вӧчан, мезӧс, саридз шӧра каля кодьӧн,
Чугра йывса лэбач сямӧн..."
"Кӧн нӧ, сідзкӧ, менам айӧй, кӧні менӧ чужтысь аньыс?
"Кысянь, тӧвйыв мортыс, локтан? Кутшӧм котырысь тэ лоан?"
"Коньӧр пиукӧй тэ менам, менам зарни тасма кутӧд".
"Ловйӧн воин миян дорӧ, уна му да ва пыр вуджин".
"Сэки виньгырті кӧ, коньӧр, тшыглы кӧ ме сэки кулі,
Вотӧсӧн ме, гашкӧ, чужи, чимгӧрд пувйӧн петі-быдми".
"Мыйла чужӧм мысти менӧ найӧ коньӧрӧс эз босьтны".
"Муна ачым кулӧм корсьны, гуӧ пыранінсӧ аддза".
"Кольӧ сӧмын пачысь горйыс, потшӧсбокса пелысь пукӧд".

Бӧрддӧдчан шыяссӧ ёнмӧдӧны мича образъяс — чужанінлӧн, ӧтка калялӧн, тӧвйыв мортлӧн, зарни тасма кутӧдлӧн, чимгӧрд пу потшӧсбокса пелысь пулӧн. Тайӧ збыльысь йӧзкостса образъяс, кодъяс инмӧны сьӧлӧмад.

Зэв вына, кыдз и фольклорын, кывсӧ некымынысь шуӧмыс:

"Коньӧрӧй ме, коньӧранӧй..."
"Кӧн нӧ, сідзкӧ, менам айӧй, кӧні менӧ чужтысь аньыс?
"Коньӧр пиукӧй тэ менам, менам зарни тасма кутӧд!"
"Да эг тӧдлы татшӧм лёксӧ, татшӧм яндзимсӧ эг тӧдлы".

Либӧ поэзия нога татшӧм йӧзкодялӧм:

"Но эз видзны инды баддьӧс.
Дӧзьӧр вылӧ сувтӧд ловпу.
Дорйысьнас мед лоас пелысь.
Медым льӧм пу найӧс (мӧсъяссӧ) вӧтлас".

Тайӧ ловзьӧдӧма геройлы ёрт пыдди став вӧр-васӧ да ловзьӧдӧм пуяс пӧвстӧ и овмӧдӧма геройсӧ.

"Гашкӧ, туйыс тэнӧ вежас, мывкыдлунсӧ юр ад сюяс".
"Сурымӧй да висьӧм менӧ неморт ногӧн ордйӧдісны".
"Мыйла мен не чӧсмасьыштны мыжа мортлӧн мыжмӧм яйӧн?"
"Мыйла мен лёк гырд не юны, кор ме мыжтӧмъясӧс шыра.
Сӧстӧм йӧзлысь вирсӧ юа?"

Абу уна тайӧ гижӧдын ӧткодялӧмъяс, но найӧ эмӧсь да зэв стӧчӧсь, йӧзкостса ногӧн олӧмыскӧд йитчӧмаӧсь:

"Юрси тӧв нырысь моз летсьӧ..."
"Быттьӧ чуктіс пӧртысь саыс, аслас керка бокӧ пӧрис".
"Менам гор пыддиыс тӧлыс, зэрыс пывсян пыдди мыськӧ..."
"Сӧмын менӧ вӧчин, мезӧс, саридз шӧрса каля кодьӧн,
Чугра йывса лэбач сямӧн".
"Мисьтӧм вот моз ставыс вунӧ..."

Уна метафора тайӧ гижӧдын сідз жӧ фольклор нога:

"Найӧ ӧні Лопар муын, тыясас кӧн чери пуӧ..."
"Сӧмын Куллерволӧн гӧтыр колис сьӧлӧм улас нӧбъя..."
"Коньӧр пиукӧй тэ менам, менам зарни тасма кутӧд..."
"Мамӧн кисьтӧм синва вешті..."
"Ловйӧн воин миян дорӧ, уна му да ва пыр вуджин..."
"Коляс кадыс, ставыс лӧняс, лӧгыс дзоньӧн кольӧ бӧрӧ".
"Сэсянь кутіс овны гортас, ай-мамыслӧн шоныд позйын..."
"Быгья косьтӧ сюйис юрсӧ, ва пыдӧсӧдз ӧдйӧ суніс..."
"Янӧдіс кӧн мамлысь нывсӧ, кӧні сылысь ныв чин мырддис,
Кӧні вокыс босьтіс чойсӧ...
Кӧні вӧчис мынтӧм мыжсӧ, ёрӧм нэмъяс кежлӧ корис..."
"Паныд сурымыслы петіс, кулӧм тэрмӧдлыштіс ассьыс..."

Со кутшӧм тыр вир-яя образъяс!

Вуджӧдысьӧн лӧсьӧдӧм метафораяс абу жӧ вынтӧмӧсь, мичаӧсь, тӧдсаӧсь, матысӧсь жӧ да уна юӧр кутӧны ас пытшканыс:

"Менам чужанінӧй — парма, оланінӧй — паськыд эрдъяс..."
"Лёка велӧдісны сійӧс, йӧйног гычӧдісны потан..."
"Со и Енмыс асыв ыстіс, выль лун пестіс муяс вылӧ..."
"Вотӧсӧн ме, гашкӧ, чужи, чимгӧрд пувйӧн петі-быдми..." —

рӧма и кӧра метафораа став образыс, мича да коми нога.

"Шоммӧм ёкыш", '"паськыд рӧдвуж", "нинпу потан", "ыргӧн шатин", "чуграйывса лэбач", "тӧвйыв морт", "кокни ру", "сӧстӧм вир", "шудтӧм сурым",— став определениеыс лирика ӧн, сьӧлӧм кылӧмъясӧн тыр.

Мед найӧс тэчны, колӧ тӧдны войтырлысь физическӧй олӧмсӧ да весиг сьӧлӧм да вежӧр "пытшса" идеалъяссӧ, кӧсйӧмъяссӧ колӧ тӧдны (мунӧ кӧ сёрниыс гижысь йылысь). Но тані — ачыс йӧзкостса сёрниыс, мӧвпыс, ачыс финн войтырыс тан сёрнитӧ, сійӧн сэтшӧма инмӧ тшӧтш коми сьӧлӧмӧ вокъяс кывлӧн изобразительность.

Том театр важъя сюжетсӧ ворсӧ окота пырысь, став сямыс том йӧзлӧн петкӧдчӧ спектакляс, кодлӧн могыс — мыччӧдлыны йӧзкостса нравственностьлысь — морт нога олӧмлысь уставъяссӧ, петкӧдлыны, мый найӧс дзугӧмыс бырӧдӧ морт нимсӧ да и асьсӧ мортсӧ.

Чужис выль театр. Нзмӧвӧйя йӧзкостса мывкыдлун, тӧдӧмлун, кужӧмлун вылӧ мыджсьыны, найӧс петкӧдлыны, тӧдчӧдны,— зэв колана мог, зэв туяна удж.

Вера ЛАТЫШЕВА, 1994.

Видза водзӧ:
· Kalevala performance at the Victor Savin Drama Theatre, November 21, 2009;
· Калевала граффити арт—акция в Коми Национальной галерее в августе 2010;
· Калевала выставка в Коми Национальной галерее в августе 2010.