Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ


Коми челядьлӧн важъя ворсӧмъяс
Ю.Г.Рочев, Сыктывкар, 1988.

КОМИ ЧЕЛЯДЬЛӦН ВАЖЪЯ ВОРСӦМЪЯС · Коми старинные детские игры


Водзкыв

Дона челядь! Тайӧ йӧзкостса важъя ворсӧмъясыс урчитӧмаӧсь ворсӧм вылӧ 5—12 арӧса ныв-зонпоснилы. Ӧтияссӧ на пиысь позьӧ ворcны сӧмын гортын, шоныдын ("Шырӧн-пельӧсӧн", "Ичӧтик пышкай"), мӧдъясӧс — сӧмын ывла вылын тӧвся кадӧ ("Уйӧдчӧмӧн", "Пӧртйысь"), но унджыкыс на пиысь шогмӧны ворсӧм вылӧ кӧть кӧні да кӧть кор — веж луд вылын (Шуам, "Ема"), керка гӧгӧрын и сикт шӧрын ("Сюръя дорын", "Тымӧн" да с.в.). Мукӧд ворсӧмыс важӧн ёна вӧлӧм паськалӧма, найӧс тӧдӧны оз сӧмын коми мулӧн быд пельӧсын, но и РФ пасьтала ("Горань", "Ошкысь", "Сюръя дорын" да мукӧд). Найӧ и шусьӧнысӧ уна ног. Шуам, "Горань" ворсӧмсӧ удорасаяс шуӧны "Кур-куруӧн", Леткаын — "Ыж кутасьӧмӧн", Емва ю пӧлӧн — "Син куньӧмӧн", Изьваладорын — "Чинь-чурӧн". Ворсан кӧлуйыд бара жӧ вермас лоны уна нима. Шуам, чегсян лысӧ мукӧдлаас нимтӧны "паметь лы", "спомниччан лы", "тар паметь", весиг "морт". А ӧтка ворсӧмъяс, шуам, "Уйӧдчӧмӧн", ми казялім сӧмын ӧти сиктысь. Но та вылӧ видзӧдтӧг сійӧ, тыдалӧ, зэв жӧ важъя, ӧд ворсанторйыс сэні тювйӧдчан — челядьлӧн радейтана чачатор.


Пӧшти быд ворсӧм водзвылын колӧ вӧлі пудъясьны, медым стӧча юклыны ворсысьяслысь могъяссӧ да некодӧс кедзовттӧг индыны, кодлы мый да кор вӧчны ворсіг дырйиыс. Пудъясьнытӧ позьӧ уна ног, но челядь медсясӧ радейтӧны вӧлі юксьынысӧ лыддьысянкыв отсӧгӧн. Мыйӧн уна лыддьысянкыв вӧлі тӧдӧ ворсысьыд, сымын сюся сійӧ вермӧ вӧлі воны ассьыс ёртъяссӧ. Книга помас торъя юкӧнын ми вайӧдам некымын лыддьысянкыв, кодъясӧс вӧлі гижӧма и верстьӧ йӧзлысь, и посни войтырлысь.

Быдмысь морт оз вермы овны ворстӧг. Ворсӧмын сылӧн и велӧдчӧмыс, и уджыс. Ворсігмозыс сылӧн сӧвмӧны сямлуныс и тӧдӧмлунъясыс, вынэбӧсыс и киподтуйыс. Но быд народ олӧмас аслыс вежысьӧс, выль сменаӧс дасьтіг-быдтіг лӧсьӧдіс аслыссикас, национальнӧй средствояс, и на лыдын торъя ворсӧмъяс, кодъяс топыда йитчӧны сылӧн оласногкӧд, сылӧн опыткӧд да видзӧдласъяскӧд. Тайӧ торъя опытыс да практикаыс озырмӧдӧ тшӧтш и интернациональнӧй культурасӧ. Сідзкӧ, позьӧ шуны, мый и коми йӧзлӧн важъя ворсӧмъясыс — сійӧ бара жӧ пай человечестволӧн (морт-вужлӧн) культура сӧвмӧмын.

Книгасӧ юклӧма куим пельӧ: гортпытшса ворсӧмъяс, ывла ворсӧмъяс да ичӧтик содтӧд юкӧн, кытчӧ пырисны коми кыв вылысь вуджӧдтӧг некымын лыддьысянкыв. Лыддьысянкыв — сійӧ ёна важъя фольклорнӧй жанр, мукӧдыс на пиысь гӧгӧрвотӧмӧсь нин весиг верстьӧ коми йӧзлы. Та вӧсна рочӧдны найӧс оз позь. Дерт, выльӧн чужӧм сьыланкывъясын, сэтшӧмъясын, кыдзи "Тірс-торс", "Серӧд тайтӧ" да сідз водзӧ, серпасыс гӧгӧрвоана быдӧнлы, найӧс быдлунъя олӧмсьыс аддзывлан не ӧтчыдысь, но и найӧс весиг, коми горлысь шыалӧмсӧ торктӧг, сьӧкыд вуджӧдны мӧд кыв вылӧ. Ворсӧмъяссӧ ӧти кыв вылысь мӧд кыв вылӧ вуджӧдігӧн ми эг жӧ зільӧ ставсӧ вӧчны кывйысь-кывйӧ.

1. ГОРТПЫТШСА ВОРСӦМЪЯС

КОДІ СЕРӦКТАС? (Ворсӧны 6—8 морт)

Став ворсысьыс босьтсясны шуйга киӧн ёрта-ёртыслӧн веськыд ки ыджыд чуньӧдыс да, ньӧжйӧник бергалігтыр, шуалӧны:

Ас ки карнан
Ки карнан.
Кодлӧн водзджык
Пинь воссяс —
Дас тувик,
Дас печик.
Тю! Тю! Тю!

Сэсся ставныс ланьтӧны, оз варовитны, оз нюмъявны. Вом тупкӧса, мед некод эз аддзы пиньнысӧ. Кодкӧ ӧд оз жӧ кутчысь да серӧктас (пиньсӧ петкӧдлас первойӧн). Сылы сэсся ставыс тувкнитӧны да печиктӧны.

ШЫРӦН-ПЕЛЬӦСӦН (Ворсӧны 5—7 морт)


Ворсысьяс юксьӧны-пудъясьӧны. Код вылӧ пуд усьӧ, лоӧ каньӧн, мукӧдыс — шыръяс. Шыръяс сувталӧны жыр пельӧсъясӧ (оз кӧ тырмы пельӧсыс, позьӧ вӧчны улӧсъяс, лабичьяс отсӧгӧн содтӧд пельӧсъяс) . Куталысь ветлӧдлӧ джодж шӧрӧд да сьылӧ:

Шырӧ, шырӧ, вай мен пельӧс,
Шырӧ, шырӧ, вай мен пельӧс!

Шыръяс сэк кості ӧта-мӧдыскӧд вежласьӧны асланыс пельӧсъясӧн (котралӧны пельӧсысь пельӧсӧ). А каньыс кыйӧдчӧ-видзӧдӧ, кутшӧм пельӧс коли тыртӧмӧн, да ачыс сэтчӧ веськӧдчӧ котӧрӧн. Тыртӧм пельӧсӧ кӧ веськалас, ачыс нин лоӧ шырӧн, а коді кольӧ пельӧстӧг, сійӧ лоас каньнас, кутас сідз жӧ ветлӧдлыны джодж шӧрӧд да сьывны:

Шырӧ, шырӧ, вай мен пельӧс!

ИЧӦТИК ПЫШКАЙ (Ворсӧны унаӧн)

Сувталӧны кытшӧ, кытш шӧрас ӧти ворсысь (код вылӧ пуд уси). Сійӧ лоӧ ичӧтик пышкай. Йӧктӧ-ветлӧдлӧ. Мукӧдыс сьылӧны:

Ичӧтик пышкайлӧн кынӧмыс висьӧ.
Кӧн вӧлін, кӧн ветлін, ичӧтик пышкай?
Ичӧтик пышкайлӧн юрыс висьӧ.
Кӧн вӧлін, кӧн ветлін, ичӧтик пышкай?..

Сьыланкывъяс гаралӧны и пинь висьӧм, и кок чегӧм, и ки доймӧм. Кор сьылӧны "Ичӧтик пышкайлӧн кынӧмыс висьӧ", пышкай кынӧмас кутчысьӧмӧн ветлӧ. Кор "юрыс висьӧ", юрас кутчысьӧмӧн ветлӧ. Кор "кокыс чегӧма", кок пӧв вылас чеччалӧ да сідз водзӧ.

Ӧти пышкайӧс сьылӧдасны, сэсся бара пудъясьӧны да бӧрйӧны мӧдӧс. И ворсӧны водзӧ. Коді кужӧджык артиставны, сылӧн и "пышкайыс" артмӧ тешкодьджык.

ПЫШКАЙ (Ворсӧны 10—12 морт)


Пудъясьӧмӧн бӧрйӧны ӧтиӧс — пышкайӧс. Синсӧ сылысь кӧрталӧны. Мукӧдыс сувталӧны сы гӧгӧр кытшӧн да сьылӧны:

Миян гажа сад йӧрӧ
Локтіс пышкай да сьылӧ:
— Пышкай, пышкай, эн вуграв,
Коді нявӧстас, тӧдмав.

Сэсся ставыс ланьтасны, а кодкӧ ӧти сьылысьяс пиысь нявӧстас ассьыс гӧлӧссӧ вежны зільӧмӧн. Пышкайлы колӧ тӧдмавны, коді нявӧстіс. Тӧдмалас кӧ, нявӧстысьысь лоас пышкайнас, ӧні сылысь нин кӧрталасны синъяссӧ. А оз кӧ тӧд, бӧр ачыс кольӧ пышкайнас. Ворсом кыссьӧ водзӧ.

ГОРАНЬ (Ворсӧны 3—5 морт)


Тайӧ паськыда тӧдса важъя ворсӧмыс уна нима: куру, ыж кутасьӧм, пань-пань, син куньӧм да с.в. Пудъясьӧм бӧрын ӧти ворсысь лоӧ гораньӧн, мукӧдыс — сыысь пышъялысьяс. Гораньлы кӧрталӧны синъяссӧ ки чышкӧдӧн либӧ дӧра-торйӧн, да кодкӧ ӧти сійӧс бергӧдлӧ (весиг кольмытӧдз овлӧ) и ӧттшӧтш шуалӧ:

Шапка-тотарка,
Синъясыд куньса,
Колӧкӧ, кутав
Да эн жӧ нин аддзы!

Тадзи бергӧдлас, бергӧдлас да йӧткыштас бокӧджык, а мукӧдыс сайӧдчасны кытчӧ-сюрӧ. Горань заводитас кималасӧн корсьны ворсысьясӧс, а найӧ шыасьлытӧг кок чунь йылын котралӧны. Сӧмын сэки, кор корсьысьӧмыс кыссьӧ вывті дыр, мукӧдыс кадысь кадӧ заводитасны шуавны: кӧдзыд, кын (кор куталысьыс мунӧ бокӧ), шоныд, пӧсь (кор матыстчӧ пышъялысь дорӧ). Кодӧс кутас, сійӧ и лоӧ гораньӧн.

А со Сыктыв вожын, вӧлӧм, дзебсясьысьясыс горзӧны гораньыслы, кор сійӧ дырджык кутас корсьысьны да мунӧ боклань: "Ми пачводзын блин пӧсьӧдам!" Но кор гораньыд локтас пачводзӧ да кутас сэні корсьысьны, кодкӧ ӧти котӧртас пызан дорӧ да сэтысянь горӧдас: "Ми пызан дорын блин кӧдзӧдам!" Ена тадзисӧ котрӧдласны гораньӧс.

ЧЕГСЬӦМӦН (Ворсӧны кыкӧн)

Босьтӧны чегсян лы (быд лэбачлӧн кӧя вывладорас эм сэтшӧм вожа лыыс). Кутчысьӧны лы помъясӧдыс да кыскӧны асланьыс, кытчӧдз лыыс оз чег. Кодлӧн киас кольӧ кузьджык помыс, сійӧ пуктӧ сійӧс пель саяс да шуӧ: "Пукта да помнита!". Кутшӧмкӧ кадколаст мысти мӧдыс виччысьтӧг мыччӧ кутшӧмкӧ кӧлуйтор (пань ли, няньтор ли, сакартор ли, кӧть мый).

Медводдза ворсысьыслы колӧ босьтны мыччӧмторсӧ да пырысь-пыр шуны: "Босьта да помнита!". Та бӧрын ачыс нин кутас бӧбйӧдчыны. А вунӧдчысяс кӧ да нинӧм оз шу, сэки сійӧ, коді мыччис, ачыс шуӧ: "Босьт да помнит!". Шуис кӧ тадзи — воис. Коді ворссис, сылы ковмас мынтысьны — сетны ворсӧм водзвылас урчитӧм козинторсӧ: кампет ли, преник ли, мыйкӧ мӧдтор ли.

Ворсӧмыс сӧвмӧдӧ челядьлысь внимательностьсӧ.

АНЬӦМАКӦ (Ворсӧны 3—10 морт)


Аньӧмакӧ — сійӧ челядьлы вӧчӧм чача. Вӧчӧны сійӧс тадзи. Кык пӧвтор йитӧны тувъяс отсӧгӧн. Водзладор пӧвъяс, шӧрас кымын, писькӧдӧны розь. Сэті сюйӧны кыз сунис да суниссӧ кӧрталӧны бӧрладор пӧлас. А сунис мӧдар помас кӧрталӧны кутшӧмкӧ сьӧктӧд, сы ыджда и сы сьӧкта, медым, сувтӧдан кӧ тайӧ чачасӧ пызан рӧчӧ (пызан пӧв дор вылас), сійӧ кутас сулавны, оз пор ни водзӧ ни бӧрӧ. Чача — дась.

Сувтӧдасны аньӧмакӧсӧ пызан рӧчӧ да кокньыдика йӧткыштасны сійӧс водзладор пӧвланьыс, сійӧ зэв дыр кутас катласьны-педзны бӧрӧ-водзӧ. Катласигкостіыс ворсысьяс удитасны сьывны вель кузь мойд-сьыланкыв:

Аньӧмакӧ педзигтӧ, педзигтӧ,
Аньӧмакӧлӧн сизим монь, сизим монь.
Сёй монь лэччас ва катны,
Зэрмас, зэрмас, дай ньӧдздас;
Турун кольта монь петас мӧс сёдавны,*
Турун пиас усьӧ, дай мӧс ньылыштас;
Сюмӧд чукыр монь пондас пач ломтыны,
Биыс ыпмунӧ, дай сотчас;
Йи нёнь монь кутас чай пуны,
Пӧртас усьӧ дай сылас;
Мач монь кутас чеччавны,
Чой горув веськалӧ дай гӧгыльтчас;
Рос монь пондас джодж чышкыны,
Джодж плака костӧ йӧрмас дай сибдас;
Гадь монь пондас ваксьыны,
Сералас, сералас дай потас.
Аньӧмакӧ век на педзигтӧ.

    * Сёдавны — сёӧдны, турун сетны.

ОШКЫСЬ (Ворсӧны 10—20 морт)


Юксясны-пудъясясны. Ӧти лоас ош, мукӧдыс — вотчысьяс. Ош джодж вылас пидзӧсчанясяс. Ошсӧ вевттясны пасьӧн (шебрасӧн ли). Вотчысьяс пырасны кытш пытшкӧ, кӧні дзик кытш шӧрас узьӧ-вугралӧ ош (кытшыслысь ыдждасӧ водзвыв сёрнитчӧмӧн визьнитасны мелӧн). Вотчысьяс ветлӧдлӧны ош гӧгӧр, петкӧдлӧны, быттьӧ вотісны дозъясӧ чӧд либӧ пув.

Асьныс сьылӧны:

Ошкӧ-бабӧ, ошкӧ-бабӧ,
Чӧдтӧ вотам, пувтӧ ӧктам,
Бур вотӧссӧ босьтам,
Лёк вотӧссӧ чӧвтам...

Тайӧ кывъяс бӧрас ош чеччыштас да пондас кутавны вотчысьясӧс. Кодӧс удитас кутны кытш пытшсьыс, сійӧ лоӧ ошкӧн. Оз кӧ кут, бӧр ачыс кольӧ ошнас.

II. ЫВЛА ВОРСӦМЪЯС

СЮРЪЯ ДОРЫН (Ворсӧны 15—20 морт)

Пудъясясны. Ӧти лоӧ кутасьысь, сійӧ сувтас сюръя дінӧ да кутас сійӧс видзны. Мукӧдыс кытшовтасны сюръясӧ вит-ӧ-квайт воськов ылнаын. Сэсся сигнал серти ставыс ӧтвылысь ызнитасны сюръялань, медым веськыд ки пӧлӧн инмӧдчывны сюръяӧдзыс. А куталысьыс бӧръяс на пиысь ӧтиӧс (коді слабджык) да кутас сійӧс, оз лэдз инмӧдчыны сюръяас. Кодӧс кутас, сійӧ лоас куталысьӧн жӧ, медводдзаыслӧн отсасьысьӧн. А мукӧдыс бара ылыстчасны сюръя дорсьыс, ылӧдзджык нин. И бара котӧртӧны сюръялань. Куталысьыс ӧні кык, да найӧ кутасны ещӧ ӧтиӧс-ӧ-кыкӧс.

Тадзи ворсасны некымын скон. Куталысьяслӧн лыдыс век содӧ, пышъялысьяслӧн — чинӧ. Найӧ кутасны ылыстчыны век ылӧджык и ылӧджык, а сэсся весиг кутасны дзебсьыны. Ӧні куталысьыс лоас тырмымӧн; ӧтияс кольччасны сюръя видзны, мукӧдыс на пиысь — корсьысьны-кутасьны. Аддзасны кӧ дзебсясьысьӧс да вӧтӧдасны, сійӧ бара жӧ лоӧ кутӧма. А дзебсясьысьлӧн мог — воӧдчыны да инмӧдчыны сюръяӧ. Ворсӧмыс кыссьӧ сэтчӧдз, кытчӧдз ни ӧти куттӧм оз коль.

ТЫМӦН (Ворсӧны 3—10 морт)

Пудъясьӧны. Код вылӧ усьӧ пуд, сійӧ лоӧ куталысьӧн, мукӧдыс сыысь пышъялӧны. Куталысь вӧтлысьӧ на бӧрся. Суӧдас кӧ, инмӧдчас сы дорӧ кинас да шуас "Тым!", а ачыс котӧртӧ мӧдарӧ. Ӧні куталысьнас лоӧ нин сійӧ, кодӧдз инмӧдчыліс кинас медводдза куталысьыс. Тадзи котралӧны водзвыв сёрнитчӧм территория вылын сы мында кад, кытчӧдз оз мудзны.

Сэки, кор ворсысьяс пиын абуӧсь нывъяс, пудъясигӧныс куталысьсӧ "нимтӧны жӧникӧн":

Тымысь-тамысь,
Мынтӧм шогысь,
Син пӧла жӧникысь —
Тым!

А ворсӧны кӧ и нывъяс, жӧник пыдди шуӧны невестаӧс.

СИНДЗЕБ (Ворсӧны 12—16 морт)

Бӧрйӧны кык маткаӧс. Мукӧдъясыс гозйӧн-гозйӧн юксьӧны, коді кутшӧм матка дорӧ веськалас. Кык матка ас костаныс бара жӧ пудъясьӧны — кодлы дзебсьыны, кодлы корсьысьны-кутасьны. Сэсся матка, кодлы усис пуд дзебсьыны, нуӧдас ассьыс котырсӧ дзебсьыны, а мӧд чукӧрыс (командаыс) сэк кості виччысьӧ. Матка дзеблалас ассьыс ёртъяссӧ кытчӧсюрӧ: кодсюрӧлы индас стӧч места, а кодӧс и вӧля вылӧ лэдзалас, сёрнитчасны сӧмын, кытӧнджык вочаасьны. Сэсся матка бӧр локтас виччысьысьяс дорӧ.

Корсьысьысьяслӧн маткаыс крепыда кутчысяс пальто пӧлаас ли, малича бӧжас ли локтысьыслы да ставыс мӧдӧдчасны корсьысьны. Куталысьяслӧн могыс — аддзыны да кутны став дзебсьӧмасӧ, сыӧдз, кытчӧдз найӧ эз на удитны инмӧдчыны асланыс маткаӧ. А дзебсьӧмъясыслӧн мог — виччысьтӧг уськӧдчыны маткаыслань да писькӧдчыны сы дорӧ. Матка нуӧдӧ да сьылӧ:

Кынь локтӧ,
Санка локтӧ,
Матка локтӧ.
Бура лӧсьӧдчалӧ!

Став дзебсьысьсӧ кӧ лоӧ кутӧма, дзебсьыны мӧдӧдчас мӧд командаыс. А кодкӧ кӧ кужас инмӧдчыны аслас маткаӧдзыс, сійӧ бара мунӧ дзебсьыны. Но кутӧмаясыслы оз нин позь дзебсьыны.

ЁМА (Ворсӧны медсясӧ нывъяс, 6—10 морт)

Пудъясясны. Ӧти лоас кӧзяйка, мӧд — ёма, мукӧдыс — ыжъяс. Кӧзяйка петкӧдалӧ ыжъяссӧ луд вылӧ "йирсьыны". Ыжъяс йирсьӧны мыйкӧ мында (нетшкӧны луд вылын турун). Сэсся водаласны шойччыны-рӧмидзтыны (рӧмидзтанторнас коркӧ вӧвлі ниа сир). Кӧзяйка пукалӧ бокынджык, караулитӧ. Сэсся заводитӧ вугравны. Локтӧ ёма да гусялӧ ыжъяссӧ, нуӧдӧ аслас гидӧ. Кӧзяйка садьмӧ, вӧтчӧ ёма бӧрсянь гидӧдзыс. Корӧ ыжъясӧс. А ёма нин удитӧма ставыслы пуктыны "пельпас" (ленточкаяс ли, мый ли, ӧшлӧма-кӧртавлӧма) да вензьӧ кӧзяйкакӧд: тайӧ пӧ менам ыжъясӧй, со пӧ быдӧнлӧн ичӧтысянь пуктӧм пельпас. Кӧзяйка воча шуӧ: "Менам найӧ быдӧн жӧ паса".

— А кутшӧм тэнад пасыд?— юалӧ ёма.

Йирсигас на кӧзяйка быд ыжлы пеляс вашкӧдӧ кутшӧмкӧ ним, тайӧ нимсӧ оз тӧдны ни ёма, ни мукӧд ыжъясыс, быд ыж тӧдӧ сӧмын ассьыс нимсӧ. Кӧзяйка и шуӧ ёмалы: "Ме кӧ горӧда пас да ме дорӧ локтас кутшӧмкӧ ыж, сійӧ нин менам".

Сэсся ӧткӧн-ӧткӧн кӧзяйка чукӧстӧ ыжъясӧс сетӧм нимъясӧн. Кодлысь нимсӧ горӧдас, сійӧ и котӧртӧ кӧзяйка дінӧ. Став ыжыс лоӧны кӧзяйкалӧн. Сэсся кӧзяйка ыжъяссӧ нуӧдӧ "гортӧ".

САРӦН ВОРСӦМ (Ворсӧны 6—8 морт)


Пудъясьӧны. Код вылӧ усьӧ пуд, сійӧ лоӧ сар. Сар быдӧнлы сетӧ ним. Тшӧкыдджыка овлӧ, мый сійӧ босьтӧ лэбачьяслысь либӧ пемӧсъяслысь нимъяс: кань, кук, чань, кырныш, рака, катша да с.в. Визьнитӧны кытш. Сар пуксьӧ кытш шӧрас, бокас му вылӧ пуктӧ мач. Мукӧдыс сувталӧны гӧгӧрыс, кытш саяс. Сулалӧны бок ногӧн, дасьӧс сар кыв бӧрын либӧ котӧртны бокӧ, либӧ уськӧдчыны мач дорӧ. Сар шуӧ кутшӧмкӧ выльӧн сетӧм ӧти ним. Мукӧдыс чепӧсйӧны бокӧ, а сійӧ, кодлысь нимсӧ гарыштіс сар, босьтӧ мачсӧ да лыйӧ пышйысьяс кузя. Кодлы веськалас, сылы ӧти очко штрап. Оз кӧ веськав, аслыс штрап. Сэсся кодлӧн медводз тырас урчитӧм штрап лыдыс (кыдзи сёрнитчасны водзвыв — вит ли, дас ли), сійӧс сар кутас накажитны-пӧжны. Сувтӧдас сійӧс стенлань чужӧмнас, воськов вит-ӧ-квайтсянь кутас сылы мышкас лыйлыны-пӧжны мачнас (витысь ли, дасысь ли, кымын штрапнӧй очко мыжаыслӧн).

Сэсся бӧрйӧны выль сарӧс, да ворсӧмыс мунӧ водзӧ.

ПӦЛА-МАЧӦН (Ворсӧны 5—6 морт)


Пудъясьӧмӧн бӧрйӧны мачӧ кучкалысьӧс, мукӧдыс — мач куталысьяс. Ворсігкежлӧ колӧ лӧсьӧдны ичӧтик резина мач, палич (метра кымын кузьта бедь) да пӧв (пасьтасӧ да джуджтасӧ бӧрйӧны водзвыв сёрнитчӧмӧн). Пӧвсӧ сувтӧдӧны. Мач куталысьяс мунӧны боклань, а кучкалысьыс пӧв дорсяньыс качӧдыштӧ мачсӧ вылӧ да кучкӧ паличнас, мач лэбӧ куталысьяслань. Найӧ зільӧны кутны лэбысь мачсӧ. Коді кутас, сійӧ лоӧ кучкалысьӧн. Некодлы кӧ эз удайтчы кутны, быдӧн тэрмасьӧ медводдзаӧн кыпӧдны мачсӧ му вылысь да шыбитны пӧвъяс. Инмас кӧ, сійӧ лоӧ кучкалысьнас. А оз кӧ инмы, кучкалысьнас кольӧ воддзаыс. Мачсӧ шыбитігӧн кучкалысьыс, бедьнас ӧвтчӧмӧн, дорйӧ ассьыс пӧвсӧ инмӧмысь.

ПОПӦН (Ворсӧны 6—10 морт)

Ворсӧны улича вылын, кузь туй пӧлӧн. Пудъясьӧны. Пудъясьӧмыс тані аслыспӧлӧс: быдӧн пуктӧ ассьыс паличсӧ веськыд кок чуньяс вылӧ, палич мӧдар помсӧ кутыштӧны киӧн, сэсся ӧвтыштӧны кокнас водзӧ — кодлӧн паличыс лэбӧ медылӧ, сійӧ первой лыйлысь, кодлӧн медматӧ, сійӧ вӧдитысь, кар сувтӧдысь.

Босьтӧны ӧти кар — поп. Вӧдитысь пуктӧ сійӧс туй вомӧн гижтӧм визь вылӧ. Мукӧдыс воськов вит сайсянь (кыдзи сёрнитчасны) пуд серти лыйлӧны паличьясӧн поп кузяыс да вӧтлӧны сійӧс туй пӧлӧн водзӧ. Кытчӧдз попыс тюрӧ, сы весьтӧ и сувтӧдӧ вӧдитысьыс попсӧ ӧчередьӧн быдӧн лыйӧны, поп век водзӧ тюрӧ. Кор быдӧн ӧтчыдысьӧн шыбитасны паличсӧ, сэк сэсся первойӧн шыбитӧ сійӧ, кодлӧн паличыс коляс медся ылӧ попсяньыс. Сідзи гӧнитӧдӧны попсӧ сэтчӧдз, кытчӧдз став паличыс оз ло попсьыс водзын. Кор попыс кольӧ медся бӧрӧ, сэк вӧдитысь босьтӧ попсӧ да котӧртӧ бӧр визь дорӧдзыс. Мукӧдыс котӧртӧны асланыс паличьясиысла да бара жӧ уськӧдчӧны галалань. Коді воас, сійӧ инмӧдчӧ визяс — юӧртӧ, мый сійӧ локтіс. Коді локтіс первойӧн, сійӧ мӧд скон дырйи лоӧ медводдза лыйысьӧн. Коді локтас гала дорӧ бӧръяӧн, сійӧ лоас вӧдитысьӧн, поп сувтӧдысьнас.

ПӦРТЙЫСЬ (Ворсӧны 7—10 морт)

Юж лым вылын кодйӧны гӧгрӧс гу (диаметрыс — 25—30 см), сійӧ — пӧрт. Пӧртсяньыс метра кык сайын гӧгӧрыс вӧчӧны ичӧт гуторъяс-луяс. Ворсысьыс кӧ дас морт, колӧ вӧчны 8 лу. Став ворсысьлӧн киас бедь. Ворсӧны пу сярӧн, позьӧ и шайбаӧн либӧ мачӧн. Пудъясьӧмӧн бӧрйӧны ӧти вӧдитысьӧс да ӧти пӧрт видзысьӧс. Мукӧдыс босьтӧны луяссӧ. Пӧрт видзысь шыбитас пу сярсӧ бокланьӧ да бедь помсӧ сутшкас пӧртйӧ. Мукӧдыс бедь помнысӧ сюйыштасны быдӧн аслас луӧ, а вӧдитысь котӧртас сярла.

Быдӧнлӧн аслас мог. Вӧдитысь зільӧ йӧткыны сярсӧ да сюйны пӧртйӧ, ӧтпырйӧ сійӧ кыйӧдӧ сэтшӧм здук, кор кодкӧ перъяс бедьсӧ луысь, медым пырысь-пыр сійӧс займитны. Лу кутысьясысь быдӧн зільӧны сутшкыны бедьнысӧ пӧртйӧ, а пӧрт видзысь — ӧвтны сярсӧ боклань. Коді кольӧ гутӧг, сійӧ и вӧдитӧ.

УЙӦДЧӦМӦН (Ворсӧны 4—6 морт)

Ворсӧны сӧмын тӧлын. Карйӧн моз жӧ гижтӧны ӧта-мӧдсьыс метра кӧкъямысын-дасын кымын кык кар йӧр, ӧтар и мӧдар йӧрас сувтӧдалӧны некымын (5—10) кар. Карйӧн ворсӧмысь торъялӧ сӧмын сійӧн, мый ворсӧмыс мунӧ оз юж туй вылын, а небыд лым пиын, и палич пыддиыс быд ворсысь босьтӧ уйӧдчан.

Уйӧдчансӧ вӧчӧны тадзи. Вайӧны вӧрысь метрӧн-джынйӧн кузьта пелькиник понӧль. Сійӧс увйӧны, кырссьӧны, шыльӧдӧны кляничаӧн. Кызджык помсӧ ёсьтасны, мӧдар помыс ёна вӧсни. Сэсся сюйласны юкмӧсӧ да сулӧдасны кӧдзыд сынӧд вылас, медым йизяс сылӧн вылысыс. Некымынысь сюйласны ваас, медым йиыс кызджык лоӧ. Уйӧдчан лоӧ дась. Пудъясясны-юксясны кык команда вылӧ, тӧдмаласны, кутшӧм команда заводитӧ ворсӧмсӧ. Ӧтар йӧрас и мӧдар йӧрас тэчасны каръяснысӧ. Сэсся кодлӧн команда вылӧ пуд уси заводитны, сійӧ командаысь кодкӧ ӧти тювйӧдӧ уйӧдчансӧ воча кар йӧрас. Босьтӧны уйӧдчансӧ шӧрӧдыс (медым нырыс и бӧжыс вӧлі ӧтсьӧкта) кепыся киӧн, а бӧжсӧ топӧдӧны киняулас. Сэсся неуна веськыдвыв бергӧдчигмоз ӧвтасны сійӧс водзӧ. Сійӧ уёвтас лымйӧдыс и тшукӧ кӧ нырнас карйӧ, лэбӧдас картӧ йӧрсьыс. Сэсся тювйӧдӧ ассьыс уйӧдчансӧ кодкӧ ӧти мӧд командаысь.

Реклама Google: