Komi Zyrians Traditional Culture

КОМИ КУЛЬТУРА ГРАММАТИКА СЛОВАРИ ЛИТЕРАТУРА МУЗЫКА ТЕАТР ЭТНОГРАФИЯ ФОТОАРХИВ КНИГИ

КОМИ ЙӦЗКОСТСА ТВОРЧЕСТВО (устнӧй проза)

КОМИ ЙӦЗКОСТСА ПРОЗА
А.К.Микушев, 1992.

Коми йӧзкостса проза торъялӧ кык пельӧ: 1) мойдъяс, 2) прозаа мукӧд жанръяс — мифъяс, легендаяс, вӧвлытӧмторъяс (быличкаяс), преданиеяс.

"Мироздание" (1996). Декоративная тарелка; глина, ангобы, глазурь, обжиг. Валерий Торопов, персональная выставка в Коми Национальной галерее, Сыктывкар, 2009.


...

Мукӧд прозаа жанръяс. Нэм чӧж мойдъяс кындзи коми йӧз сёрни-басни модаӧн лӧсьӧдлісны нӧшта некымын фольклорнӧй жанр: мифъяс, легендаяс, преданиеяс, вӧвлытӧмторъяс. Асьныс комияс пӧшти оз торйӧдны найӧс мойдъясысь. Мойдӧны и "Сар пи" багатырскӧй мойд, мойдӧны и Ен да Омӧль йылысь мифъяс, мойдӧны и Шыпича йылысь предание. Дерт, казялід нин, нимъяссӧ (мифъяс, легендаяс, преданиеяс) босьтӧма роч фольклористикаысь. Мӧд кык нимыс вӧвлӧмторъяс-быличкаяс да вӧлӧмторъяс-сказъяс йӧз пӧвстын оз бергавны, тайӧ нимъяссӧ сетісны асьныс фольклористъяс. Коми йӧз радейтӧны да тӧдӧны оз сӧмын мойдкывъяс. Коми прозаа мукӧд жанръяс пырӧмаӧсь быд лунъя олӧмӧ, олӧны-бергалӧны йӧз костын, оз сорласьны мойдъяскӧд, сідзкӧ найӧс колӧ видлавны мойдъясысь торйӧн. Роч фольклористикаын прозаа жанръяс шуӧны "несказочнӧй прозаӧн".

Ен да Омӧль йылысь мифъяс. Татшӧм мифъяссӧ фольклористическӧй наука шуӧ этиологическӧйясӧн, сы вӧсна мый ас ногӧн серпасалӧны му пуксьӧм дырся кад, сетӧны воча кыв- кыдзи му вылын артмис олӧм, чужісны морт, пемӧсъяс, быдмӧгъяс, и быдӧн ӧд аслыссикас да с. в. (Этиология — греческӧй этио 'помка, причина' да логос 'велӧдӧм').

Коми мифъяслӧн шӧр персонажъясӧн вӧліны кык вок — Ен да Омӧль, (обса угръяслӧн Нуми-Торум да Куль-Отыр, удмуртъяслӧн Инмар да Керемет да с.в.). Ен да Омӧль ӧтамӧдлы воча сувтӧм кык панас — Бур панас да лёк панас, Олӧм да Кулӧм, Бур вынъяс да Лёк вынъяс. Мифъяс серти, кык вокӧс пӧжис-чужтіс колькысь чӧж-утка мам. Колькысь петӧм бӧрын Ен лӧсьӧдӧ Мушар, а Омӧль — Тӧлысь. Ен сетӧ лов бур пемӧслы, бур зверлы, бур быдмӧглы, а медбӧрын и мортлы. Омӧль сӧмын торкалӧ Енлысь бур вӧчӧмъяссӧ, мешайтӧ и йӧзлы, сӧмуситӧ, грекӧ вӧйтӧ найӧс. Йӧзлы колӧ видзчысьны Омӧльысь.

Легендаяс. Комиясӧс выль вераӧ пыртіс-христианизируйтіс XIV нэмын миссионер, шӧр нэмъясса государственнӧй да религиознӧй деятель, Дмитрий Донскӧйлӧн матысса ёрт епископ Стефан Пермскӧй. Сылӧн миссияыс эз мытшлась, вайис Москвалы да и коми-зыряналы уна буртор, паськӧдліс татчӧс йӧзлысь грамота, культура, матыстіс мирӧвӧй культура, восьтіс коми йӧз водзын гырысь позялунъяс. Но коми язычникъяс дыр кад эскисны важ енъяслы, олісны важ ӧбычайяс серти. Паськаліс кык енлы эскӧм (двоеверие). Тайӧ тыдалӧ и коми фольклорын, торъя нин легендаясын. Паськыда нимавлісны кык пӧлӧс эскӧм костын вен, христианин Стефан Пермскӧй да язычник Пан-сотник костын тыш йылысь преданиеяс. Дерт, эскыны кӧ Стефанлӧн соратник, гижысь Епифаний Премудрӧйлы, Стефан кокниа, серам сорӧн венӧ Пан-сотникӧс.

Комиясӧс пыртӧм бӧрын татчӧс фольклорын чужисны христианскӧй вежаяс йылысь легендаяс. Медся тӧдсаӧн лои святӧй Стефан йылысь сюжет: Стефан катӧ Емва (Эжва, Сыктыв) кузя ыджыд из вылын, Стефан сотӧ языческӧй кумирня, кытчӧ язычникъяс вайлісны куяс-жертваяс, Стефанысь пышйӧны либӧ сылы оз отсавны сыктывсаяс да с. в.

Не ӧти сюжет чукӧр гартчӧ пресвятӧй Богородица ним гӧгӧр: коми мужик мӧдӧдчӧ Шонді мам дорӧ, туйын сы дорӧ шыӧдчӧ кызь во ӧти кок йылын чеччалысь старик, сы бӧрын кызь во ва лэпталысь баба, кызь во чӧжӧм йӧв переведитысь баба, ставныс найӧ грешникъяс, ставныс корӧны Матвейӧс тӧдмавны Шонді мамлысь (вариантъясын Иисус Христослысь), дыр-ӧ налы мучитчыны; Матвей воӧ Шонді мам дорӧ, Шонді мам оз вермы вочавидзны Матвейлы — колӧ пӧ юавны Шонді пилысь, Шонді мам кевмысьӧ пилы, корӧ грешникъяс вӧсна, Шонді пи оз прӧстит грешникъясӧс — чеччалысь старикӧс сы вӧсна, мый олігас корысьлы няньтор абу сетлӧма, ва лэпталысь бабаӧс сы вӧсна, мый вина пыдди йӧзӧс ваӧн юктавліс, чӧжӧм йӧв переведитысь бабаӧс сы вӧсна, мый голь йӧзсӧ олігас некор чӧжӧм йӧвнас абу вердлӧма ("Шонді мам"). Мукӧд легендаясын Матвей пыдди индӧма Пётр I.

Коми легендаясын да моидъясын Иисус Христос да Богородица кындзи казьтывлӧны Илля Пророкӧс либӧ Илля Великийӧс, Павел да Петр апостолъясӧс.

Ворса да Васа йылысь вӧвлытомтӧръяс-быличкаяс. На йылысь висьтъяссӧ шуӧны быличкаясӧн: ("быль", мый збыльысь вӧлӧма кывйысь). Сідзкӧ быличка вӧвлӧм-торъяс йылысь висьт? Дерт, абу тадзи. Вӧрсалӧн да Васалӧн образъяс асланыс сюрӧс серти фантастическӧйӧсь, найӧс чужтіс-лӧсьӧдіс йӧзлӧн вежӧр, фантазия, Збыль вылас ни ӧти морт эз аддзыв, эз вермы паныдасьлыны ни Вӧрсакӧд, ни Васакӧд. Но мортлӧн накӧд паныдасьӧм йылысь быличкаясын висьталӧма-мойдӧма сідзи, мый быттьӧкӧ збыль тадзисӧ вӧлӧма. Та вӧсна и татшӧм вӧвлытӧмторъяссӧ шуӧны быличкаясӧн.

Коми быличкаясын висьтавсьӧ олыся, пывсянса, пывсян айка йылысь, рыныш айка, мутияс, титимераяс йылысь, жылеч, гӧрд гача, дӧмӧвӧзникъяс йылысь да с. в. Но медся радейтӧны кык образ — Вӧрсаӧс да Васаӧс. Ворса (вӧр-са) олӧ да кӧзяитӧ вӧрын, Васа (ва-са) ваын.

Вӧрсалы сиӧма кызь кымын сюжет: корӧ кыйсьысь-прӧмыслӧвиксянь отсӧг; мужик оз отсав Вӧрсалы, мӧдарӧ — пӧр-йӧдлӧ Вӧрсаӧс; Вӧрса да вӧралысь муртасьӧны вынӧн, вӧралысь вермӧ Вӧрсаӧс; Вӧрса ыдждалӧ морт вылын, сы вӧсна Воршут нӧйтӧ Вӧрсаӧс беддьӧн; Вӧрса пышйӧдӧ крестьянинлысь вӧв-мӧскӧс, Вӧрсаӧ пӧртчӧ тун-тӧдысь, кодӧс кулӧм бӧрас эз колана ногӧн дзебны; Вӧрса ньылыштӧ вӧралысьлысь став сёян-юансӧ, понсӧ, весиг пищальсӧ. Тайӧ сюжетъясысь бура тыдалӧ Вӧрсалӧн ӧбичаыс. Ортсысяньыс Вӧрса ыджыд тушаа морт. Сы йылысь шуасны: Тайӧ пӧ "зэв кузь мужик". "Кузь" эпитет сибдӧма Вӧрса дорӧ топыда. Мукӧд дырйи эпитет "кузь" прилагательнӧйысь пӧрӧ существительнӧйӧ, субстантивируйтчӧ, лоӧ "Ворса" нимлы синонимӧн, кутӧ сыкӧд ӧткодь вежӧртас. Эм и мӧд сикас вӧвлытӧмторъяс: Вӧрсаӧс оз шуны "кузьӧн", мӧдарӧ — нерӧны дзоля тушаа мужикӧн.

Эпитетӧн, коді торйӧдны позьтӧма йитчис Вӧрсакӧд, лои сідзжӧ мӧд прилагательнӧй "гӧна": Вӧрсалӧн и тушаыс, и киыс, и кок лапаыс гӧна. А думыштчыны кӧ Вӧрса йылысь, гӧгӧрвоан, тайӧ — йӧзкӧд миритны позьтӧм враг, зэв вына, абу ёна вежӧра, абу зэв сюсь, но вывті горш, вӧрӧг-разбойник, тӧвныр моз мыччысьӧ и бӧр пышиӧ-вошӧ, дась быдӧнкӧд косясьны. Шочиника овлӧ и бур руа, помнитӧ бурсӧ, козьнавлӧ подарок бур вӧчысьлы. Вӧрсалӧн эм и мукӧд пӧлӧс нимъяс. "Кузь" кындзи Вӧрсаӧс шуасны "Чукляӧн", "Сюра-Пеляӧн", чӧртӧн, лешийӧн, лешакӧн, Гӧнапельӧн, Кӧч кӧзяинӧн, Ош кӧзяинӧн, Ур кӧзяинӧн, Руч кӧзяинӧн.

Вӧрса серти ёна этшаджык Васалӧн синоним-ним, сійӧс нимтӧны нӧшта Вакульӧн либӧ прӧстӧ Кульӧн, Ва ыджыд Глӧтӧн. Лыда и сюжетыс: лёк водзын Васа мыччысьӧ мортлы ваысь; чери кыйысьяс повзьӧдӧны Васаӧс; чери кыйысьяслӧн пинясьӧм понда Васа дзебсьӧ; чери кыйысьяс вӧтчӧны Васа бӧрся; васапиян кыскӧны мужикӧс ва улӧ; мужик гӧститӧ Васа ордын; Васа нерӧ Енмӧс, и Ен накажитӧ Васаӧс.

Васа йылысь висьталігӧн тӧдчӧдӧма — сійӧ кузь лёзь юрсиа. Кыдзи Вӧрса, Васа оз радейт йӧзӧс, пакӧститчӧ йӧзлы, оз сибӧд матӧ ас дорас. Но гежӧдика восьтӧны и мӧд, боксянь: морт да Васа олӧны орччӧн, отсалӧны ӧта-мӧдыслы — морт мездӧ Васаӧс висьӧмысь, и Васа аттьӧалӧ мортӧс; ош дась уськӧдчыны узьысь Васа вылӧ, мужик садьмӧдӧ Васаӧс, Васа козьналӧ мужиклы озыр козин.

Преданиеяс. Коми йӧзкостса прозаын ыджыд места босьтӧны рӧзбойник-кӧлдунъяс, тунъяс да чудь йылысь преданиеяс. Мифъяс, легендаяс да вӧвлытӧмторъяс-быличкаяс серти наын ёнджыка тӧдчӧ конкретно-исторической кад да места.

1920-ӧд воясӧ "Коми му" журналса краеведъяс шулісны рӧзбойник-кӧлдунъяс либо тун-кӧлдунъяс йылысь татшӧм преданиеяссӧ прозаа эпосӧн; вӧлі лӧсьӧдӧма торъя ним — "Разбойничье-кӧлдӧвской эпос". Збыльысь, преданиеяслӧн бура тӧдчӧ эпической серыc. Найӧ петкӧдлӧны Коми муын шӧр нэмcя история, мукӧд кывъясӧн сійӧ кадсӧ, кор чужліс артмис ачыс йӧзкостса эпической традиция. Краеведъяс шулісны прозаа эпоссӧ "разбойничье-кӧлдӧвcкӧйӧн" сы вӧcна, мый шӧр персонажъясӧн вӧлісны либӧ коми первобытно-рӧдӧвой айкаяс, ӧксыяс, тунъяс да панъяс, кодъяс кужлісны кӧлдуйтны-тунавны, либӧ рӧзбойникъясӧн.

Мойдлісны квайт шӧр персонаж йылысь. Тайӧ Кӧрт Айка, Шыпича, Тунныръяк, а сідзжӧ Яг Морт, Юрка да Йиркап. Преданиеяс серти, Кӧрт Айка потшліс Эжва-юсӧ кӧрт чепӧн, вот мынтытог эз лэдзлы некодӧс кывтыы-катны ю кузя, но ӧтчыд Кӧрт Айка дорӧ воис вына тун, тунъяс вермасьӧны и некоднанныс оз вермыны ӧта-мӧдсӧ. Татшӧм вӧлі рӧзбойник да тун Кӧрт Айка. Мӧд ногӧн мыччысьӧ Шыпича: том дырйи пышйис Сыктывсянь Кама ю вылӧ, грабитліс йӧзсӧ, лоис весиг ӧти рӧзбой чукӧрын атамаӧн, вузаліс ёртъяссӧ, грабитӧм эмбурнас бӧр воӧ Сыктыв вылӧ, велаліс тунавны, Сыктыв ю отсалӧ сылы, вӧвлӧм ёртъяс корсисны сійӧс и виисны, эз отсав Шыпичалы туналӧмыс. Коймӧд персонаж — Тунныръяк: сылӧн рӧзбойничайтӧм йылысь висьталӧма пырмунігмоз, сюжет ёнджыка гартчӧ туналӧм гӧгӧр. Весиг нимыс, кыдзи казялам (Тунныръяк) йитчӧма туналӧм-кӧлдуйтчӧмкӧд — Тунныръяклы, Шыпичалы моз, отсалӧ ва, тун вермӧ кывтны-катны Эжва увті, сӧмын Дереваныӧй сикт дорын сійӧс торкӧ чери кӧсяк.

Индӧм куим персонажысь торъялӧны Яг Морт да Юрка. Куим воддза персонаж моз найӧ петкӧдчӧны отрицательнӧй боксянь, насянь йӧзлы сӧмын лёк — йӧз котыр, община сувтӧ налы паныд. И тайӧ визьыс Яг Морт да Юрка образъясын медшӧр. Яг Морт дзикӧдз дзескӧдіс йӧзӧс: грабитӧ, гусясьӧ, гусявлӧ-виӧ йӧзӧс, пышйӧдӧ Туган-зонлысь радейтана Райдаӧс. Рӧд-котыр ӧтвылысь сувтӧ мездыны Райдаӧс, уськӧдчӧ лёк Яг Морт вылӧ, унаӧн кувсьӧны тышын, но йӧз вермӧны-виӧны Яг Мортӧс.

Мӧд ногӧнджык мӧвпсӧ подулалӧма Юрка йылысь преданиеясын: висьӧм бӧрын кыйсьысь Юрка дзикӧдз тшыксьӧ — пондӧ гусявлыны суседъяслысь скӧтсӧ, йӧз чукӧр сёрнитчисны Юркалӧн вежайкӧд да вӧйтісны тыӧ кодъюра узьысь гусясьысьӧс.

Дерт, Яг Морт да Юрка торъялӧны ӧта-модсьыс. Яг Морт и шусьӧ Мортӧн, но абу морт, а мойдвывса гундыркодь чудовище. Юрка — мӧдарӧ, сэтшӧм жӧ, кутшӧмӧсь и сы гӧгӧрын йӧзыс, сӧмын вынаджык наысь. Откымын преданиеясын весиг пасйӧма, мый сійӧ збыльысь овліс Маджа сиктын во кыксё-куимсё сайын.

Быттьӧкӧ бокынджык наысь Йиркап йылысь предание, Йиркаплӧн образ. Ӧткымын сюжетнӧй мотивъяс матыстӧдӧны сійӧс Шыпичалысь (нывбаба отсалӧ вӧрӧглы вины багатырӧс). Но Йиркап абу Шыпича кодь тун, весиг абу рӧзбойник. Сійӧ ачыс згинитӧ тунъяс вӧсна: вӧралігӧн аддзӧ чудеснӧй кыдз пу, вӧчӧ сыысь лызь, лоӧ медбур кыйсьысьӧн, мамлӧн другыс тшӧктӧ юктӧдны Йиркапӧс лёк ваӧн, та бӧрын Йиркап сьӧктамӧ и вбйӧ Синдор тыын.

Преданиеясӧн тӧдмасигӧн казялан кык серпас. Ӧти-кӧ, действиеыс йитчӧ коми язычникъясӧс выль вераӧ пыртӧмкӧд, кор заводитіс киссьыны важъя первобытнӧй рӧд-котыр, кор ачыс община пондіс выльногӧн донъявны ассьыс юралысьяссӧ — тунъясӧс, ӧксыясӧс, панъясӧс, пондісны найӧс лыддьыны вӧрӧгъясӧн, рӧзбойникъясӧн. Ми тӧдам, мый тадзи лои шор нэмъясӧ (XIV-XV). Мӧд-кӧ, преданиеяссӧ позьӧ и колӧ лыддьыны первобытнӧй обществолӧн йӧзкостса поэзиялӧн колясъясӧн: ӧд предание тӧдса вӧлі сӧмын ичӧтик котырлы, орчча олысьяс на йылысь весиг эз кывлыны. Шуам, Шыпича йылысь мойдлісны сӧмын Слӧбӧдаын, Юрка йылысь — Маджаын, Йиркап йылысь — емваса ичӧтик Кони грездын, Кӧрт Айка йылысь — Кӧрткерӧсын. Тайӧ вӧлі ӧти неыджыд котырлӧн эпос, ӧти грездсалӧн эпос. Буретш та вӧсна преданиеяссӧ шуӧны локальнӧйясӧн.

И мӧдарӧ, чудь йылысь преданиеяс тӧдлісны пӧшти став комиыс — зырянаяс и пермякъяс. Чудь йылысь мойдлісны удмуртъяс, карелъяс, войвывса рочьяс. Чудь йылысь став коми преданиеяссӧ позьӧ юкны куим пельӧ:

1) чудь — дзоля тушаа тунъяс, карликъяс, олӧны му розьын, му вӧдитӧны; кужӧны кӧлдуйтны-тунавны;

2) чудь — коми язычникъяс, найӧс пыртӧ выль вераӧ Стефан Пермскӧй; ӧткымынӧн оз сетчыны миссионерлы, пышйӧны, ассьныс асьнысӧ гуалӧны му пытшкӧ, артмӧны чудь гуяс; тайӧ чудь бырӧм йылысь, чудь гу йылысь мотив;

3) чудь-багатыръяс Кач, Чадз, Юкся и Пукся олӧны озыра, бура, ёртасьӧны, ворсӧны багатыр ворсӧмъясӧн — эзысь дзолльӧн дзоллясьӧны, зарни мачӧн мачасьӧны, чунь-кытш пыр котрасьӧны, сьӧкыд черъясӧн шыбласьӧны да с. в.; кольӧны озыр кладъяс: тайӧ озыр му пытшкӧсса кӧлдӧвскӧй клад йылысь мотив.

Чудь багатыръяс пиысь медся тӧдчана лоины Кудым-Ош да Пера. Накӧд йитчӧма кык эпическӧй цикл. Кыкнан багатырсӧ шуӧны чуденинъясӧн либо чучкойясӧн, кыкнанныс ӧти рӧдысь-увтырысь. Но кык образлӧн эм и торъяланыс. Кудым-Ош йылысь преданиеяс тӧдӧны неыджыд местаын — Кудымкарын, кӧні визувтӧ Кудым ю. Мукӧд пермякъяс, огӧ ни шуӧ зыряна йылысь, Кудым-Ошсӧ эз мойдлыны. Та боксянь Кудым-Ош йылысь преданиеяс матынӧсь коми-зырянскӧй Шыпича да Юрка йылысь локальнӧй преданиеяскӧд. Дзик мӧд ногӧн артмис Пералӧн образ. Пераӧс тӧдӧны Лупъя гӧгӧрса пермякъяс и кулӧмдісса зыряна. Та серти позьӧ чайтны, мый Кудым-Ош йылысь эпос чужис Пера йылысь эпосысь ёна водзджык. И збыльысь, Кудым-Ошлӧн образ тырӧма мифологическӧй пасъясӧн-мотивъясӧн: Кудым-Ош чужӧ нывбабасянь да тотем-ошеянь; сы вӧсна и шуӧмаӧсь кагасӧ Кудым-Ошӧн; Кудым-Ош петкӧдчӧ сідз шусяна "культурной геройӧн", "культурной герой" моз велӧдӧ прапермянаӧс вӧдитчыны биӧн, кӧдзны нянь, тшупны керка, дӧзьӧритны чӧc туй; Кудым-Ош оз пов чудь ен Войпельысь да сылӧн гӧтырпу Потӧсь-жрицаысь; Кудым-Ош гӧтырпу пыдди босьтӧ вогульса князь Асыкасянь нывcӧ, коді новлӧ чужӧм вылас йӧра маска.

Пера-багатырлӧн образыс вермис чужны сёрӧнджык, Кудым-Ошлӧн образысь позьӧ чайтны ХIУ-ХУ нэмъясысь эз водзджык. Тайӧ тыдалӧ преданиеяслӧн шор сюрӧсысь — Пера тышкасьӧ Зӧлӧтӧй ордаса ханстволӧн колясъяскӧд; Роч-багатыр "осилокъяскӧд" отвыв Пера сувтӧ паныд кутшӧмкӧ асыввывса чудовищелы — кӧлесаа враглы паныд, Пера йылысь преданиеясын эм и мифологияа сюжет, мифология сора образ: коми Вӧрса оз лыддьысь сар грамотаӧн, оз признайт Перасӧ вӧрса кӧзяинӧн, вензьӧ сыкӧд, Пера бӧбйӧдлӧ Вӧрсаӧс. Пера йылысь коймӧд сюжет чужис нӧшта на сёрӧнджык (ХУII-ХУIII нэмъясӧ), кор Строганов граф портіс пермякъясӧс аслас крепостнӧйясӧ.

Анатолий Константинович Микушев
со студентами

see more legends →

текстъяс

ТУНЪЯС ЙЫЛЫСЬ МОЙДЪЯС-ЛЕГЕНДАЯС

КОРТ АЙКА

Миян бать висьтавліс. Ёна важӧн, пӧ олӧма сійӧ Кӧрт айкаыс, да кык тӧдысь вӧлӧмаӧсь, кык кӧлдун. Сійӧ пӧ вӧлӧм, Кӧрт айкаыд, зэв ыджыд тшан вӧчас сэтчӧ, сур пуас, юӧ да сэн кодалӧ. Ӧтчыд пӧ кутас пыжа катны, нималана тӧдысь. Пыжа катысьыс, тӧдысьыс шуӧ:

— Сусло пӧ, стой!

А Кӧрт айкаыд шуас:

— Лодка пӧ, стой!

Сэсся пыжыс сувтас, мужикыс оз вермы катныс. Сурыс эз жӧ кут виявны. Кыкнанныс дӧзмисны да кутісны дурны: сур пондіс виявны, — пыжа водзӧ катіс.

А Кӧрт айкаыс васӧ ставсӧ косьталӧма, туйсӧ пӧ потшӧ, оз пӧ вермыны йӧзыс мунны. Сурсӧ пӧ пуас да, гашкӧ пӧ куим суткиӧдз сідз йӧктас да сьылас.

Сутуганас васӧ потшӧма да некодлы туйсӧ Кӧрт айкаыс оз сет ва кузяыс ветлынысӧ.

Сэсся сійӧс виасны, кӧрткерӧссаяс виасны.

see more about Кӧрт Айка

ТУННЫРЪЯК

Коркӧ ӧти рӧзбойник-знакар Тунныръяк овлӧма вичко дорас. Пиля Парӧ олан местаын. Сылӧн вӧлӧма квайт отсасьысь. Кывтыд помас вӧлӧма ты, да сэтчӧ вӧлӧм волӧны чери кыйны. Кодйылӧмаӧсь труба аслыныс сёйны-юны.

Ачыс Тунныръякыс вӧлӧма зэв сюсь, пывсян вӧдитігкості бӧр и водз вичко дорӧдз вӧлӧм лэччывлӧ, а карӧдз ваті уйлас да кык часӧн воас гортӧ бӧр.

Толькӧ оз жӧ вӧлӧм быдлаті вермы уйны, куимлаті пӧ вӧлӧм петавлӧ: Кӧреч увті — ог пӧ вермы вуджны, чери пӧ сэн уна да, налим пӧ сэн уна сулалӧ. Сэсся Дереваннӧй увті, Важ Эжва вомӧд, кутшӧмкӧ зверъяс сэн волӧмаӧсь. Коймӧдлаті — Кӧртвиямті. Дереваннӧйас пӧ сылӧн вӧлӧма пӧдруга, да сы дінӧ вӧлӧм и волӧ.

А йӧзтӧ сійӧ зэв ёна, вӧлӧм, локтас, сэні-ӧ водзвыв ӧшъяс начкӧны, а оз кӧ пӧ начкыны, — накажитӧ чорыда. Сэсся дурачитӧ-рӧзбуйтӧ вӧлӧм: крестьяниныдлысь пӧ начкас мӧссӧ картасьыс да оз пӧ и тӧдлыны. Ставнас пӧ, тушанас, сёяс. Пыр олӧма аснаукнас, вӧлӧма немилӧстивой Касьян кодь. Сійӧ вӧлӧм тӧдӧ, кодлӧн эм деньга, сійӧ пӧ сэсся и выймитас.

ЮРКА

Сійӧ зэв ён морт вӧлӧма. Сэсся сылы коскас мыль петас. Сійӧс сэсся оз кутны вердны, омӧля вӧлӧм вердӧны, некод абу вердысьыс ли мый ли? Сэсся оз кут вермыны уджавныд.

Сійӧ вӧлӧм путӧ нетшыштас, пунас ваяс кондаяссӧ ӧшинь улас: мен пӧ некутшӧм вӧв ни некод оз ков, ме пӧ ачым кая да вая. Нетшыштас и ваяс.

Сійӧс оз кутны вердны, дай сійӧ кутас пакӧститчыны. Мунас тшак вотӧм вылӧ, сэсся начкас крестьянинлысь мӧссӧ, ыжсӧ. Сэсся юаласны йӧзыс (найӧ тӧдӧны нин, мый пакӧститчӧ):

— Мый нӧ ваян?

— Тшаки-гоби, — шуас.

Сэсся тӧлкуйтасны зэв унаысь.

— Тайӧ кыдзикӧ ковмас миянлы укодитны. Тайӧ вывті ёна кутіс пакӧститчыны да. Ковмас тайӧ миянлы кытчӧкӧ воштыны. Вины кытчӧкӧ ли мый ли?!

Сэсся сійӧ сідз жӧ олас-вылас, пакӧститчас-пакӧститчас. Сэсся кутас коркӧ вежайыс шуны:

— Вот, зонмӧ, сур зэв ёнӧс вӧчам да тайӧс юкталам. Тайӧс он кӧ ви, зэв уна пакӧсьтӧ кутас вӧчны.

Сійӧ вежайыд Юркасӧ корас, зэв ёна сурӧн юкталасны, унмовсьылас ӧтчыд, сэсся и бӧр на садьмас.

— Ешӧ, вежайӧ, юа! — шуас.

Сэсся ещӧ юкталасны, водзвыв гезъяс лӧсьӧдасны сылы ки-коксӧ кӧртавны. Кӧрталасны. Сійӧ сэтшӧм чорыда унмовсяс да оз садьмы. Сэсся сійӧ нёшмасяс дай ставыс гезйыд сяркнитас-орас. Сійӧ век оз садьмы.

— Тайӧ нинӧм!

Нӧшта ён гезъясӧн кӧртавласны да лэччӧдасны ты дорӧ, изки гозсӧ кӧртавласны мышкас дай вӧйтасны. Нӧшта на куимысь кыпӧдчылас да шуас:

— Мый тайӧ вежайӧйлӧн сёйӧм яй? Не вежай чиныс кӧ эськӧ, кык изки гознас петала да.

Вӧлисти сэсся изки гознас вӧйӧ. Сэтшӧм ён сійӧ вӧлӧма.

Сэсся роктӧ артельӧн пуасны вӧлӧсть кодьыс. Пуасны да морт ӧтчыдӧн паньыштасны ставӧн, мед быдӧнлы мыжыс лоӧ.

see more about Юрка.

ЙИРКАП

Йиркапыд и аддзӧма Сімдор тытӧ. Кысь эськӧ сэсся аддзыны сійӧс сьӧд вӧр шӧрсьыс?!

Йиркапыдкӧд мыйкӧ вӧлӧма. Важъя йӧз на висьталісны. Кониысь сійӧ вӧлӧма, Йиркапыд. Вӧравлӧма. Ӧтпыр сійӧ веськалӧма сэтшӧм пу шӧрӧ — кор оз пет, век понйыс увтӧ. Куим во вӧлӧм ӧти пу увтӧ.

— Мый тайӧ лои. Век ӧти пу увтӧ!

Йиркапыд дӧзмас дай керыштас сійӧ пуад. Керыштас дай вир письтӧ пусьыд. Пуыд и шуас:

— Йиркап, пӧрӧд менӧ да вӧч аслыд лямпа пӧв. Он кӧ пӧрӧд, бӧр либӧ пукты чагсӧ ас местаас.

Йиркапыд и пӧрӧдас. Сэсся ӧти лызь сэтысь вӧчас, мӧд пӧвсӧ прӧстӧй пуысь дай. Кыкнан лызьсӧ кӧ вӧчис эськӧ, сэсся эз нин вермы сувтлыны, му мӧдарӧ эськӧ и лэбӧдіс. Кытчӧ думыштас, сэтчӧ лызьыд и нуӧ сійӧ, Кепысь-шапкасӧ кӧ водздорас шыбитас, лызьыд и сувтас, оз кӧ и оз.

Сідз кутас сійӧ вӧравны, первӧй кыйсьысь лои. Некутшӧм зверь ни пӧтка сыысь оз удит.

Кониас жӧ сэні дӧва олӧма, еретнича кодь. Коркӧ сійӧ и шуас Йиркапыдлы:

— Аски татчӧ мӧдлапӧлас локтас йирсьыны лӧз кӧр. Сійӧс ко вӧтӧдан, сэсся тэысь свет вылас тэрыб кокыс оз ло, став зверыс и пӧткаыс тэнад лоӧ.

— Мед локтас, — шуӧ Йиркап. — Меным сӧмын петавны тай.

Аскинас мамыс пӧжасьны кутас. Аддзас лӧз кӧртӧ дай чуксалас Йиркаптӧ.

— Йиркап, чеччы, лӧз кӧрыд мӧдлапӧлын йирсьӧ.

Йиркап чеччас, босьтас мамыслысь пӧсь иднянь, сюяс питшӧгас да сёйтӧг ни нинӧм петас кӧртӧ вӧтӧдны.

Найӧ Сибир-Изӧдз кырсьнитласны. Сэні, Из вылад, кӧрыдлӧн гыжйыд кутас паськавны да вильдавны. Оз кут вермыны котӧртны кӧрыд. Сэсся лӧз кӧрыд метальникасяс да мича-мича ныв лоӧ.

— Йиркап, — шуӧ, — эн ви менӧ, ме тэд вернӧй слуга лоа.

А Йиркапыд оз миритчы.

— Тэ кӧ менӧ эта ылнаӧ нуӧдін, ме тэнӧ ловйӧн ог коль.

Йиркапыд виас нывтӧ. Перъяс сьӧлӧмсӧ, сюяс питшӧгас дай бӧр локтас Кониад. Локтас да чегас идняньтӧ — няньыд век руалӧ. Со мый дыра и ветлӧма Сибир-Изйӧдзыд: няньыс на абу удитӧма кӧдзавны!

Ваяс сійӧ нылыдлысь сьӧлӧмсӧ да пуктас эсійӧ бабаыдлы пызан вылӧ.

— Тайӧ и эм кӧрыдлӧн сьӧлӧмыс, — шуӧ.

— А кыйин кӧ лӧз кӧрсӧ, сэсся некутшӧм зверь ни пӧтка тэысь оз удит. Ставыс тэнад лоӧ, — шуӧ эсійӧ бабаыд.

Йиркапыдлӧн мамыс друг видзӧ вӧлӧм. Коркӧ другыс и шуӧ:

— Кутшӧм тайӧ пи тэнад, став зверь и пӧтка кыяс. Тшыг виас ставнымӧс. Вай вошты кытчӧкӧ питӧ, изведит вай.

— А кыдз изведита?

— Кӧтӧд, — шуӧ, — нямӧдсӧ ырӧшас да горш косьмигас и юктав. Сьӧктаммас сійӧ сэки. А мӧд ног сыысь огӧ мынӧ.

Мамыс сідзи и вӧчис-юкталіс писӧ нямӧд ванас. Йиркап сэсся сьӧктаммас да кутас вӧйласьны.

Коркӧ сійӧ кутас вуджны ӧти войӧ йи вывті. Сім ты вӧмӧн. Кутас вуджны клянича кодь йи кузяыд дай вӧяс.

— Ок, лёкӧс тайӧ вӧчӧмны меным.

Бультыкайтчас, бультыкайтчас — нинӧм оз вермы вӧчны. Кыскас пурт да вундыны кутас чудеснӧй лызьсӧ — мездысьны на кӧсъяс. Лызьтӧ кутас чинтыны, лызьыд и шуас бара:

— Йиркап, Йиркап, асьтӧ сёйин дай менӧ тшӧтш сеян. Эн кӧ чинты, ме тэнӧ петкӧді на эськӧ берегӧ.

Йиргапыд чужйыштсяс да вундӧм лызьыд лэбзяс, зэв ён пожӧм пыр мунас, розь вӧчас. Старикъяс помниталӧны на розя мыртӧ, местасӧ висьтавлӧны вӧлі Сімдор ты боксьыд. Этатшӧм пӧ ён да кыз мыр вӧлі.

Йиркапыд сэтчӧ и вӧяс. Ӧні на сійӧ местаыс шусьӧ "Йиркапув".

Со кутшӧм вӧлӧма Сімдор ты корсьысьыд.

see more about Йиркап.

ВИСЬТЪЯС,  БЫЛИЧКАЯС

ВӦРСА ЙЫЛЫСЬ

Кувтӧдзыс на меным висьтавліс пӧльӧ: ме пӧ вӧравлі векджык ӧтнам. Узьмӧдчи, шуӧ, ӧтчыд тӧдтӧм керкаын. Узя. Друг ун йылысь кыла: менам чужӧм вылӧ кодкӧ пуктіс кисӧ, и ме пӧ садьми. Куйла, шуӧ, сидз, эг биась: гашкӧ пӧ вӧтаси. Но вот и бара мӧда унмовсьыны. Кыла, шуӧ, мыйкӧ шевкнитіс, и лючки, ки пыдӧсӧн быттьӧ, ныр-вомӧ лим шлапкис мӧдысь. Ок, ерӧмакань, юрси пӧ сідзи и сувтіс, а ки нюжӧдчис бокын куйлысь чер дінӧ: думайта — овсис: вӧрса ордас нин, тыдалӧ, пырсьӧма узьны, джагӧдас. Ладнӧ. А мездысь морт абу: ас вылад сӧмын надся. Кӧсйыси-кӧсйыси пӧ да кыдз тай шамырті ассым ныр-вомӧс да нетшышті — тош джын пӧ сідзи и нетшыштчис, а вӧрсалӧн киыс эз сюр (Видзӧд: Юхнин В.В. Алӧй лента. Сыктывкар, 1941. 59-60 л/б.).

ВӦР КЕРКАЫН

Луныс лёк вӧлӧма, шлякыша. Вӧралӧма сійӧ рытъявылӧдзыс, а керка дінӧ мунан кадас воштӧма понсӧ. Да кыдзи ещӧ вошӧмаыс! Увтӧма вӧлӧм, понйыс ичӧтик понӧльсӧ. Урсӧ киӧн кӧть босьт и пышйыныс сылы некытчӧ. Но, думайта пӧ ме, менам понлы татысь оз жӧ ков лыйӧм, сідз кутас. Понӧльтӧ пӧ летышті — урыд чеччышті муӧ дай усйыны. Понйыс тяв-тяв и кутныс абу вермӧма. Скӧрмӧма сэки мортыд. Куимысь сьӧлыштӧма да лешкӧма понсӧ, мед пӧ тэнӧ сюраясыс нӧбаласны, а ачыс воӧма керка дінас. Олӧма рӧмыдсӧ, пусьӧма, сёйӧма-юӧма, а пон сылӧн век абу, а некод оз увтчы. Воас пӧ, колӧкӧ. А сьӧлӧмыс аслас, сётаки, абу местаын. Прӧста пӧ лешкыссьӧма понсӧ. Ладно. Пырас керкаӧ, водас, узьӧ честь честью да и аддзӧ: быттьӧ зэв мича нывбаба сы дінӧ воас да этадз нюжмасьӧ. А колӧ шуны, вӧралысьясыдлы, кодъяс быттьӧ гӧтыраӧсь да абу на пӧрысьӧсь, узигас нывбабаясыд унаысь пӧ волывлӧны. Висьтавлӧны, мӧд воас пӧ весиг кагааӧсь нин овлӧны. Со кыдзи, зонмӧ. А, дерт, эз кӧ рӧдитны, ни ӧти вӧрса нин ӧнӧдз эз вӧв. Коркӧ тай, шуоны, гырысь мамонъяс волӧмаӧсь жӧ да кор дугдӧмаӧсь рӧдитны, сысянь и бырӧмаӧсь му вывсьыс. Но вот. Пӧльыд сэки миян вӧлӧма буретш шӧркост арлыда. Сійӧ и шуас мича нывбабаыдлы:

— Мый пӧ сэні нюжмасян, вод пӧ менам мышкӧ.

Сідзи сійӧ лючки водас... Дерт, воча мыш узьлӧны сӧмын Пӧльыд миян бергӧдчас, сывъялас сійӧс и друг кылӧ: шӧвк платтьӧыс брод ва, весиг пӧльӧыдлӧн дӧрӧм пырыс йиджӧ. И кыла пӧ, кыдзи ньӧжйӧникӧн садьма нисьӧ ог... Синъясӧс пӧ восьті — пемыд, ог вӧрзьӧд киӧн ни кокӧн, думайта, шуӧ, кош ме эм. Ставсӧ пӧ вежорті, кыдзи рытнас понтӧг вои, ӧдзӧс пӧдлалӧм бӧрын воді... А ачым, шуӧ, кыла: кодӧскӧ кута сывъялӧмӧн. Ок, зонмӧ! Вӧлисти пӧ ме и повзи, мӧдіс дрӧжжитӧдны... Мый керны? Узя али ола? Кӧсйи пӧ малыштны сійӧс, коді куйлӧ менам кияс костын, но ог вермы, киӧй оз лыб, быттьӧ турдӧма. Повзьӧмысла, тыдалӧ... И вот, таті сэсся медся интереснӧйыс лоӧ. Сартасыд, видзӧд, помасьӧма. Выльӧс пеш.

Ладно. И лючки, шуӧ, мӧді кывны ас дінысь лолалӧм шы. Кӧть весьӧпӧр. Но и тайӧ, вӧлӧмкӧ, этша на. Коркӧ мӧдіс кывны уличас, ог тӧд: му вылас али муяс вылас, кодъяс сулалісны вӧралан керка гӧгӧрыс. Ме тай пӧ сідз чайта: мича нылыдлӧн другыс вӧліс. Отчыд, кылӧ, горӧктас, мӧдысь... и кыдз тай коймӧдысь горӧктас, кияс вылын куйлысьыд, шуӧ, быттьӧ абу и вӧвлӧма — чеччыштіс да ӧдзӧсӧ. А понйыс пӧльыдлӧн, вӧлӧмкӧ, волӧма нин керка дінас — сійӧ сылӧн нёль синма жӧ вӧлӧма — давай увтны лёк ногӧн. Ме пӧ вӧлисти чеччышті места вылысь да шыбитчи ӧдзӧсӧ, тувйысь кватиті пищаль да кытчӧя пемыдас, войас лыйи, лыйӧм бӧрас здук мысти, шуӧ, кылі, кыдзи найӧ, кӧнкӧ ылынӧсь нин вӧрас, сералӧмӧн ылыстчисны миян дінысь*. (Видзӧд: Юхнин В.В. Алӧй лента. Сыктывкар, 1941. 60-61 л/б.).

СЕРАМ СОРА МОЙДЪЯС

ДЫШЧЫК РУШКУ

Олісны-вылісны крестьянин гозъя. Налӧн вӧлі пи. Нимыс сылӧн вӧлі Дышчык рушку. Батьыс муніс песла, мам пуксис печкыны. Сылӧн уси гӧбӧчас чӧрс.

— Мун, пиӧ, пырав чӧрсла.

Чӧрсла пырис и шуӧ Дышчык рушку:

— Чӧрс ньылышті, пета да тэнӧ ньылышта.

Петас да печкан ньылыштас, сэсся мамсӧ. Петас ывлаӧ. Пес доддя паныд локтӧ.

— Чӧрс ньылышті, печкан ньылышті, мамӧс ньылышті — тэнӧ на ньылышта.

Песнас и додьнас ньылыштас. Мунӧ водзӧ. Турун доддякӧд паныд лоас.

— Чӧрс ньылышті, печкан ньылышті, мамӧс ньылышті, пес доддя ньылышті — тэнӧ на ньылышта.

И сійӧс ньылыштас. Водзӧ мунӧ. Свадьба паныд лои.

— Чӧрс ньылышті, печкан, мамӧс, пес додь, турун додь и тіянӧс на ньылышта.

И найӧс ньылыштас. Водзӧ мунас. Ныв паныд лоӧ.

— Чӧрс ньылышті, тэнӧ на ньылышта.

Ныв шуӧ:

— Менӧ эн ньылышт, лок миянӧ мунам, да мамӧ блин пӧжалас да сійо сёй.

— Мунам.

Ныв шуӧ:

— Тэ паччӧрӧ кай да шойччышт, а ми блин тэныд пӧжалам.

Паччӧрӧ кайис Дышчык рушку да и унмовсис. А эня-ныла пач ломтісны, пӧрт донӧдісны да донӧдісны. Дышчык рушкулы кынӧм вылас ляс пуктісны. Дышчык рушкулӧн рушку потіс. Сэсся чӧрс уйкнитіс, печкан, сэсся ставныс петісны. Быдӧн нывлы пасибӧ висьталісны.

МОЙДЫСЬ ДЯДЬӦ

Ӧти дядьӧ ветлас ылі муӧ нажӧткала да бӧр кутас локны гортас. Воас ӧти деревняӧ да узьны вӧзйысис. Пырас ӧти керкаӧ, а сэн старик да старука сӧмын олӧны. Старик и шуӧ:

— Мойд кӧ висьталан — лэдза, он висьтав — ог лэдз.

— А мый нӧ пӧ ог висьтав. Висьтала пӧ.

Старик гозъя узьысьӧс ужынӧн вердасны, кыдз пӧлагайтчӧ, сэсся старик водас паччӧрӧ, а мойдысьыд пӧлатьӧ. Старукаыд регыд унмовсяс.

— Но, давай, — шуӧ старик, — висьтав мойдтӧ.

Ветлысь-мунысьыд и кутас висьтавны. Вот пӧ ми тэкӧд ӧні ошъяс лоимӧ. Ошъяслы пӧ деревняын овны оз позь. Вай пӧ ми мунам тэкӧд вӧрӧ, шуас ӧти ошкыд. Мунасны найӧ вӧрӧ, ветлӧдласны, ветлӧдласны найӧ сэн, гашкӧ, тӧлысь. Кыкнанныс ёна тшыгъяласны, и ӧти ошкыс шуас: менам пӧ кык мӧс эм кӧзяйкалӧн, ӧтисӧ вай сёям, мӧдыс сылы кольӧ. Воасны найӧ мӧс чукӧрӧ, и мӧдас старикыд корсьны ассьыс мӧсъястӧ. Налӧн вӧлӧм Гӧрдань да Чӧрнук. Гӧрданьыс омӧльджык, Чӧрнукыс бурджык. Вай пӧ Гӧрданьсӧ сёям. Гӧрданьсӧ джагӧдасны дай сёясны кык ошкыд. Бара мунасны вӧрӧ — ӧні пӧ ми пӧтӧсь.

Дыркодь найӧ ветлісны вӧрӧд: мӧдіс воны ар. Пӧрысь ошкыд и шуӧ: вай по кӧзяйкалысь мӧд мӧстӧ сёямӧ, мед сійӧ олас мӧстӧг. Кык ош воасны мӧсъяс табунӧ дай кутас корсьны пӧрысь ош ассьыс Чӧрнуксӧ. Сёясны Чӧрнукӧс и мунасны бӧр вӧрӧ.

Ар воас, лым заводитас петны. Том ош и шуӧ: миянлы пӧ ковмас гуӧ пырны, вай жӧ пӧ ми перъям гу. Перъясны гу и пырасны кык ош гуӧ. Арын вӧралысьяс воасны да налӧн понйыс ёна увтны гутӧ кутас. Том ошкыд и шуӧ: эк пӧ, кӧзяин, аддзисны ӧд миянӧс, виасны татчӧ кыкнаннымӧс. Вай пӧ ме эстчӧ гу вом дорас вода, мед пӧ менӧ виасны, а тэ пӧ эстчӧ саяс мун. Менӧ пӧ виасны да гусьыс кыскасны и мӧдасны кульны. Менӧ кулигкості тэ пӧ видзӧд, сэсся гусьыс чеччышт да пышйы, тэ пӧ мынан ловйӧн. Кылӧ нин налӧн керасьӧм шы, кыдз пу зоръяс вӧчӧны вӧралысьяс, сёрниыс налӧн кылӧ. Вот пӧ миянӧс винытӧ локтӧны нин. Сэсся том ошкӧс виисны, кульны кутісны, пӧрысь ош гуысь чеччыштіс дай вартӧдны мӧдіс.

Старикыд паччӧрсяньыд грым чеччьштіс, старукаыд садьмис дай повзис. А мужикыд сылӧн джодж шӧрӧ сувтіс дай шуӧ:

— Ой, кӧзяйка, некод мӧскыд ӧд миян абу, кыкнансӧ сёим.

Старука юасьӧ: кыткӧ пӧ доймин эн? Сэсся старукаыд биасис, а старик век дольӧ: вай пӧ петаламӧ картаад, ми ӧд пӧ кыкнан мӧснымӧс сёйимӧ. А старука юасьӧ: кор пӧ сёйин да кытчӧ ветлін? А ми пӧ ӧд ошкӧн вӧлім, вӧрӧд ветлӧдлім. Старука вензьӧ: ті пӧ некытчӧ эн ветлӧ, пӧлатьын узянныд. Петісны старукакӧд мӧсъяс дінӧ. Кыкнан мӧскыс эм, ясли дорын сулалӧны. Пырасны старукакӧд дай водасны джоджӧ узьны. А ветлысь-мунысьыд эз садьмыв, век пӧлатьын узьӧ. Узясны асылӧдз. Асылын чеччасны, ветлысь-мунысь чеччас жӧ.

— Вай, — шуӧ старик старукалы, — вердышт мортсӧ.

Закуситасны, да узьысьыд мунны кутас. А старикыд и шуӧ: ми пӧ кыкнанным ошкӧн вӧлімӧ тавой. Эн пӧ, дедушка, тэ пӧ ӧд вӧтасин. Муніс узьысьыд, а старик дыр на эз верит, мый тайӧ сылӧн вӧтассьӧма, а абу збыль вӧлӧма.

see more legends →

Реклама Google: