Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

"Курыд Збыль" национальный эпос · Н.Митюшева, апрель 2005.

ВОДЗКЫВ



Лидия Кастусьевна Моисеева пенсияӧ петтӧдзыс веськӧдліс "Севергазпромын" уджсӧ туйдан да артасян юкӧнын. А быдмӧма сійӧ коми кытшын, Печора юдорса Саваяг сиктын (ӧнія Вуктыл районын). Батьыс Кастусь Вячеславович Калиновский, война водзвылас вӧлӧма сэні сиктсӧветса юралысьӧн, немечьяскӧд ыджыд тышысь абу волӧма.

Лидия, вӧлӧмкӧ, велӧдчӧ коймӧд классын на, кор сійӧс мамыс коляс висьысь Анна Петровна Мезенцева пӧчыс дорӧ, сиктса ногӧн кӧ, Ӧдьӧ Анна. Пӧч куйлӧ вольпасьын, оз вермы чеччыны. Но вежӧрыс уджалӧ. Ичӧт Лидалы сійӧ тшӧктӧ гижны ас бӧрся ставсӧ, мый кутӧ вежӧрас. Висьталігас, Ӧдьӧ Анна пыр видзӧдӧма кыз небӧгӧ, а сэні гӧгӧрвоана шыпаса гижӧдыс ньӧти абу, сы пыдди быд листбокын серпас тыр, и пӧчыс вӧлӧм кужӧ восьтыны вежӧртассӧ быд серпаслысь. Ӧти серпас "лыддьыгӧн" артмывліс кывтэчас либӧ дзонь сёрникузя. Пӧчлӧн мойдӧм-висьталӧмысь Лидиялӧн артмис квайт вӧсни тетрадь, ставыс ӧнія коми гижан кывъя. Чернилаыд сэки абу вӧлӧма, да гижӧма са сора ваӧн.

Анна Петровна куліс 1948-ӧд воын, олӧма 81 арӧсӧдз. Вӧлӧма грамотаа мортӧн. Гашкӧ, та вӧсна сиктсаяс сыысь полыштісны, шулісны тӧдысь-туналысьӧн. Анна Петровна вывті вылӧ донъялӧма Лидиялысь сямсӧ да унатор висьтавлӧма сылы. Мый пӧ ме тэныд висьтала, некӧн гижлытӧм на, миян рӧдвужлӧн аслыссяма гусятор, некодлы пӧ, челядь кындзи, оз позь тӧдны. Буретш сідзи и лоис эськӧ, да Лидия Кастусьевналӧн некод абу, ӧтнас олӧ...

Саваыс вушйӧма, карандаша пасыс ӧдва тыдалӧ. Но мыйта кӧ позьӧ на вӧлі гӧгӧрвоны, да кызь во сайын Л.К.Моисеева выльмӧдӧма важ гижӧдъясысь мойд сяма нёль кывбур. Сэсся пӧчлӧн казьтылӧм серти лӧсьӧдӧма Саваяг грездлы сиӧм висьт. Важ тетрадьясысь торъя коляссӧ Нум Ен да Манса ныв-багатыр йылысь Лидия Кастусьевна зільӧма лыддьыны да "Курыд збыль" гижӧдӧ йитӧдны.

"Курыд збыльысь" кызвын юкӧныс эз во миянӧдз, тайӧ лоӧ коми йӧз водзын менам медыджыд мыжӧн", — синва пыр шуӧ Лидия Кастусьевна. Водзӧ йирӧ коми аньлысь сьӧлӧмсӧ: "Ӧдьӧ Анналӧн мойдӧм-висьталӧмсӧ коді донъялас? Воштӧм-вунӧдӧмсӧ аддзьыны кодкӧ кужас-ӧ? Тӧдтӧм кывъяссӧ кыдзи вежӧртны? Тӧдны вермытӧм юрӧ воас-ӧ?"...

"Курыд збыль" вӧлі йӧзӧдӧма "Доръям асьнымӧс" газетын кыкысь нин — 1994, 2000 воясӧ. Мукӧд гижӧдсӧ йӧзӧдлісны "Коми му" газетын, "Войвыв кодзув" журналын, "Мича ывла, коми вужвойтыр да морт инӧдъяс" челядьлы дасьтӧм небӧгын. Уна нэм чӧж гусьӧн видзан тайӧ текстъяс серти видлалӧм-донъялӧм могысь да войтырӧс тӧдмӧдӧм могысь "Коми гор" дас вонас лӧсьӧдліс некымын передача. Ставныс, коді гижліс либӧ юӧртліс "Курыд збыль" йылысь, аддзьылісны сэтісь сӧмын мича мойд да важ кадлы сиӧм сьӧлӧм вӧрзьӧдана гижӧд. Тайӧ вӧлі этша, медым "Курыд збыльсӧ" тыр-бура гӧгӧрвоны ...

Быдса во ме туялі гижӧдсӧ дзик мӧд ногӧн — видлі важ енъяс йылысь висьталӧмсӧ вежӧртны да ас лов пыр лэдзны. Ордымӧдыс мунігӧн ме воӧдчи текстсӧ татшӧм гӧгӧрвоӧмӧдз. Ставыслы, коді меным отсаліс тайӧ уджсӧ вӧчигӧн, кӧсъя висьтавны ыджыд аттьӧ.

29.04.2005. Надежда Митюшева.

КУРЫД ЗБЫЛЬ (1)    


1.  Тая збыльсӧ кӧ вунӧдан (2) тэ,
2.  сэки вежӧртӧ дзикӧдз нін воштан (3),
3.  кор жӧ войтыртӧ йитӧдны (4) пондан,
4.  Нумлысь вӧйпӧмсӧ (5) ас йӧзлы (6) вочасӧн (7) ӧзтан.
5.  Тая — збыль, абу мойд,
6.  збыль, кӧн медводдза воть
7.  тэнад вужъяслӧн (8) олӧмӧ чужис.
8.  Нуи збыльсӧ ме, донаӧй;
9.  уна нэм чӧж (9) видзи синмӧс моз медбӧръя лолӧдз.
10. Чайта, нуан жӧ водзӧ, да кыл мед оз вош (10).
11. Манса (11) войтырлы Нум (12) тадзи шуис.
12. Эн жӧ лӧсйы, бур морт, ни эн сысъял,
13. збыльсӧ лыддьы (13) да висьтал (14) дзик тадз,
14. мед эз пыр ӧти пӧръялан кылъяс,
15. мед эз вош ӧти кылвужйыс (15) тась.
16. — Чайта, вежӧрыд веськыд, да и статьясыд сӧстӧм,
17. Синъяс аддзӧны, пельясыд кылӧ —
18. мунан войтыркӧд, Манса,
19. кодыр гезъяссӧ вунда (16).
20. Тэнад ки-кокыд лоас дзик прӧст.
21. Манса, кылзы (17). Мед шудаӧн лоны,
22. колӧ медводзӧн сӧстӧма олны,
23. колӧ кутны ас войтырлысь лыд (18),
24. колӧ наяна нуны ас визьтӧ (19)
25. да эз сорлась мӧд кылъяскӧд вир.
26. Колӧ аддзыны (20), код тэнӧ нюлӧ.
27. Колӧ кылны, кор шуӧ мӧд морт.
28. Колӧ синбӧжнад (21) аддзыны сайсьыд (22),
29. кужны дорйыны (23), вӧчны ас ног (24).
30. Тэ кӧ кым вылсьыд водтӧдзыд (25) би сертӧ пӧрччан (26),
31. ыджыд мыж аслад войтырлы вӧчан (27).
32. Ас кадӧ гӧгӧр артыштӧм бӧрад
33. наян вӧрӧглы наяна водзӧссӧ сетан.
34. Кымын унджык мӧд кылкӧд тэ выжывӧн (28) лоан —
35. сымын чаль подйыд выльмытӧм коляс (29).
36. Тэнад войтырыд кылтӧг (30) да юр визьтӧг вошас (31).
37. Пӧтка-пемӧсӧс кильмытӧдз-пиасьтӧдз виан —
38. водзӧ олысьлы куш воль тэ колян.
39. Вӧлӧга волляд кӧ унджык вотӧс да пуктас,
40. сэки сювъяснад, сьӧлӧмнад висьтӧгджык олан.
41. Тэ кӧ вӧрӧглы кок улас усян,
42. уна сам сія гез вылӧ сетан.
43. Сэк он артышт (32) нін могтӧ,
44. сэк ас войтырлы уна мыж вӧчан (33).
45. Оз позь мерлина сёйны, талялӧм (34 турун, вотӧс да дзоридз.
46. Оз позь статьястӧ пасалтӧг (35) олны.
47. Аслад ай-мамкӧд, челядькӧд лёк горӧн зыкны.
48. Асьтӧ войтыр водз кужӧмӧн (36) кутны.
49. Босьтан лӧсьӧдны — помӧдзыс вайӧд.
50. Босьтан окалны — кужны радейтны.
51. Босьтан радейтны — кужны челядьӧс вежӧрӧн сӧвтны.
52. Морт кӧ пурт али лӧсъялан корас,
53. шуйга чуньяснад
54. улӧ-ортсӧ кутӧмӧн мыччан,
55. веськыд кинад мед сюся кыйӧдчан-ворсан.
56. Манса кужис нін вундыны би сер (37),
57. лӧсны изйысь морт вуджӧра сан (38),
58. сьылны, йӧктыны, ньӧлвужйысь лыйны (39),
59. кайны изйӧд да гез кузя исколтіг кок вылӧ султны,
60. кыдзи вылісянь усигӧн ёсь гыжъя кань.
61. Збой да мича гетӧрлысь
62. вирӧдз вундіс чорыда ки-коксӧ гӧрдзалӧм гез,
63. кузь виж юрсиыс лэччӧма коскӧдз,
64. нюдзвиж синъясысь синва эз пет.
65. Ыркыд гарниӧ йӧткыштӧм водзын
66. Манса син водзын некымын морт
67. чашйис, пежаліс сочсӧ да мамсӧ,
68. дзор пӧль-пӧч здукӧн лэдзисны лол.
69. Тыра гетӧрӧс из вывсянь шойӧ
70. воштіс кык кока чераньлӧн вез,
71. вына веръясӧс кыскисны вузӧ.
72. Биармиын пӧсь вирӧн тырис му эж.
73. Манса пас серти (нёльӧд сюрс нэмын,
74. ёна важся выль лыд пасӧдз)
75. Биарми сэк уси.
76. Манса войтырлӧн сія му вылас
77. олӧмыс кусі.
78. Менӧ кылан-ӧ, Манса?
79. Аринбердӧдз (40) кор воан,
80. сувтлы мыльк шӧрас пидзӧсчань вылад
81. муӧдз копыртӧм юрӧн да кылзы...
82. мылькйыс (41) мый сэсся тэныд сэк шуас.
83. Сувт да кымъястӧ лэпты,
84. сэсся нёровтлы юртӧ пель веськыдладорӧ.
85. "Аддзан - ӧ зэв ылісянь саридзсӧ? (42
86. Кылан - ӧ гыяслысь шысӧ?
87. Тайӧ саридзыс, Манса, —
88. тэнад усьӧм войтырлӧн (43) синва.
89. Тайӧ гыяслӧн небыдик шыыс —
90. вӧйтӧм (44) войтырлӧн нор кылӧ горыс".
91. Виркап вузаліс мӧд муӧ
92. ловъя войтыртӧ тэнсьыд.
93. — Сідзкӧ, кодкӧд да кодарлань муна?
94. — Мӧдан войлань,
95. биа изйӧн (45) ме сайӧда тэнӧ.
96. Туяд (46) квайт айва (47),
97. босьтан да сёян (48), кор шуа (49),
98. сэн, гашкӧ, и вунӧдан менӧ (50)...
99. Кор жӧ гарнисӧ восьтӧма лоас,
100. гусьӧн Арийкӧд петанныд кыкӧн (51).
101. Сэсся, мича морт, — войтыртӧ мездан (52).
102. Сэк и мӧданныд куим тӧлысся туяс.
103. Сэк, кор тӧлысьыс коймӧдысь енэжас вошас,
104. сія инас и кар бара пештан (53)
105. да выль гарниын Нумлы сэк келман.
106. Тэнад Арийкӧд паськалас вужъяс.
107. Выль Биарми кӧрт асікӧн муястӧ кутас.
108. Сизим войтыр (54) сэк би сер моз
109. Арий-Манса кыл нуас.
110. — Нум, кора мыччылы статьяйтӧ ассьыд.
111. Тэнсьыд вежтӧ ме сьӧлӧмӧн кыла.
112. Гашкӧ, ме кодь жӧ збой да мича гетӧра
113. али том вынйӧра вер тэ?
114. — Ме и морт, ме и пемӧс, ме и лэбачлань муна.
115. Енэж веркӧсын, ва вылын, му вылын ола.
116. Арий-Мансакӧд вир-тышӧн муніс (55),
117. куим пӧл муыс пемдыліс-вошліс,
118. уна ю, ыджыд саридз, му вуджис.
119. Аслас тылаӧ Биарми колис.
120. Кор жӧ му эжыс коймӧдысь югзис,
121. инас Ки чӧж кар (56)
122. Арий-Манса выль гарниӧн пештіс.
123. — Манса, кылан-ӧ менӧ?
124. Воис кад (57) тэныд айватӧ Арийкӧд сёйны . —
125. Шуис Нум. — Кыкӧн вочасӧн пуксьӧй (58)
126. да быд вот сэні шӧриӧн юкӧй (59).
127. Кор жӧ ойбыртны синъясыд кӧсъяс (60),
128. сизим войтыр-пи гарни моз волыллан восьтас (61).
129. Вена-Йӧгра, Гын войтыръяс
130. Арий-Мансалысь Нум кылсӧ водзӧ на нуас.
131. Дона из ю бердӧдз,
132. обдор, тылаӧдз
133. ассьыс Биарми му веркӧс лыддяс.
134. Кор нін выль лыдпас серти
135. мувыл олӧмыс мунас
136. (кыксё сизимдас во сэки шусяс),
137. сэки Ки чӧж кар вӧрӧглы усяс,
138. Гын, Вен, Йӧграяс раз-пельӧ мӧдас.
139. Нумлӧн вӧйпӧм чайттӧг бырас да вунас.
140. Вирӧн тырасны муясыс. Кылан?
141. Бара зырасны кыкнанладорсянь,
142. Вена-Йӧгра сэк кыкӧн нін коляс.
143. Бара войланьӧ войтырсӧ нуас.
144. Выль Биарми кар ю дорын пештас.
145. Уна тыяс да юяс ас нимнас сэк пасъяс,
146. уна мӧд муяскӧд вузасяс-ваяс.
147. Сэк вӧрӧг Вен войтыркӧд Йӧграӧс юкас.
148. Озырсӧ наяна гуас да нуас,
149. Биарми му бердъяссӧ ньӧжйӧник вундас.
150. Вер кӧ кыйсьыны кыдз расӧ, ягӧ ли мунас,
151. юрсӧ сэн жӧ и воштас.
152. Аслас челядьнас керкаыс би пырыс сотчас.
153. Сотчӧм инъясӧ бӧрсӧ эз волы
154. Йӧгра войтырысь ни ӧти морт.
155. Сэтчӧ позйысьліс мӧд кылъя котыр.
156. Сідз и шуис, мый Ен пӧ тай сетіс
157. кыддза рас, гажа инъясын горт.
158. Ён Биарми жӧ озыра оліс,
159. уна юясті кылтіс да катіс,
160. кужӧм-вежӧртӧм олӧмӧ пӧртіс,
161. эз и чайт, кыдз бур лакейӧ воис.

КЫВ ВЕЖӦРТАС ВОСЬТӦМ
ДА КОЛАНА СОДТӦД

Коми — мансийские соответствия
1. Овны, олункве — жить;
2. мӧд, мотан — другой;
3. пас, пос — знак;
4. ним, нам — имя;
5. кӧрт, кер — железо;
6. му, ма — земля;
7. веськыд, веськат - справедливый,
      правильный;
8. артмыны, артмы — получиться;
9. воль, воль — блеск;
10. гаж, кас — веселье, желание;
11. дор, тор — край;
12. йӧз, йос — древний человек,
      древний народ;
13. воштыны, воштыны — потеряться;
14. мойд, мойт — речь;
15. сӧстӧм, систем — чистый;
16. пель, паль — ухо;
17. лыд, лат — закон;
18. вуж, вос — род;
19. йӧктӧм, йикв — танец;
20. пӧл, палэ — сторона;
21. ань, сан — жена, старуха;
22. син, сам — глаз;
23. шы, суй — звук, шум;
24. ю, я — речка;
25. нюлны, нёлантанкве — лизать;
26. шуд, шют — счастье;
27. ойбыртны, оилматункве — уснуть;
28. улӧ, ёло — низ;
29. лол, лылтыл — дыхание;
30. вынйӧра, ёр — сильный.

Коми — хантыйские соответствия
1. Веськыд, веськат - правый,
      искренний, надёжный;
2. йитны, ёнтты — сшить;
3. лол, лыл — дыхание;
4. гаж, кас — желание;
5. му, мув — страна;
6. йӧз, йӧс - древний народ, человек;
7. кар, кор — связка нанизанных
      предметов;
8. кӧрт, карты — железо;
9. пас, пос — знак;
10. мойд, моньсь — сказка;
11. пель, пелак — часть;
12. юкны, юкан — часть;
13. сӧстӧм, сыстам — чистый;
14. шы, сый — звук;
15. тулыс, тылась — месяц;
16. воштыны, уштаты — терять.

1) Курыд збыль: кыв-вора Манси йӧз кӧ мойдӧны му артмӧдӧм да олӧм пуксьӧм йылысь, медыджыд енъяс да налӧн уджъяс да тшӧктӧмъяс йылысь, татшӧм висьтасьӧмыс манси кывйын шусьӧ "мойт", кӧть ставныс тӧдӧны, мый тайӧ абу вӧт, абу сӧрӧм, а вемӧс. Кывйыс — "мойт", а "мойт" кывйыслӧн вежӧртасыс — збыль, эскана, вывті важ кадся вӧвлӧмтор. Медым торйӧдны лӧсьӧдлӧм мойд да мойд-вемӧс, манси содтісны "мойд" кыв дорӧ "вежа" кыв: на ногӧн артмис — "ялпынг мойт" (комиӧн — "вежа мойд", стӧджыка кӧ — "вежа мойд-вемӧс"). "Збыль" кывсӧ гижӧд нимас да сюрӧссӧ тайӧ вывті тӧдчана вӧйпӧмлысь колӧ гӧгӧрвӧны дзик тадз. А "курыдсӧ" содтӧма, медым важ олӧмысь висьталӧмсӧ йитны матысса кадкӧд ӧти сюрӧсӧ, мичаа заводитӧмыслысь курыд помсӧ петкӧдлыны.

2) вунӧдан: мӧдан овны Ентӧг, он кут бурӧдны енъясӧс.

Унджык висьталӧмыс тайӧ гижӧдас мунӧ Нум нимсянь. Медводза кык визяс Енмыс шыасьӧ быд морт дорӧ. Мӧд кык визяс кывзысьыс ачыс Ен, сӧмын гашкӧ Нумысь неуна улынджык сулалысь, а вермас лоны велӧдысьнас ачыс Нум, либӧ сылӧн бать, либӧ пи. Найӧ ставныс ыджыд Енъяс. Об дорса Йӧгра войтырлы, а гашкӧ и важ комияслы, бура тӧдса да пыдди пуктана.

3) дзикӧдз воштан: виян ас пытшкысь Ен лов, морт да олӧм вежӧртӧм — вынтӧмысь и кулан.

Вермас лоны, мый 1948 воын нывкаӧн Л.К.Моисеева "вежӧр" пыдди гижіс "вуджӧр". Но сёрникузялӧн вежӧртасыс таысь оз вежсьы, ӧд важ комияслы "вуджӧрыс" бурджыка на лӧсялӧ: найӧ збыльысь чайтісны, мый быд ловъялӧн эм вуджӧр, сійӧ мортлысь мыгӧрсӧ кутӧ, оз сет водзвыв кувны. Нумлысь вӧйпӧмсӧ вунӧдӧмыс бырӧдӧ мортлысь вежӧрсӧ, ӧтшӧтш и вуджӧрсӧ. Тадзикӧн морт олӧмыс помасьӧ. Вывті чорыд мыжалӧмыс.

4) йитӧдны: кыпӧдны быд мортӧс Ен дорӧдз; быд мортлӧн вир-яй кындзи эм лов. Тайӧ кык торсӧ йитӧмысь и артмӧ ловъя морт (Енмӧс тӧдысь да Енсӧ кывзысь морт).

Манси, сідз жӧ и важ комияс, вылісянь уліӧдз енкӧласӧ аддзисны куим тшупӧдысь артманаӧн: енвевт судтаӧдз енкӧла, кӧні олісны медыджыд енъяс да налӧн челядь, чой-вок; мугӧгӧрса енкӧла, кӧні олісны йӧз да пемӧсъяс; да муулысса енкӧла, кытысь петлісны висьӧмъяс, кӧні олісны пеж-гагъяс, кулӧм йӧзлӧн да звер-пӧткалӧн ловъяс. Быд судтаын вӧлі олӧны ыджыд да ичӧджык енъяс, ен ловъяс, иса торъяс.

5) вӧйпӧм: тані Нумлӧм мӧвп;

6) ас йӧзлы: Нумлӧн челядьлы;

7) вочасӧн: вермас лоны, мый вӧлі гижӧма "вӧчасӧн", да кык чутыс вушйӧма.

Сёрни мунӧ морт чужтӧм-вӧчӧм йылысь. Об ю вожса Йӧгра войтыр лыддьӧ вӧлі, мый мортсӧ лӧсьӧдіс Нум либӧ сылӧн бать либӧ пи.

8) збыль, кӧн медводдза воть...: ӧтвыв подув пуктыссянь чужӧм-рӧдмӧм йылысь збыль.

Витӧд визьсянь дас ӧтиӧдзыс сёрни мунӧ уна сикас енлы эскӧмсӧ кутысь нимсянь. Тайӧ морт, коді видзӧ кевмысянін, юрнуӧдӧ кевмысьӧмнас, тӧдӧ енъяс йылысь сьылан-висьт. Коми важ олӧмын татшӧм йӧзнас вӧліны тун, тӧдысь, шаман.

9) уна нэм чӧж: лэбач, ёна важ кадся вӧчӧмтор, став рӧдвужлы ӧтвывса вужйысь петӧмсӧ индалысь.

Мойдӧны тадзи: ыджыд саридз пытшкысь ичӧтик мутор судзӧдны бостчыліс чӧж, некымынысь чуткыштіс дай артмис, та борын муыс кутіс быдмыны-паськавны.

10) кыл мед оз вош: мед лоасны збыльсӧ кывны кӧсйысьяс, мед оз бырны важ мойдӧм-велӧдӧм тӧдысьяс;

11) Манса — Нум Енлӧн ныв.

Манса асьсӧ петкӧдлас збой да вынйӧра нывбабаӧн да пыр кежлӧ коляс йӧзлӧн казьтылӧмӧ; кулӧм бӧрас Мансаӧс мӧдасны артавны видзысь-дӧзьӧритысь ен-лолӧн, торъя ю вожын сійӧ лоӧ став олысьыслы Енмӧн. Сійӧс кутасны пыдди пуктыны кыдз Нумлы отсасьысьӧс.

12) Нум: хантлӧн да мансилӧн медыджыд Ен;

13) збыльсӧ лыддьы: збыльсӧ лыдӧ пукты, куж кывны збыльсӧ сьӧлӧмӧн да вежӧрӧн;

14) висьтал: тшӧктӧма енма-йӧза костын ёна вынаджык сёрни нуӧдны;

15) кылвуж: вежӧртас серти матын сулалан кывъяс, ӧта-мӧд бӧрся пыр шуанаяс, татшӧмъясыс топӧдчӧны и оз вежласьны, найӧс пыртӧны сьыланкывйӧ, мойдӧ, важ висьтӧ вежлавтӧг;

16) гезъяссӧ вунда: Нум вӧчӧ Ен-ныв Мансаӧс морт ногаӧн да гезйӧн лэччӧдӧ сійӧс му вылӧ. Гезъяссӧ вундӧм бӧрын, медым видзны Мансалы колана йитӧд енэжыскӧд, Нум панӧ вӧйпӧм-велӧдӧм. Мансалы быть кывзыны. Уна нэм чӧж Манса кутас нимавны му вылын кыдз Ен-вына да Ен-вежӧра ныв-багатыр.

Манси войтыр сьылӧм-мойдӧмысь тӧдам, мый Нум ыстіс ассьыс челядьсӧ енэжсянь му вылӧ, медым йӧз кост олӧмӧ буртор да лӧсялӧм вайны.

17) тасянь да 55 кыв визьӧдз висьтавсьӧ морт туйӧ пуктӧм йылысь да важ йӧз олан ног йылысь. Гӧгӧрвоана, мый важ йӧзлӧн кыв-ворыс, мойдны кужӧмыс веськыда йитчӧма эскӧмъяскӧд да быд лунъя могъяскӧд. Нумыс велӧдӧ сӧмын бурӧ: кыдз быд пӧлӧс омӧльлы паныд сулавны, мед вынтӧмджыкӧн вӧлі лёкыс, мед оз ыджыдав мортӧс увтыртысь да бырӧдысь.

18) кутны лыд: нимӧдны, кутшӧм бурӧн ӧти войтыр торъялӧ мӧд войтырысь; вылӧ донъявны войтырлысь аслыспӧлӧслун; мед эз усь войтырлӧн ним да дон;

19) ас визьтӧ: бура бӧрйысьӧмӧн, рӧдвужсӧ тӧдмалӧмӧн да лыда йӧзкӧд сёрнитӧмӧн лӧсьӧдны выль гозъя; сійӧ кадӧ гӧтырпусӧ бӧрйылісны эз ас котырӧн, а ас йӧзыс ставӧн;

20) аддзыны: гӧгӧрвоны;

21) синбӧж: важ йӧз чайтісны — синбӧж отсӧгӧн мортыс водзвыв тӧдӧ, кутшӧм лёк сійӧс виччысьӧ; синбӧж вермӧ лӧсьӧдны йитӧд тӧдтӧминъясӧ;

22) сайсьыд: манси войтырлӧн вӧлі синсай-айка — тыдавтӧм, мортлы инмана, лов-вын; матын сулалӧ "мӧдар югыд" кывлӧн вежӧртас дорӧ;

23) кужны дорйыны: кужны бурӧн тшӧктыны, мывкыдсьӧдны, коланлунӧн посйысьны;

24) ас ног: важ кадсянь кыссьӧм кужан ног, важ йӧзсянь кольӧм сям да тӧдӧм.

Пыж, лызь, ньӧввуж, норт вӧчигас колӧ тӧдны, мыйсянь заводитны да мыйӧн помавны уджсӧ. Быдӧнлы сетӧма сям жугалӧм да лёкмӧм кӧлуйсӧ выльмӧдны. Мед мортыс ставсӧ вӧчӧ ас вынӧн, ас кузьта серти, но ньӧти вежтӧг. Сэсся вӧчӧм-керӧмсӧ колӧ инавны, видзны. Тадзисӧ уджалігӧн важ йӧзлӧн велӧдӧмыс кылӧ да тыдалӧ быдтор вӧчӧмын да мортыслӧн киподтуйыс бурмӧ.

25) водтӧдзыд: кулӧмӧдзыд;

26) би сертӧ пӧрччан: вештан Енмӧн сетӧм вын, быд лунся олӧмысь ёна торъялана; биыс овлӧ кык пӧлӧс: би сер йитӧ Енкӧд, би отсалӧ мувыв олӧмлы;

27) ыджыд мыж вӧчан: туналан Енсянь лӧгасьӧм да лёк висьӧм (аслад войтырлы);

28) выжывӧн: "выжы" удмурт кывйысь, вежӧртасыс комиын "рӧдвуж" кывлӧн кодь жӧ.

Фин чукӧрысь удмуртъяс да коми йӧз янсалӧмаӧсь 1500 во кымын сайын. Тайӧ кык пӧлӧс йӧзыс артмӧмаӧсь, кор комияс вешйӧмаӧсь войвывлань овны, сёрниыс янсалӧма ӧнісянь 800 во сайын.

29) чаль подйыд выльмытӧм коляс: колян асьтӧ челядь йылӧмтӧг, найӧ оз кутны важ ног овны — вунӧдасны, аскиалуныс оз во;

30) кылтӧг: горзы кӧть эн — оз кывны; сэсся сёрнитны он велав;

31) юр визь: сійӧ жӧ мый енэж, енвевт, енкӧла; енэжас медвылыс судтаас олӧ Ен; Енмыс мортыдлы збыльмӧдӧ юр мывкыд — татшӧм вежӧртасыс эм удмуртъяслӧн "визь" кывлӧн;

32) он артышт: он пӧрт олӧмӧ аслыд медколанасӧ;

33) уна мыж вӧчан: туналан ас войтырлы Енсянь лӧгасьӧм да помтӧм шог;

34) "талялӧм" пыдди колӧ гижны: "талявны"; збыльысь вежа му вывса турунсӧ морт кокыс эз таляв.

Инвывса быд ен-ловлӧн вӧлі вежа ин (мӧдлапӧв, мыльк, ді, ю вом). Мортлы сэні позьӧ вӧлі сӧмын кевмысьны да енъяссӧ руа сёянӧн вердны. Обвывса угор войтырлысь важ эскӧм туялысьяслы висьталісны, мый йӧзыс вежа инӧ пыригас, пуысь вӧчӧм важ енъяс дорӧ матыстчытӧдз сюмӧдӧн гартовтлісны кокнысӧ, медым мортлӧн вир-яй пежыс эз инмы ен оланінӧ.

35) пасалтӧг: сӧс, пеж, омӧль — быд пӧлӧс лёк вӧчысьыс мед оз пырӧдчы морт дінӧ, колӧ асьтӧ видзны; вӧньяс, кытшъяс новлыны колӧ; паськӧмлысь сос вом дор, кӧлыс да бӧждор мед дорӧсалӧма вӧлі;

36) кужӧмӧн: морт туйӧ пуктӧмӧн;

37) вундыны би сер: тані висьтавсьӧ би дорын тӧдысь мортӧн нимкыв лыддьӧм йылысь;

38) сан: манси кывйын — энь, мам; изйысь лӧсны морт мыгӧра Ен Ань;

39) сьылны, йӧктыны ньӧввужйысь лыйны: Манса бура тӧдӧ вынйӧра веръяслысь важ нэмсӧ, тышсӧ да кужӧ та йылысь сьывны. Сьылігас сійӧ кужӧ кывзысьяслысь лӧньӧны дой, вӧтлыны висьӧм, тунавны бур шуд. Йӧктігас манса ворсӧ ен-ловъясӧс. Татшӧмыс овлӧ ошлы сиӧм гаж дырйи. Лыйсьыны ньӧввужйысь нывбаба вермӧ сӧмын вежа висьтын, ӧнія олӧмас тайӧ айяслӧн удж. Вӧвлӧмторйыс петкӧдлӧ: ёна важӧн нывбаба вӧлі верысь (мужичӧйысь) вылынджык.

40) Арин: вис, виям, полой; татшӧм вежӧртасыс эм мансияслӧн "арин" кывлӧн;

41) мыльк: кар мыльк — важ карлӧн коляс, кӧні вӧлі оланін, кевмысянін;

Ханты да манси лӧсьӧдлісны енлы кевмысянінъяс сикт сайын, ю сайын — ывлавывса тӧдчанаджык инъясын. Нум велӧдӧ Мансаӧс йитчыны ен-ловъяскӧд, найӧс отсасьны корӧм могысь мед вӧлі дорвыв ставсӧ колана ног вӧчӧма. Манса вермис мӧвпнас воӧдчыны Обь ю дінӧдз, кытысь став йӧзсянь чукӧрмӧм шогыс розь пыр лэччӧ улӧ, да сідз артмӧ улыс му.

42) саридз: сэтчӧ веськалӧны став кулӧмалӧн ловъяс;

43) усьӧм войтыр: йӧгралӧн эскӧм серти, кулӧм йӧзлӧн лолыс мунӧ войвывлань да Об юлӧн саридзӧ усянінын пырӧ му веркӧсын артмӧм пыдӧстӧм розьӧ;

44) вӧйтӧм войтыр: кулӧм рӧдвуж, кодӧс став ловъя войтырыс ёна пыдди пуктӧны да кывзысьӧны, да код вӧсна тӧждысьӧны;

45) биа изйӧн: позьӧ гӧгӧрвоны кыдз "биысь артман шоныдӧн";

46) туяд: колӧ — "туяс", вежӧртасыс "шедас";

47) айва: ичӧт ю гӧгӧр му — вож, кӧні олӧны йӧз;

48) босьтан да сёян: Мансалы Нумсянь тшӧктӧм ен-ловлы вайӧм сёянсӧ лыддьыны сыйӧс вердӧмӧн;

49) кор шуа: Нумӧн индӧм кад;

50) вунӧдан менӧ: сёрниыс Нум нимсянь, он пӧ кут корны менӧ отсасьны, велалан метӧг буртор вайны налы, коді шыасьӧ отсӧгла.

Нумыс муюгыдсӧ да став олысьсӧ вӧчӧм борын кайис енэжӧ да эз нин сюйсьы быд лунъя олӧмӧ, сійӧс эз дӧзмӧдны корӧмъясӧн, эз вайлыны сылы сёян, сӧмын нимӧдісны-ошкисны; со тадз и артмӧ вежӧртасыс "вунӧдан менӧ" кывъяслӧн; мӧд ног — "вештан менӧ"; Нум бурсиӧ, мед йӧз сы пыдди кевмасны пыр коланасӧ инвывса енъяслысь;

51) гусьӧн петанныд: вежӧртасыс сэтшӧм жӧ кыдз "шонді петӧ", "войтӧв петӧ" кывъяслӧн — каянныд енэжӧ; "гусьӧн" — сідз кӧ, некод оз казяв;

52) мездан: гашкӧ, вушйӧм гижӧдсӧ выльмӧдігас колӧ вӧлі гижны "моздан" — "лоан лыдӧ пуктанаӧн, лача сетан мортӧн".

101-105 визьяссӧ колӧ кыпӧдны вылӧджык 95 визьӧдз. Тадзи тшӧктӧ сюрӧсыс: Мансалы колӧ на петкӧдлыны асьсӧ кыдз збой, вынйӧра нывбаба-багатырӧс, воӧдчыны войвылӧдзыс, пыр кежлӧ кольны ас йӧз кызьтылӧмӧ, а сэсся сӧмын Нумыс шуас сылы: сета пӧ тэныд 6 ю вож (айва), лоан сэн ен-лов вужолысьӧн, вужвойтырӧс, вӧр-ва да пемӧс-пӧткаӧс дорйысьӧн-видзысьӧн.

53) пештыны: ӧзтыны, югдӧдны; вежа кар тан оланін да кевмысянін ӧтвыв;

54) сизим войтыр: манси сёрниын сизим кыввор да наӧн артмӧдӧм йӧз котыръяс.

Быд котырӧн веськӧдлӧ вынйӧра вер, му вылас сійӧ Нум пыдди; Нум кӧсйысьӧмӧн да би сер ӧзтӧмӧн, Арий-Мансасянь Нумлӧн вӧйпӧмыс паськалӧ йӧз пӧвстӧ.

55) вир-тышӧн... пемдыліс-вошліс: "Курыд збыльлӧн" тайӧ юкӧныс лӧсялӧ багатыръяс йылысь мичаа мойдӧмлы.

Ӧти нога висьталӧмыс артмӧ ӧткодь мичкывъясӧн вӧдитчӧмысь да ӧтмоза тэчӧм сюрӧсысь. Багатыръяс ас костаныс вермасьӧны да мӧд кывъя войтырсӧ повзьӧдлӧны-вӧтлӧны, выль муяс овмӧдӧны. Вынйӧрыс багатыръяслӧн петкӧдчӧ уна ног: ас войтырлысь вужсӧ паськӧдӧмын, овмӧсас юралӧмын, ас йӧзсӧ дорйӧмын. Багатыръяслӧн вежӧрыс да повтӧмлуныс тыдалӧ и мичаысь-мича кывтэчасъясысь. Тайӧс аддзан и видлалан юкӧнысь.

56) Ки чӧж кар — вежа кар, нимсӧ колӧ гӧгӧрвоны "Став-кутысь".

Важ йӧз чайтісны, сэні пӧ олӧ Ен-лов, коді видзӧ вужвойтырӧс медсясӧ вӧралігӧн, чери кыигӧн, кӧр видзигӧн. Кыдз векджык овлӧ вежа мойд-висьтын багатыръяскӧд, Манса тшӧтш висьт помлань мыччысьӧ Ен-ловӧн. Важ йӧз лыддисны Мансаӧс месаньӧн — йӧз котырӧс дӧзьӧритысь-видзысь лолӧн. Олігас кӧ мича, збой да вына вӧлі Манса, сы вӧсна и кулӧм бӧрас мӧдісны ыдждӧдлыны сійӧс, кевмыны сылы. Мансалысь ловсӧ асланьӧдӧм-бурмӧдӧм могысь важ йӧз вӧлӧм зільӧны сійӧс вердны-юктавны. Тадзи манси войтыр вежӧрын чужис -вужъясис Мансалӧн помтӧм олӧм йылысь да Ки чӧж карын Ыджыд Енмӧн сылы оланін сетӧм йылысь эскӧм.

57) воис кад: кадсӧ муюгыдас тӧдӧ сӧмын Нум; Мансалы да Арийлы Нум индӧ лоны Ыджыд Ен серти ичӧтджык ен-ловӧн: инвывса, муторса, айваса (ю вожса);

58) пуксьӧй: ен ловъяслы Нум тшӧктӧ енэж вылыс судтасянь лэччыны ӧта-мӧд бӧрся да тӧрӧдчыны индӧм му вылас;

59) шӧриӧн юкӧй: Нум шуӧ Мансалы да Арийлы сёйны ен-ловлы вайӧмсӧ;

60) ойбыртны: сёрниыс ойбыртӧм дырйи вӧтасьӧм йылысь да мый лоӧ водзын вӧт пыр тӧдны позянлун йылысь;

61) воллылан восьтас: став гижӧд пасьта тані Нум вӧйпӧмыс медвылын юргӧ, аскиалунсӧ индӧ да медбӧръяысь кылӧ.

Нумлӧн ставнас вӧлі 7 пи. Найӧ лӧсьӧдісны сы мында жӧ войтыр. Ставныслӧн вӧлі Нум дорӧ пыдди пуктӧм, Нумлы да Нум пиянлы эскӧм. А сэсся заводитчӧ медся шог юкӧн — Курыд збыль. Эскӧмлы да велӧдӧмлы лои пом.

*   *   *

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

Словари:




Панно "След предков" (2009), глина, стекло, глазурь, кожа, акрил, лепка, обжиг, роспись. Буторина Т.В., выставка "Мастер года", Коми Национальная Галерея, Сыктывкар, 2009.

1. Л.М.Безносикова, Е.А.Айбабина, Р.И.Коснырева. Коми-роч кывчукӧр. Коми книжное издательство, Сыктывкар, 2000.

2. Зырянско-русский словарь. Вотяцко-русский словарь. В книге: Г.С.Лыткин. "Зырянский край при епископах пермских и зырянский язык". СПб., 1889.

3. Г.С.Лыткин. "Русско-зырянский словарь". Ленинград, 1931.

4. В.И.Лыткин, Е.С.Гуляев. "Краткий этимологический словарь", 1999.

5. "Словарь древнепермских слов", приложение к книге: В.И.Лыткин. "Древнепермский язык", М., 1952.

6. Н.А.Шахов. Коми-русский словарь. Коми книжное издательство, Усть-Сысольск, 1924.

7. Хантыйско-русский словарь. Санкт-Петербург, 1992.

---------------

8. Г.М.Буров. В гостях у далёких предков. Коми книжное издательство, Сыктывкар, 1968.

9. Л.Н.Жеребцов. Историко-культурные взаимоотношения коми с соседними народами. Издательство "Наука". М., 1982.

10. И.Н.Гемуев. Мировоззрение манси. Издательство "Наука", Новосибирск, 1990.

11. И.Н.Гемуев, А.В.Бауко. Святилища манси верховьев Северной Сосьвы. Новосибирск, 1999.

12. М.Д.Игнатов. Собственное имя "Золотой бабы" и этимология гидронима "Обь". Журнал "Арт", #2, 2004.

13. Кань кунш олан. Публикация материалов ханты-мансийского окружного научно-фольклорного фонда. Выпуск I. Ханты-Мансийск, 1997.

14. Н.Д.Конаков. Мифологический субстрат в духовной культуре народа коми. В кн.: Генезис и эволюция традиционной культуры коми. Труды Института языка, литературы и истории УРО РАН. Сыктывкар, 1989.

15. В.М.Кулемзин. О хантыйских шаманах. Таллинн, 2003.

16. Мировоззрение народов Западной Сибири по археологическим и этнографическим данным. Томск, 1985.

17. Мировоззрение финно-угорских народов. Издательство "Наука". Сибирское отделение. Новосибирск, 1992.

18. Мифология коми. Коми книжное издательство. Сыктывкар, 2000.

19. Мифология манси. Издательство Института археологии и этнографии СО РАН, Новосибирск, 2001.

20. Мифология хантов. Издательство Томского университета. 2000.

21. Мифы, предания, сказки хантов и манси. Главная редакция восточной литературы, М., 1990.

22. Т.А.Молданова. Архитипы в мире сновидений хантов. Издательство Томского университета. Томск, 2001.

23. Народы Северо-Запада Сибири. Выпуск I. Издательство Томского университета. Томск, 1994.

24. Народы Поволжья и Приуралья. Издательство "Наука", М., 2000.

25. Проблемы финно-угорской археологии Урала и Поволжья. Санкт-Петербург, 1992.

26. Проблемы этногенеза удмуртов. Устинов, 1987.

27. Е.И.Ромбандеева. История народа манси (вогулов) и его духовная культура (по данным фольклора и обрядов). Северо-Сибирское региональное издательство. Сургут, 1993.

28. А.С.Сидоров. Избранные статьи по коми языку. Коми книжное издательство, Сыктывкар, 1992.

29. А.С.Сидоров. Идеология древнего населения Коми края.

30. А.С.Сидоров. Знахарство, колдовство и порча у народа коми. Издательство "Алетейя", Санкт-Петербург, 1997.

31. Питирим Сорокин. Этнографические этюды. Коми книжное издательство, Сыктывкар, 1999.

32.Традиционное мировоззрение и духовная культура народов Европейского Севера. Труды Института языка, литературы и истории. Выпуск 60. Сыктывкар, 1996.

33. Уральская мифология. Тезисы докладов международного симпозиума. 5-10.08 1992, Сыктывкар.

34. Христианизация Коми края и её роль в развитии государственности культуры. Сборник статей том I. Сыктывкар, 1996.

35. Н.И.Шутова. Дохристианские культовые памятники в удмуртской религиозной традиции. Ижевск, 2001.

Реклама Google: