Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ


Чукӧртіс Ф.Плесовский, 1976

Мойдъяс йылысь бӧркыв

Дона челядь!  Важӧн олысь йӧз лӧсьӧдлісны уна мойдкыв. Быд народлӧн эмӧсь асшӧр тэчаса мойдъяс, но уна и ӧтувъяыс, ӧтсямаыс разнӧй народъясӧн лӧсьӧдӧм мойдъясын. Медвойдӧр, дерт, сійӧ, мый быд мойдын бурыс венӧ лёксӧ, мый бурыс, кӧть и оз пырысь-пыр, век петкӧдчӧ ас войтырлы да отсалӧ налы шедӧдны шуд. Уджалысь мортыд ассьыс ыджыд кӧсйӧмсӧ и петкӧдліс мойдъясас. Сійӧ ӧд век надейтчис водзын лоысь шуд вылӧ.

Тайӧ книгаас дас кӧкъямыс коми мойдкыв. Сборниксӧ лӧсьӧдіс да бӧркывсӧ гижис Наукаяс академиялӧн Коми филиалысь научнӧй сотрудник Ф.В.Плесовский.

Лыддьӧй мойдъяссӧ. Лоас кӧ кутшӧмкӧ юалӧм, гижӧй миянлы. Адресным: Сыктывкар, Печать керка, Коми книжнӧй издательство.

*   *   *

Мойдъяслысь тайӧ неыджыд сборниксӧ индӧма шӧр арлыда челядьлы лыддьӧм вылӧ. Сборникӧ пыртӧма волшебнӧй да бытӧвӧй (сатирическӧй) мойдъяс.

Дженьыдика висьталам тайӧ мойдъяс йывсьыс. Волшебнӧй мойдъясын герой венӧ ассьыс прӧтивникъяссӧ чудеснӧй отсасьысьяс да волшебнӧй предметъяс отсӧгӧн. Татшӧм мойдъясын эм уна сэтшӧмтор, коді олӧмас оз вермы лоны. Шуам: герой кутӧ кӧдза му вылысь жар-птицаӧс, лэбзьӧ вӧръяс, юяс весьтті кутшӧмкӧ нагая-птица вылын; пырӧ вӧв пельӧ да лоӧ багатырӧн; чудеснӧй сабляӧн кералӧ прӧтивникъяссӧ либӧ ассьыс сарсӧ; торпыригӧдз кералӧм бӧрын герой бӧр на вермӧ ловзьыны да с.в.

Волшебнӧй мойдъяслӧн и содержаниеас эм аслыспӧлӧслун. Унджык мойдыс помасьӧ сійӧн, мый геройыс гӧтрасьӧ сар ныв вылӧ да лоӧ сарӧн. Главнӧй прӧтивникъясыс геройлӧн — драконъяс: змейяс, гундыръяс, либӧ ведьмаяс: ягаяс, ёмаяс. Драконъяс, ведьмаяс вӧчӧны йӧзлы лёктор — виалӧны либӧ гусявлӧны нывъясӧс, на ордын жӧ геройлы колана чудеснӧй предметъяс, ловъя ва, томмӧдысь яблӧгъяс да с.в. Драконъясӧс, ведьмаясӧс венӧм бӧрын геройлы лоӧ эрдӧдны и сідз шусяна "лӧжнӧй геройясӧс" либӧ "вредительясӧс" — ассьыс завидьтысь ёртъяссӧ либӧ пӧрысьджык вокъяссӧ. "Лӧжнӧй геройяс", "вредительяс" мырддьӧны геройлысь заслугаяссӧ. Гусялӧны сылысь, например, сэтшӧм сьӧкыда шедӧдӧм син лекарство, змейысь нывъясӧс мездӧм бӧрын кольӧны сійӧс му ув гуӧ, либӧ тшӧктӧны висьтавны, мый эз герой, а найӧ виисны змейӧс. Геройлы лоӧ тышкасьны и аслас саркӧд, кор сійӧ кутас мырддьыны сылысь мича да чудеснӧй гӧтырсӧ.

Важӧн-ӧ чужисны татшӧм мойдъясыс да мыйла найӧ вӧлӧм колӧны? Мыйла найӧ ӧнӧдз интересуйтӧны не сӧмын челядьӧс либӧ том йӧзӧс, но и арлыда да унатор аддзывлӧм йӧзӧс? Озырмӧдӧны-ӧ найӧ кывзысьяслысь да лыддьысьяслысь тӧдӧмлунъяссӧ да мыйӧ найӧ велӧдӧны?



"Лесные тайны". (ДВП, масло, 1982). Художник Валерий Нечаев.




Декоративный столб,
дерево.  Работа
Вячеслава Кислова.
Сад скульптуры,
Сыктывкар.

Тайӧ юалӧмъяс пиысь медся сьӧкыдӧн лоӧ воддзаыс: тӧдмавны — кор да мыйла чужисны мойдъяс. Корсюрӧ позьӧ кывны сэтшӧм шуӧмъяс, мый, быттьӧкӧ, волшебнӧй мойдъяс чужисны уна сюрс во сайын. Но тайӧ абу дзик тадзи. Сюрс во сайын морт вӧлӧм сэтшӧма на полӧ природаысь, мый сэки йӧзыс енъяс пыддиыс пуктылӧмаӧсь зверьясӧс, лэбачьясӧс и с.в. Йӧзыс олӧмаӧсь сэк котыръясӧн (рӧдъясӧн) и быд котырлӧн вӧлӧма аслас кутшӧмкӧ "ен" — зверь, пӧтка, чери либӧ пу. Татшӧм "енъяссӧ" найӧ шулӧмаӧсь асланыс предокъясӧн — пӧль-пӧчӧн. Тайӧ "енъяссяньыс" жӧ, важ йӧзлӧн чайтӧм серти, вӧлӧм чужӧны и кагаяс. Такӧд йитӧдын сэк вӧлӧмаӧсь сэтшӧм обычайяс: йӧзыс видзлӧмаӧсь ассьыныс "енъяссӧ" либӧ сиктын, либӧ керкаын, торъя комнатаын. Вӧрын, юяс дорын вӧлӧмаӧсь "священнӧй местаяс", кытӧн кранитлӧмаӧсь тайӧ "енъясыслысь" изображенньӧяссӧ, символъяссӧ. "Священнӧй местаясын" стрӧитлӧмаӧсь специальнӧй помещениеяс, сідз шусяна "храмъяс". Тайӧ храмъясас видзлӧмаӧсь важ "енъяссӧ" (научнӧй литератураын найӧс шуӧны "тотемъясӧн"), а найӧс вердӧм-видзӧм могысь сэн жӧ овлӧмаӧсь пӧрысь нывбабаяс — жричаяс. "Священнӧй местаясӧ", "храмъясӧ" сэк вермӧны вӧлӧм волыны сӧмын нывъяс, кор найӧ мунӧны верӧс сайӧ, либӧ нывбабаяс, кодъяс корӧны енлысь челядь.

Вӧлӧма тшӧтш и сэтшӧм обычай: мед "енмыс" (тотемыс) сетіс рӧдъяслы (котыръяслы) бур кыйдӧс — и вӧрысь и ваысь, — кадысь кадӧ сылы сетавлӧмаӧсь ассьыныс медся мича нывъяссӧ верӧс сайӧ. Тайӧ кадӧ зооморфнӧй (зверь-пӧтка сяма) енъясыс лыддьыссьылӧмаӧсь благодарнӧйясӧн — бур вӧчысьясӧн, мортлы отсасьысьясӧн. Колӧ вӧлӧм сӧмын найӧс пӧчитайтны: вердны, юктавны, кывзыны налысь "тшӧктӧмъяссӧ", "правилӧяссӧ", кодъясӧс найӧ нимсянь висьтавлӧмаӧсь, лӧсьӧдлӧмаӧсь жричаяс. Асьныс жричаясыс пӧльзуйтчӧмаӧсь сэк зэв ыджыд авторитетӧн, наысь вӧлӧм зэв ёна полӧны, быд шуӧм налысь пуктылӧмаӧсь закон пыдди.

Пӧжаръяс, бушковъяс, ойдлӧмъяс, гым-чард, землетрясенньӧяс, важ йӧз чайтӧм серти, овлӧны быттьӧ сы понда, мый кодкӧ котыръяс пиысь мыйӧнкӧ дӧзмӧдӧма "енсӧ". Таысь кындзи, пӧжаръясыс, бушковъясыс да с.в. лыддьыссьылӧмаӧсь сэк тотемыслӧн ("енмыслӧн") да жричаыслӧн ӧтувъя вӧчӧмторъясӧн да быттьӧкӧ "енмыс" олӧ татшӧм сяма стихийнӧй явлениеясас.

"Нинӧм оз позь лӧсьӧдны реальносьт вылӧ мыджсьытӧг", — шуліс А.М.Горький.

Ставыс сійӧ, мый ми ӧні лыддям мойдъясысь фантастическӧйӧн, коркӧ вӧлӧма "реальнӧйӧн". Важ йӧзлӧн чайтӧм серти, пуысь збыльысь вермӧ вӧлӧм чужны морт либӧ мортсӧ позьӧ вӧлӧм пӧртны пуӧ, изйӧ, чериӧ да с.в. "Реальнӧйӧн" сідз ягӧ вӧлӧма и нагая-птица, коді сэк лыддьыссьылӧма "змей-птицаӧн" (нагая-змей), а тайӧ "птицасӧ" чайтлӧмаӧсь сэк ен сямаӧн, священнӧйӧн. Змейясӧс, кыдзи и мукӧд тотемъясӧс, ёна пӧчитайтлӧмаӧсь: важ йӧзлӧн чайтӧм серти, юяс, шоръяс, ключьяс, став му веркӧс, весиг би — вӧчӧма и сетӧма йӧзыслы быттьӧкӧ змей. Татшӧмӧн лыддьӧмаӧсь йӧзыс и став мукӧд тотемъяссӧ — "енъяссӧ" — чериясӧс, пӧткаясӧс, зверьясӧс, пуясӧс. Карелъяслӧн, шуам, ӧткымын котыр чайтлӧмаӧсь асланыс тотемӧн чериясӧс, и найӧ, быттьӧкӧ, сетӧмаӧсь карелъяслы би. Татшӧм видзӧдласыс паныдасьлӧ и "Калевалаын". Мансияслӧн важ "енъяс" пиас главнӧйнас вӧлӧма ош, и ошкыс, быттьӧкӧ, налы сетӧма бисӧ да велӧдӧма, кыдз колӧ пӧльзуйтчыны сыӧн.

Тотемистическӧй видзӧдласыс, зверьясӧс ен туйӧ пуктӧмыс ыджыдалӧма сэк, кор вӧлі на сідз шусяна матриархат. Тайӧ кадӧ и религияын, и общественнӧй (рӧдӧвӧй) олӧмын ыджыдалӧмаӧсь нывбабаяс да нывбабаяслӧн енъяс. Главнӧй еннас быд рӧдлӧн, тотемысь кындзи, вӧлӧма нывбаба ен — богиня, сідз шусяна "Великая мать". "Матриархальнӧй пӧрадокъясыс" да видзӧдласъясыс ыджыдалӧмаӧсь уна тысяча во.

Сэк, кор йӧз кутісны вӧдитны скӧт, вӧчавны кӧрта кӧлуй, общественнӧй олӧмас тӧдчана выйӧдз кыптіс мужичӧй. Скӧт видзӧмын, стрӧитчӧмын, видз-му овмӧс вӧдитӧмын медшӧр уджъяссӧ кутісны вӧчны мужичӧйяс. Матриархат дырйи найӧс лыддисны прӧстӧ слугаясӧн — "веръясӧн" (важ коми кывйын вер лоӧ раб). Бӧрынджык "раб" туйӧ пуктӧмыс налы оз кут лӧсявны. Заводитчис тыш — кодлы лоны главнӧйӧн рӧдъясын (котыръясын), семья пытшкын — нывбабалы (иньлы) али мужичӧйлы (верӧслы). Венісны мужичӧйяс. Рӧдӧвӧй строй олӧмын лоис сэтшӧм ыджыд вежсьӧм, кодӧс Энгельс шуліс революцияӧн. Кутіс ыджыдавны сідз шусяна патриархат.

Патриархатлӧн матриархатӧс венӧмыс вайӧдіс сыӧ, мый став важ видзӧдласыс, код серти "енъясӧн" вӧліны богиняяс либӧ зверьяс (тотемъяс), эз кут лӧсявны котыръясын мужичӧйлӧн ыджыдалӧмлы. Колӧ вӧлӧм венны и матриархат дырся идеологиясӧ да вежны тотемъясӧс, богиняясӧс, жричаясӧс мужскӧй енъясӧн жрецъясӧн да с.в.

Волшебнӧй мойдъяс чужӧмаӧсь буретш тайӧ кадас, матриархатӧс патриархатӧн венан кадас.

Найӧс лӧсьӧдалӧмаӧсь сы могысь, мед ошкыны мортӧс, коді тышкасьӧ важ обычайяслы паныд, бырӧдӧ важ "енъяссӧ", ӧтдортӧ жричаясӧс да с.в.

Волшебнӧй мойдъяс отсалісны тшӧтш мездысьны природа водзын полӧмысь: найӧ ошкӧны мортӧс, коді оз пов зверъясысь, енъясысь, чӧртъясысь, васаясысь. Тайӧ вӧлі зэв тӧдчана, позьӧ шуны, героическӧй воськов обществолӧн историяын. Важ религиякӧд, важ пӧрадокъяскӧд, мисьтӧм да увтыртысь обычайяскӧд тышыс и петкӧдчис волшебнӧй мойдъясын.

Коми фольклорын паськыда тӧдса гундырлӧн образ. Тайӧ образыс артмӧма дзик жӧ сідз, кыдзи и мукӧд драконъяс — змей, аждаха, вишап да с.в.

"Гундыр" кыв пӧшти ӧткодь удмуртскӧй "гондыр" кывкӧд. Сійӧ лоӧ ош.

Коми йӧз гундырсӧ чайтӧны змей кодьӧн. Но ош вӧвлі змейлӧн отсасьысьӧн и славянскӧй мойдъясын. Ӧти мойдын висьтавсьӧ, мый Иван-саревич аддзис ассьыс ӧти чойсӧ ош ордысь, мӧдсӧ — морскӧй чудовище ордысь. Мӧд мойдын кӧрт гӧна ош сёйис став йӧзсӧ да уськӧдчис Иван-саревич да Елена Прекрасная вылӧ.

Важӧн коми йӧз ёна пыдди пуктылӧмаӧсь оштӧ. Вӧралысьяс новлісны ошлысь пиньяссӧ кос бердас кӧрталӧмӧн. Ош пиньсӧ вӧлі сотасны да пӧимнас кисьтӧны висянінсӧ. Ӧшкӧс лыддьылісны вӧрса "кӧзяинӧн" да чайтлісны, мый тайӧ зверыс морт кодь. Кыйсьысьяс чайтлісны, мый ош виӧм бӧрас сьӧлӧмсӧ кӧ он перйы морӧссьыс, зверыс бӧр ловзяс. Вӧрсаӧс чайтлӧмаӧсь ош кодьӧн жӧ. Сійӧс нимтылісны "табъя кокӧн", "гӧна пельӧн".

А зэв важӧн оштӧ нӧшта ёна пӧчитайтлӧмаӧсь. Археологъяс му пытшкысь аддзисны ошъяслысь бронзаысь вӧчӧм фигураяс. Важ йӧз чайтлӧмаӧсь, мый мортыс лои ошкысь.


Театр кукол Республики Мордовия, г. Саранск.
"Овто-мирде" (Медвежья свадьба) спектакль
по финно-угорской мифологии.

Мойдъясын частӧ висьтавлӧны, мый гундыр нуис вӧрӧ нывбабаӧс. Важ йӧз чайтлӧмаӧсь, мый ош збыльысь вермӧ босьтны нывбабаӧс аслас гӧтыр пыдди. Камчаткаын кольӧм нэмын на зэв збыльысь сёрнитлӧмаӧсь, мый ӧти мича лунӧ ошкыс локтӧма Петропавловск карӧ, кватитӧма нывбабаӧс, нуӧма ягӧ да видзӧма гуас гӧтыр пыдди. Да и мый важ йывсьыс сёрнитны! 1925 воын на Олонецкӧй губернияысь ӧти сиктса крестьяна, скӧт вылӧ ошъяслӧн усьласьӧмысь пикӧ воӧм бӧрын, пӧрысь йӧзлӧн сӧвет серти шуӧмаӧсь нуны вӧрӧ ошлы козин пыдди медся мича нывсӧ. Пудъясясны да пудйыс усьӧ Настя ныв вылӧ. Сійӧс пасьтӧдасны невестаӧс моз, нуӧдасны вӧрӧ да кӧрталасны пуӧ ош гу дінас. Бур, мый лёкысь горзысь нывлы удайтчас мынтӧдчыны да пышйыны. Тайӧ, дерт, ёна важся обычайлӧн ловзьылӧм. Кор важся мортлӧн лои бур оружие, сійӧ эз нин кут повны ошкысь. Комияс вунӧдісны ош сяма енъясӧс, ош лои лёк вӧчысьӧн — гундырӧн, сы вӧсна мый вывті нин ёна рӧзӧритіс крестьянаӧс, бырӧдіс налысь скӧтсӧ. Ошлысь яйсӧ весиг эз кутны сёйны, лыддисны пежӧн. А омӧльторсӧ, лёкторсӧ вӧчысьыс — сійӧ гундыр. Дерт, гундырлӧн образыс артмис и роч мойдъясса змейяслысь мыйсюрӧ босьтӧмӧн. Важ комияс змейясыскӧд асьныс паныдасьлісны, кор овлісны Кама бердын.

Гоз-мӧд кыв висьталам ещӧ тайӧ мойдъясыслӧн художественнӧй торъялун йылысь.

Стильыс да тэчасногыс волшебнӧй мойдъяслӧн сідз жӧ аслыс пӧлӧс. Медся синмӧ шыбитчӧ со мый. Действиеыс мойдъясас мунӧ ылын, кутшӧмкӧ тӧдтӧм сарствоын; прӧтивниккӧд тышкасьӧмыс мунӧ куим пӧв быдысь куим пӧв вынаджык прӧтивникыд (3 — 6 — 9 — 12 юра гундыръяскӧд, змейяскӧд). Уна мойдын действуйтӧны куим вок. Быд воклӧн подвиг йылысь висьтавсьӧ подробнӧя, та вӧсна мойдъясыс кузьӧсь.

Типизация волшебнӧй мойдъясын тӧдчӧ зэв на слаба: и сар пи и крестьянин пи тшӧкыда вӧчӧны ӧти пӧлӧс подвиг, прӧтивникъясӧс венӧм бӧрын гӧтрасьӧны саревна вылӧ, и тесть кулӧм бӧрас кутӧны сарствуйтны.

Бытӧвӧй мойдъяс торъялӧны волшебнӧйясысь медводз сійӧн, мый положительнӧй геройнас сэк оз ло сар либӧ саревич, а крестьянин, вӧралысь, портнӧй, а сылӧн прӧтивникъяснас — не гундыръяс да змейяс, а збыль йӧз — попъяс, купечьяс, саръяс либӧ "озыр вокъяс".

Татшӧм мойдъясыс чужисны, дерт, волшебнӧй мойдъяс дорысь сёрӧнджык. Унджык бытӧвӧй мойдсӧ шымыртӧ ӧти мӧвп — уджалысь йӧзлысь нартитысьясӧс вермыны кӧсйӧм. Геройлӧн олӧмыс татшӧм мойдъясас петкӧдсьӧ сэтшӧмӧн жӧ, кутшӧм вӧлі важ, революцияӧдзся крестьяналӧн олӧмыс. Та вӧсна геройыс и мойдсӧ висьталысьыслы и кывзысьяслы лоӧ мыйкӧ мында ас мортӧн.

Волшебнӧй мойдъясын типъяс абуӧсь на. Реалистическӧй, бытӧвӧй мойдъясын найӧ эмӧсь. Бура типизируйтӧма, шуам, образъяссӧ классӧвӧй врагъяслысь: поплысь, купечлысь, сарлысь, кулаклысь ("озыр воклысь"). Быд татшӧм сяма образын петкӧдлӧма налысь главнӧй чертаяссӧ. Ставыслы налы лӧсялӧ ӧти черта — горшасьӧм. Но быд типлӧн эм аслас характер, коді лӧсялӧ буретш сылы. Со мый вӧсна уна мойдын оз позь вежны местанас, шуам, попӧс либӧ "озыр вокӧс". Поплы, кыдзи и мукӧд отрицательнӧй типъяслы, лӧсялӧ скуплун, чорыдлун, но мойдъясын серавсьӧны найӧ медсясӧ асланыс ханжество вӧсна. Тайӧ тыдовтчӧ сыын, мый найӧ асьныс вӧчӧны буретш сідз, кыдз оз тшӧктыны вӧчны проповедьясас мукӧдъяслы. Шуам, поп велӧдӧ йӧзӧс лоны честнӧйӧн, веськыдӧн, а ачыс — ылӧдлӧ, пӧръясьӧ, плутуйтӧ. Велӧдӧ сійӧ, мый гӧльясӧс да корысьясӧс кедзовтны оз ков, а ачыс корсьӧ сэтшӧм батракӧс (казакӧс), кодӧс вермас эськӧ донтӧг либӧ ичӧт донысь уджӧдны кыдз позьӧ унджык. Зэв уна мойдкывйын висьтавсьӧ, мый попъяс, попаддяяс, поп нывъяс олӧны развратнӧя, ылӧдлӧны гӧтыръяссӧ, верӧсъяссӧ. Попъяс, дякӧнъяс, саломщикъяс прӧстӧй крестьяна дорысь ёна бӧбджыкӧсь, а мукӧдыс весиг йӧй кодьӧсь. Веритӧны найӧ, например, мый вермасны чужтыны кагаяс; чайтӧны, мый позьӧ тшакысь пӧжны чань. Мойдъясын сералӧны сэтшӧм йӧз вылын, кодъяс веритӧны, мый эмӧсь олӧмас шляпаяс, кодъяс асьныс мынтысьӧны сёйӧм-юӧмысь, плетьяс, кодъяс вермӧны ловзьӧдны кулӧм йӧзӧс, чугунъяс, кодъяс асьныс пуӧны шыд, мый йӧз вермасны ловъя вылысь веськавны райӧ да с.в. А татшӧмъяснас мойдъясын петкӧдсьӧны бара жӧ попъяс.

Попъяс не сӧмын скупӧсь, но и горшӧсь, и асланыс горшлун вӧснаыс ӧткымын мойдын найӧ кулӧны, вӧйӧны да с.в.

Купечьяслысь да кулакъяслысь образъяс аддзам медся бура "кык вок" йылысь мойдъясын. "Вокъясӧс" противопоставляйтан приём отсӧгӧн мойдысьяс ёнджыка тӧдчӧдӧны озыр "воклысь" — купечлысь, кулаклысь мисьтӧм чертаяссӧ. Озыр "вок" абу поп кодь бӧб, йӧй нисьӧ прӧсуж морт. Мӧдарӧ, сійӧ мудер, а ӧткымын мойдын сійӧ вывті мудер морт. Например, мед тӧдмавны, мый сёйӧ гӧль воклӧн семьяыс, сійӧ пуксьӧдӧ ассьыс гӧтырсӧ сундук пытшкӧ да вайӧ сундуксӧ гӧль вок ордӧ, быттьӧкӧ кранитны. Озыр вок зільӧ озырмыны ещӧ на ёнджыка, а та могысь кӧсйӧ вӧйтны нуждаӧ ассьыс рӧднӧй воксӧ, кодлы мойвиӧ мездысьны гӧль олӧмысь.

Озыр вок не сӧмын мудер. Сійӧ скуп, грубӧй, наглӧй, чорыд морт.

Гӧль вок, коді лоӧ тайӧ мойдъясын положительнӧй геройӧн — честнӧй, прӧстӧй, удж радейтысь, скромнӧй морт. Кутшӧм кӧть гӧля сійӧ оз ов, морт сямсӧ оз бара вошты.

Гӧль да озыр вок йылысь мойдъяс серти тӧдчӧ шуда олӧм йылысь народлӧн думыс. Наысь тыдалӧ, мый уджалысь морт дыр виччысис сэтшӧм кад, кор сылы оз ковмы повны кӧмтӧм-пасьтӧм да тшыг нисьӧ пӧт олӧмысь, тшыглы кулӧмысь. Народ некор эз воштыв надеясӧ татшӧм олӧм вылас, став пӧлӧс увтыртысьяссӧ да кедзовтысьяссӧ бырӧдӧм вылӧ.

Бытӧвӧй мойдкывъясын саръяс паныдасьлӧны шочджыка.

И волшебнӧй мойдъясын, и бытӧвӧйясын паныдасьлам кык пӧлӧс саркӧд: ӧткымын мойдын саръясӧс (торъя нин саревичьясӧс) идеализируйтӧны, а мукӧдъясын сарӧс петкӧдлӧны лёк мортӧн. Сійӧ мойдъясыс, кӧн саревич петкӧдчӧ кыдз положительнӧй герой, чужӧмаӧсь зэв важся кадӧ, сэк, кор йӧзыс ассьыныс рӧдӧвӧй старейшинаяссӧ пуктылӧмаӧсь зэв вылӧ. Сэки "саръясыс" абу на вӧлӧмаӧсь йӧзсӧ кедзовтысьясӧн. Князьяссӧ — ӧксыяссӧ — сэк бӧрйылӧмаӧсь йӧзыс ас пӧвстсьыныс, ӧксыӧн-князьӧн сэк вермӧм лоны сӧмын сэтшӧм морт, коді став котыр либӧ племя пытшкас вӧлӧма медся тӧлкаӧн, медся смелӧн да повтӧмӧн.

Бӧрынджык, феодализм да капитализм кадӧ, кор сар лоис медся озыр помещикӧн, уджалысь йӧзӧс увтыртысьӧн, народыс сы вылӧ кутіс мӧд ног видзӧдны. Мойдъясын сарыс ньӧти оз тӧждысь аслас крестьяна, подданнӧйяс вӧсна, а мӧдарӧ, кыдз вермӧ найӧс дзескӧдӧ да увтыртӧ. Вель уна мойдын сар кӧсйӧ мырддьыны геройлысь мича гӧтырсӧ, но тайӧ сылы оз удайтчы. Герой вӧчӧ сылысь став тшӧктӧмторъяссӧ, а бӧрвылас накажитӧ асьсӧ сарсӧ да сылысь мудер сӧветникъяссӧ. Уна мойдкывйын сар лоӧ сатирическӧй персонажӧн. Татшӧмӧн сійӧ петкӧдчӧ, например, "Порсь велӧдысь" нима мойдын, коді эм жӧ тайӧ сборникас. Тайӧ мойдас лыддьысьысь син водзӧ сувтӧ сар-самодурлӧн образ, коді йӧй нисьӧ прӧсуж мортлы сетӧ генерал чин да пуктӧ сійӧс главнокомандующӧйӧ. Но мойдыс сералӧ не сӧмын сар вылын, но и став важ строй вылас: салдатъясӧс важ армияын велӧдан методъяс вылын, палочнӧй дисциплина вылын да с.в. А татшӧм мотивыс коми фольклорын абу этша, торъя нин бӧръя 20 — 30 во кадколастӧ гижӧм мойдъясын.

Бытӧвӧй, сатирическӧй мойдъяслы лӧсялӧны татшӧм стилистическӧй да композиционнӧй приёмъяс. Ӧти-кӧ, найӧ абу кузьӧсь. Мӧд-кӧ, действиеыс наын мунӧ не мӧд сарствоын, ылын му сайын, ылын ва сайын, а сиктын, быд лунъя обстановкаын.

Экспозиция тан абу ыджыд, тыш заводитчӧ пыр жӧ. Действиеыс мунӧ ӧдйӧ. Мойдъясса положительнӧй герой, увтыртӧм йӧз пӧвстысь петӧм морт, лӧсьӧдӧ сэтшӧм ситуацияяс, кӧн сылӧн прӧтивникъясыс петкӧдлӧны ассьыныс лёклуннысӧ — ассьыныс горшлунсӧ, бӧблунсӧ, зывӧк пытшкӧссӧ. Сатирическӧй мойдъяслӧн тэчасногын главнӧйыс — комическӧй, сералана положениеяс. Лыдыс татшӧм положениеясыслӧн овлӧ оз ӧткодь — ӧти мойдъясын унджык, а мукӧд мойдъясын (анекдотъясын) сӧмын ӧти татшӧм эпизод, ситуация. Вежсьӧны татшӧм ситуацияясыс тэрыба, та вӧсна мойдъяслӧн содержаниеыс воссьӧ ӧдйӧ. Бур мойдысьяс быд татшӧм положение радейтӧны петкӧдлыны паськыда, быд боксянь, эпизодъяссӧ восьтӧны серамбан пыр, вайӧдӧны йӧзкостса пословичаяс да поговоркаяс. Та вӧсна найӧ не сӧмын велӧдӧны мустӧмтыны важ стройсӧ, народӧс эксплуатируйтысьясӧс, но и сетӧны и кывзысьяслы, и лыддьысьяслы ыджыд эстетическӧй долыдлун.

Ф. В. Плесовский, 1976.

Коми Мойдъяс

*   *   *

Реклама Google: