Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

Эстония - тӧрыт, талун, аски

Эстония — уна юа-тыа да діа му.  15 сюрс во сайын сійӧ мездмис йиысь да Балтика саридалӧн гыяс улысь. Öні тані паськыд коръя вӧръяс вежмасьӧны лыска вӧръясӧн, 40% муыс гӧран муяс улын. Вӧръясын эм быдсяма пемӧсыс, но медуна олӧ косуля да кӧч. Кӧдзан культураяс пиысь медъёна быдтӧны шобді да рудзӧг. Эстонияын быдмӧны каштан да кольтусь куст, но тасянь войвывланьджык - оз нин. Ставнас Эстониялӧн мутасыс - 45 сюрс км2. Сора тӧлысьын шоныдыс шӧркодя овлӧ +17, урасьӧм тӧлысьын -6 кӧдзыд.

Діыс Эстонияын - 1500, медыджыдыс - Сааремаа, кӧні лада саридз климат понда олӧ уна гежӧд быдмӧг. Медджуджыд кырйыс Эстонияын - 318 метра джуджда Ыджыд Мунамяги, сыысь ыджыдыс Балтикаын абу.

Эстонияын олӧ 1,35 миллион морт, шӧркодя - 30 мортӧн пайӧ быд км2-ын. Медгырысь каръяс - 400 сюрс олыся Таллинн, 100 сюрса Тарту да 67 сюрса Нарва. Олысьяс письыс зстонечьяс артмӧдӧны 69%, рочьяс - 26%, украинечьяс - 2%. Шведъяслӧн да ингерманландечьяслӧн эм культура автономия.

Эстонечьяс — финн-йӧгра воитыр, канкывйыс Эстонияын — эст кыв. Медводдза йӧзыс татчӧс муясын овмӧдчылӧмаӧсь 11 сюрс во сайын кымын, а финн-йӧгра олӧны тані бӧръя 5 сюрс восӧ нин. Каръяс пиысь важ гижӧдъясын медводдзаысь гаравлӧны Тарту - 1030-ӧд воын, а Таллинн - 1154-ӧд воын. Ас канму артмытӧдз Войвыв Эстония 1219-ӧд воын босьтӧны датчана, а Лунвыв Эстония - немечьяс 1224-ӧд воын. Сӧмын Сааремаа пӧшти нэм чӧж олӧ джынвыйӧ асшӧра. Ливонияса ожман помасьӧм бӧрын 1583-ӧд воын Эстония веськалӧ полякъяс да шведъяс киӧ, а 17-ӧд нэмлӧн мӧд джынсяньыс ставнас вуджӧ шведъяслы. Сэки Швецияын медъёна паськалӧ протестантизм, та понда кызвын эстонечыс — лютерана. Та вӧсна жӧ ёна водз пондӧны йӧзӧдны эст кывъя литература, позьӧ сюрӧдны бур тӧдӧмлунъяс. 17-ӧд нэм помланьӧ нин джын войтырыс лоӧ велӧдчӧма, а небӧгыд крестьяналӧн гортас абу нин гежӧдтор. Тартуса Университет панӧны 1632-ӧд воын. Крестьяналы школаяс восьтӧны ветымын воӧн сёрӧнджык.

Войвыв ожман дырйи (1700-1721) эст муяс босьтӧ Роч му, асшодъя крестьяна лоӧны крепостнӧйӧн. Но Францияса революциялӧн йӧлаыс воӧ Эстонияӧдз и татчӧс крестьяна 19-ӧд нэмся 20-ӧд воясӧ нин мездмӧны. 1862-ӧд воын йӧзӧдӧны "Калевипоэг" эпос, 1869-ӧд воын нуӧдӧны I Сьылан гаж, коді сэк нин ӧтувтӧ уна сюрс сьылысьӧс. Быдлаын пондӧны лӧсьӧдавны хоръяс да котыръяс. 1881-ӧд воын медводдзаысь дӧлалӧ лӧза-сьӧда-еджыда дӧрапас, коді бӧрыннас лоӧ канмуса дӧрапасӧн. 1918-ӧд вося февраль 24-ӧд лунӧ Эст Республика лоӧ асшӧрлунаӧн. 1918-1920-ӧд вося Мездысян ожман бӧрын Россия признайтӧ Эстониялысь асшӧрлунсӧ. А Эстония медводдзаӧн признайтӧ Роч СФСР-лысь асшӧрлунсӧ. 1939-ӧд воын дасьтӧны Риббентроп-Молотовлысь пакт и 1940-ӧд вося юль 17-ӧд луно СССР оккупируйтӧ Эстония. Оккупацияыс помасьӧ 1991-ӧд вося август 20-ӧд луно, кор Эстониясӧ выльысь шуӧны асшӧрлунаӧн. 2004-ӧд воын сійӧ пырӧ НАТО-ӧ да ЕС-ӧ. Выльысь асшӧрлунасьӧм Эстонияса президентъясӧн волты Леннарт Мери да Арнольд Рюйтель. Öні президенталӧ Тоомас Хендрик Ильвес.

Выльысь асшӧрлунасьӧмыс ёна ӧддзӧдіс Эстонияса экономикалысь лыбӧм-сӧвмӧмсӧ. Шӧркоддьӧм удждоныс ӧні 800 USD, кытысь чинтӧны 22% вот. Удж сетысь мынтӧ 33,3% социальнӧй да уджтӧмалан вот, вузӧсысь да мукӧд могмӧдӧмысь босьтӧны 18% вот. Вузасьӧм-ньӧбасьӧмыс медбура сӧвмӧ Финляндиякӧд, Швециякӧд да Германиякӧд. Эстониялӧн медыджыд инвесторыс Швеция, Эстонияса овмӧсӧ сылӧн пуктӧма 3,35 миллиард EUR, Финляндиялӧн инвестируйтӧма 1,75 миллиард EUR, Америкалӧн — 377 миллион EUR. Ачыс Эстонияыс медуна сьӧм пуктӧма Литваӧ (405 миллион EUR) да Латвияӧ (340 миллион EUR).

Эстония йылысь унджык позьӧ тӧдмавны www.vm.ee сайтысь.
Рака, 2007.


*   *   *

Реклама Google: